Góc Học Trò - Hoctro's Place: Demis Roussos

Showing posts with label Demis Roussos. Show all posts

4.05.2026

Demis Roussos — Từ Lũ Ký Ức Này Đến Những Kỷ Niệm Khác

Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.

Mở Đầu — Cái Đĩa Của Paul Mauriat

Thật ra tôi không phải là người sưu tầm đĩa của Demis Roussos. Nhà tôi không có cái LP nào của ông, không có CD nào với tên ông in trên bìa. Thế mà mỗi khi ngồi trong xe và mở nhạc lên, tôi lại thường xuyên nghe thấy những bài của ông — vì cái đĩa tôi hay mở là của Paul Mauriat, bộ nhạc hòa tấu mà ông Mauriat làm riêng cho những bài của Roussos, phát hành năm 1979 trên hãng Philips. Đĩa đó gọn gàng với mười bài: We Shall Dance, My Reason, My Only Fascination, Goodbye My Love Goodbye, Someday Somewhere, Forever and Ever, From Souvenirs to Souvenirs, Because, Ainsi soit-il, Loin des yeux loin du coeur. Ba mươi mấy phút nghe như trong mơ, vì Paul Mauriat biết cách đặt những giai điệu đó vào ánh sáng tốt nhứt của chúng — không thêm, không bớt, chỉ chiếu đúng góc.

Cái chuyện đến với Demis Roussos qua con đường của Paul Mauriat, thay vì qua bản gốc, nghe có vẻ kỳ lạ. Nhưng với tôi thì tự nhiên thôi. Tôi bắt đầu nghe nhạc Pháp — Pierre Bachelet, France Gall, Laurent Voulzy — cũng qua nhạc hòa tấu trước khi nghe lời ca. Rồi từ từ mới tìm về bản gốc. Con đường đó thật ra không mất gì cả, mà lại có cái hay riêng: khi nghe nhạc không lời trước, tai mình học cái giai điệu thuần túy trước khi lời ca đến phủ lên. Và đôi khi giai điệu thuần túy nói được nhiều thứ mà lời ca không nói hết.

Nhưng cuối cùng thì tôi cũng tìm về bản Demis Roussos hát. Và bài đầu tiên tôi ngồi nghe đi nghe lại, nghe đến thuộc từng nốt, là "From Souvenirs to Souvenirs."

Alexandria, 1946 — Thành Phố Mà Người Ta Phải Rời Bỏ

Demis Roussos — tên đầy đủ là Artemios Ventouris-Roussos — sinh ngày 15 tháng 6 năm 1946 tại Alexandria, Ai Cập. Cha ông, Yorgos Roussos, là nhạc sĩ guitar cổ điển kiêm kỹ sư. Mẹ ông, Olga, tham gia trong một đoàn kịch nghệ nghiệp dư của cộng đồng người Hy Lạp tại đó. Đứa trẻ lớn lên trong cái không khí gia đình đó — nơi âm nhạc và sân khấu là chuyện bình thường như bữa cơm tối — không cần ai dạy mới biết rằng âm thanh và cảm xúc là hai thứ gắn liền với nhau.

Alexandria thập niên 1940-1950 là một thành phố của nhiều thế giới chồng chất lên nhau. Không phải Hy Lạp, không phải Ai Cập, không hoàn toàn là bất cứ điều gì — mà là một thứ phức hợp của tất cả. Cộng đồng Hy Lạp ở đó đã hiện diện từ hàng thế kỷ, cùng với người Pháp, người Ý, người Do Thái, người Ả Rập, người Anh, tất cả sống chen chúc trong cái thành phố cảng ở bờ Địa Trung Hải từng là kinh đô tri thức của thế giới cổ đại. Đứa trẻ lớn lên ở đó nghe gì? Nhạc Byzantine từ nhà thờ Hy Lạp giáo, nhạc Ả Rập từ ngoài đường, jazz từ các quán cà phê ven biển, nhạc cổ điển từ nhà. Cái hỗn hợp âm thanh đó không biết có ảnh hưởng cụ thể ra sao đến giọng ca của Roussos sau này, tôi không dám chắc — nhưng tôi không tin một người lớn lên trong môi trường phong phú như vậy lại không mang theo nó vào trong âm nhạc theo một cách nào đó, dù vô thức hay hữu ý.

Năm 1956, khủng hoảng Kênh đào Suez xảy ra. Chính phủ Ai Cập quốc hữu hóa tài sản, người Hy Lạp ở Alexandria mất chỗ đứng. Gia đình Roussos rời thành phố và về Athens. Cậu bé Demis mười tuổi, không còn cái thành phố đó nữa, chỉ còn lại ký ức về nó. Có lẽ đó là lần đầu tiên ông cảm nhận ra rằng người ta có thể mất một nơi chốn mà không cần phải chết — chỉ cần lịch sử quyết định khác đi là đủ. Cái cảm giác mất mát không thể lấy lại đó, tôi nghĩ, là nền tảng cảm xúc cho suốt sự nghiệp âm nhạc về sau của ông: những bài hát về chia ly, về những gì đã qua mà không trở về.

The Idols, Paris, và Aphrodite's Child

Athens không phải là Alexandria, nhưng Athens có âm nhạc. Năm 1963, Demis Roussos mười bảy tuổi gia nhập một ban nhạc tên The Idols — và ở đó ông gặp hai người thay đổi cuộc đời ông: Evángelos Papathanassíou (tức là Vangelis sau này) và Loukas Sideras. Cả ba người đó mang trong mình cái gì đó không vừa khít với nhạc pop bình thường, và họ biết điều đó. Vài năm sau, khi đến Paris để tìm cơ hội biểu diễn, họ bị kẹt lại vì những biến động chính trị của tháng 5 năm 1968 — cái tháng mà Paris như đảo lộn hoàn toàn. Họ quyết định ở lại. Và Aphrodite's Child ra đời.

Cái tên nghe như một ảo mộng Địa Trung Hải, và âm nhạc của họ cũng vậy — một thứ progressive rock có màu sắc Hy Lạp và Đông Phương, không giống bất kỳ ban nhạc nào ở Anh hay Mỹ thời đó. Họ có hit ngay với "Rain and Tears" (1968), một bài lấy cảm hứng từ chủ đề của Pachelbel's Canon — cái giai điệu canon bất hủ được Aphrodite's Child khoác lên một chiếc áo pop-rock với nhịp 4/4 rất dễ nghe. Giọng hát của Roussos trong bài đó đã nói lên tất cả: một cái gì đó vừa trẻ trung vừa mang theo nỗi buồn cũ kỹ hơn tuổi tác, vừa Địa Trung Hải vừa có thể là của bất kỳ ai ở bất kỳ đâu.

Nhưng cái album để đời của Aphrodite's Child là 666 (1972) — một tác phẩm khổng lồ dựa trên Sách Khải Huyền, tham vọng đến mức người ta không biết gọi nó là gì: nhạc thực nghiệm, nhạc rock, oratorio? Album đó bây giờ được nhiều người coi là một trong những tác phẩm progressive rock đáng chú ý nhứt của thập niên 1970. Nhưng khi 666 ra đời, Aphrodite's Child đã tan rã rồi — Vangelis đi theo con đường nhạc điện tử riêng của mình (con đường sau này dẫn ông đến Chariots of Fire, Blade Runner, và giải Oscar), còn Roussos đi theo con đường ca nhạc solo. Hai người bạn, hai ngả đường, hai thành công rất khác nhau. Và cả hai đều là thành công thật sự — không phải cái kiểu một người thắng một người thua.

Giọng Hát Của Roussos — Một Thứ Khó Đặt Tên

Cái điều làm cho Demis Roussos khác biệt với tất cả những ca sĩ pop cùng thời là giọng hát của ông. Không phải vì ông hát hay theo nghĩa kỹ thuật thuần túy, mà vì cái giọng đó có một phẩm chất không dễ mô tả bằng những từ thông thường.

Ông hát tenor, nhưng không phải tenor opera kiểu Pavarotti — không có cái hùng khí, không có cái nặng nề của nhạc viện. Ông cũng không phải falsetto theo nghĩa thông thường — giọng ông không mỏng, không bay như không khí. Có người gọi là "falsettone" — một loại âm vực cao nhưng vẫn có trọng lượng, có độ rung, có cái ấm áp ở trong nốt. Ông đã từng muốn học opera khi còn nhỏ, nhưng gia đình không đủ tiền. Nếu ông đi theo con đường đó, có lẽ ông đã thành một tenor cổ điển bình thường và chúng ta sẽ không có Demis Roussos của những bài ballad pop thập niên 1970. Sự thiếu thốn đó — cái không-được-học theo đường chính quy đó — hóa ra lại là điều giúp ông trở nên độc đáo.

Roussos hát những bài buồn. Không phải buồn kiểu bi kịch, không phải buồn kiểu khóc lóc — mà là buồn kiểu của người đang nhớ. Của người nhìn về phía sau và thấy rõ những thứ mình đã để lại, những người mình đã quen mà không còn gặp nữa. Cái giọng đó phù hợp tuyệt vời với loại nhạc đó: "Forever and Ever" (1973), "Goodbye My Love Goodbye" (1973), "When Forever Has Gone" (1976) — tên bài nào cũng nói về sự kết thúc của cái gì đó đẹp. Và ông hát về sự kết thúc đó không như người tuyệt vọng, không như người đang đòi lại những thứ đã mất — mà như người đã chấp nhận, đang nhớ lại với cái nhìn ấm áp từ khoảng cách.

Ông còn hay mặc kaftan trên sân khấu — cái áo choàng dài của người Đông Phương — và hình ảnh đó gắn liền với tên ông đến mức khó tách rời. Một người đàn ông to lớn, mặc kaftan, đứng trên sân khấu hát những bài buồn với cái giọng vừa cao vừa ấm. Nghe lạ khi mô tả, nhưng thật ra rất đúng với con người ông: không cần giống ai, chỉ cần là mình. Ông biết mình là ai và không cần che giấu điều đó. Đó cũng là một dạng can đảm mà không phải ca sĩ nào cũng có.

"From Souvenirs to Souvenirs" — Bài Hát Của Người Sống Bằng Ký Ức

Bài hát tôi mê nhứt của Demis Roussos là "From Souvenirs to Souvenirs," nằm trong album cùng tên phát hành năm 1975 trên hãng Philips. Bài do Alec R. Costandinos và Stélios Vlavianós viết. Chuyện thú vị là Costandinos sau này trở nên nổi tiếng với nhạc disco cuối thập niên 1970 — ít ai ngờ người viết cái bài ballad lãng mạn và khá tĩnh lặng này lại chính là người sẽ sản xuất nhạc sàn nhảy bóng loáng mấy năm sau. Nhưng Costandinos là loại nhạc sĩ đi theo bản năng chứ không bị nhốt trong một thể loại.

Bài hát mở ra bằng một hình ảnh rất cụ thể và rất yên tĩnh: căn phòng cô quạnh, chiếc ghế trống. Người hát không ra ngoài tìm kiếm, không gào thét, không kêu đòi — chỉ ngồi trong cái phòng đó với những vật dụng xung quanh, và những vật dụng đó nhắc nhở về người đã không còn ở đó nữa. Những tờ lịch, những bức hình, những thứ nhỏ nhặt mà hai người từng dùng chung — bây giờ chỉ còn lại một người và những thứ đó. Hình ảnh đó vừa rất cụ thể vừa rất phổ quát: ai cũng từng ngồi trong một căn phòng và nhìn thấy thứ gì đó nhắc mình về người cũ.

Điệp khúc "From souvenirs to more souvenirs I live" là một trong những câu hay nhứt của nhạc pop thập niên 1970 — theo tôi. Không phải vì nó phức tạp, mà vì nó đơn giản đến mức không thể đơn giản hơn nữa mà vẫn đúng hoàn toàn. Sống từ ký ức này đến ký ức khác, không có gì mới ngoài những thứ đã qua — cái ý tưởng đó nằm đúng ngay cốt lõi của một loại cảm xúc mà ai cũng biết nhưng ít người nói được gọn như vậy.

Về mặt cấu trúc, bài thật ra rất cơ bản: verse — chorus — verse — chorus, không bridge phức tạp, không modulation bất ngờ. Nhưng đó chính là cái hay. Costandinos và Vlavianós biết rằng bài này không cần kỹ xảo. Nó cần sự đơn giản tuyệt đối để giọng Roussos có thể làm tất cả công việc còn lại. Ở câu verse, ông hát ở giọng trung bình — có chút mỏi mệt, có chút trầm lắng, giống giọng của người kể lại câu chuyện buồn của mình mà không cần ai đồng cảm hay không đồng cảm. Đến câu chorus, giọng ông leo lên, mang theo cái âm thanh đặc trưng đó — không phải tiếng kêu than, mà là tiếng của người đang nhớ rất mạnh. Rồi câu "I'll keep on turning in my mind" — cứ quay, cứ quay mãi trong đầu — nốt cuối câu đó Roussos hát với cái gì đó nghe như chưa muốn buông ra, như người biết rằng mình sẽ không bao giờ thật sự quên được dù có muốn.

Tôi không in lại lời bài hát gốc tiếng Anh ở đây vì lý do bản quyền — nhưng bất kỳ ai muốn tìm cũng có thể tìm thấy dễ dàng. Điều tôi muốn nói ở đây là cái cách lời ca và giai điệu khớp với nhau: không có nốt nào thừa, không có chữ nào không nằm đúng chỗ của nó trong vòng nhịp. Đó là bằng chứng của sự viết nhạc chín chắn — viết ít mà nói nhiều.

Ở Liên Xô, "From Souvenirs to Souvenirs" là bài nổi tiếng nhứt của Roussos — nổi tiếng đến mức ngay cả ông cũng ngạc nhiên khi biết điều đó. Cái câu chuyện một bài ballad Hy Lạp-Pháp trở thành hiện tượng ở Liên Xô — đằng sau bức màn sắt, trong một thế giới bị cách ly gần như hoàn toàn khỏi nhạc pop Tây phương — cho thấy có những bài hát không cần biên giới, không cần giải thích, không cần bối cảnh văn hóa chung. Cảm xúc trong đó là đủ.

Nicholas Phạm Và Câu Chuyện "Đâu Rồi Những Dấu Yêu?"

Tôi mê bài này đến mức tôi viết lời Việt cho nó.

Lời Việt không phải là dịch thuật — tôi chế, không dịch. Tiếng Anh có nhịp điệu riêng của nó, tiếng Việt có nhịp điệu khác hoàn toàn, và nếu dịch thẳng thì chữ sẽ không khớp với nốt nhạc, nghe vừa lạc vừa gượng. Cái trò chế lời Việt cho nhạc ngoại này tôi đã làm trước đó một lần với bài "If" của Bread — viết tặng lúc mới yêu "người tình trăm năm." Bài đó bây giờ đã thất lạc rồi, mà thất lạc cũng đúng thôi — khi đang yêu thì còn nghĩ gì đến chữ "if" làm gì, hông phải?

Cú hứng khởi để viết "Đâu rồi những dấu yêu?" đến từ một tình cờ trên YouTube. Tôi tình cờ tìm ra kênh của một người Việt tên Nicholas Phạm— anh có tài kể chuyện qua những tấm hình tư liệu. Một trong các video của anh lồng bài From Souvenirs to Souvenirs vào những tấm hình thời trung học bên Pháp của anh: những khuôn mặt trẻ trung Việt-Pháp, những buổi party vui tươi, những kỳ nghỉ hè trên bãi biển, những góc phố Paris và nụ cười của những người bạn cũ. Nhạc Roussos chảy qua những tấm hình đó — và cái tổng hợp đó bỗng dưng làm tôi thấy bài hát theo một cách khác hẳn. Không còn là một bài ballad trừu tượng về người tình đã mất, mà là về tuổi trẻ cụ thể, có khuôn mặt, có tên, có địa chỉ, có cái mùi của biển hè năm đó và cái tiếng cười của những người không còn trẻ nữa.

Và tôi viết:

Đâu rồi những dấu yêu?

Chiếc ghế trống không, căn phòng lẻ loi,

Thật khó biết bao khi đời vắng tênh,

Nhìn những lá thư khi xưa em trao đến anh, còn em chẳng thấy,

Trong anh rưng rưng kỷ niệm xa vắng ...

.

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

.

Sẽ chẳng có ai như em dấu yêu,

Để hát với anh bao khúc nhạc vui,

Chỉ có đơn côi bao quanh lấy anh, một thân một kiếp,

Em trong tim anh chỉ còn là ký ức ...

.

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

.

Cái điệp khúc "Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta" — tôi không dịch "from souvenirs to more souvenirs" mà đi thẳng vào hình ảnh: buổi sáng nắm tay nhau trong sân trường, nụ hôn ngại ngùng của tuổi mới yêu. Bài gốc nói về ký ức chung chung; bản Việt của tôi cố kéo về những khoảnh khắc cụ thể — những cái cụ thể mà ai từng trẻ và yêu đều nhận ra ngay mà không cần giải thích. Đó là cái tôi học được từ nhạc Phạm Duy: lời ca hay là lời ca có hình ảnh thật, không phải chỉ có cảm xúc trừu tượng.

Bài này là bài duy nhứt tôi viết lời Việt còn giữ được. Copyrighted 2010 — dù chắc không ai tranh quyền tác giả với tôi đâu, nhưng ghi vậy cho có vẻ chính quy một chút. Bao giờ tôi sẽ viết thêm bài thứ ba? Chưa biết. Bài "J'ai le coeur trop grand pour moi" thì giai điệu hay thiệt, tôi cứ lẩm bẩm hát theo hoài trong xe — nhưng lời gốc thì hơi ẹ, câu mở đầu gì mà "Tên em hình như là Jeanne, ừ đúng vậy..." Chế thì phải chế cho đáng, chớ không thì thôi.

Paul Mauriat Và Nghệ Thuật Không Lấn Át

Tôi đã nói từ đầu là tôi nghe Roussos qua Paul Mauriat nhiều hơn qua bản gốc. Điều đó cần giải thích một chút.

Paul Mauriat là loại nhạc sĩ biết cách tôn vinh một bài hát mà không cố chen mình vào giữa. Khi ông làm hòa âm cho nhạc Roussos trong album Paul Mauriat Plays The Hits Of Demis Roussos (1979), ông không thay đổi cái cốt lõi cảm xúc của các bài — ông chỉ thay cái giọng hát bằng dàn nhạc, và dàn nhạc đó đảm nhận vai trò kể chuyện mà giọng Roussos từng làm. Điều đó nghe có vẻ đơn giản, nhưng thật ra rất khó. Cái nguy hiểm của việc phối lại nhạc ballad là phối dàn nhạc quá dày thì mất đi cái khoảng trống của bài gốc; phối quá mỏng thì nghe thiếu. Mauriat tìm được cái điểm cân bằng đó trong hầu hết các bài.

Ở "From Souvenirs to Souvenirs" của ông, giai điệu chính được trao cho một nhạc cụ đơn độc dẫn đầu — và nghe nó lên xuống theo đúng những đường nét mà Roussos từng hát, mà không có lời, nó lại mở ra một khoảng trống cho người nghe tự điền vào bằng ký ức của chính mình. Đó là cái hay của nhạc không lời: nó không nói cho bạn biết phải nhớ cái gì, nó chỉ mở cái cửa ra. Bạn tự bước vào.

Trong mười bài của album, "Because" — tức "Mourir auprès de mon amour" trong bản tiếng Pháp — là bài tôi nghĩ Mauriat phối hay nhứt. Bài gốc Roussos hát có cái tha thiết rất riêng; bản Mauriat lấy cái tha thiết đó và kéo dài ra, để nó thở chậm hơn, để người nghe ngồi yên trong cảm xúc đó lâu hơn thay vì chạy theo nhịp của lời ca.

Cũng đáng nói thêm là cả Roussos lẫn Mauriat đều thuộc hãng Philips trong giai đoạn đó — nên cái đĩa hòa tấu này không phải là sản phẩm của hai người xa lạ tình cờ ghép lại, mà là một dự án có tính toán từ phía hãng, và may mắn thay, cả hai đều bỏ tâm sức thật sự vào đó. Kết quả nghe có tình cảm thật, không phải sản phẩm nhà máy.

Một Đời Người, Một Tiếng Hát

Demis Roussos mất ngày 25 tháng 1 năm 2015 tại Athens, sau khi chống chọi với ung thư dạ dày và gan. Ông hưởng thọ 68 tuổi. Tin ông mất đến với nhiều người như tin về một người bạn quen thuộc vừa rời bỏ — không kịp chuẩn bị, dù biết rằng rồi ai cũng phải đi.

Trong suốt sự nghiệp, ông đã bán hơn 60 triệu album, hát bằng nhiều ngôn ngữ — Anh, Pháp, Hy Lạp, Ý, Đức và nhiều thứ khác — và là một trong những ca sĩ châu Âu hiếm hoi có thể nói rằng âm nhạc của mình đã chạm được đến khán giả ở khắp nơi: từ Tây Âu đến Liên Xô, từ Nhật Bản đến Trung Đông. Ông còn trải qua một biến cố không ai muốn có trong đời: tháng 6 năm 1985, ông là hành khách trên chuyến bay TWA 847 bị không tặc Hezbollah chiếm đóng tại Athens. Ông và vợ bị giữ làm con tin năm ngày. Ông tròn 40 tuổi trong những ngày bị giam cầm đó. Người ta kể rằng các con tin nhận ra ông và xin ông hát, và ông đã hát. Hát trong lúc bị giam cầm, hát cho những người cùng hoàn cảnh — câu chuyện đó nghe rất Demis Roussos: một giọng ca mà ngay cả trong hoàn cảnh tệ nhứt cũng không thể tắt đi được.

Điều tôi không bao giờ quên được về âm nhạc của ông là cái giọng đó không đòi hỏi gì ở người nghe. Không đòi phải hiểu tiếng Hy Lạp, không đòi phải biết về Aphrodite's Child hay về Alexandria hay về cái quá khứ phức tạp của ông. Chỉ cần nghe. Chỉ cần để cái giọng đó đi vào tai và đánh thức cái gì đó trong mình — một ký ức cụ thể, một khuôn mặt cụ thể, một buổi chiều nào đó mà mình không còn nhớ ngày tháng nhưng vẫn còn nhớ cái cảm giác. Đó là điều mà không phải ca sĩ nào cũng làm được.

Tôi nghe ông lần đầu qua đĩa của Paul Mauriat. Rồi tìm về bản gốc. Rồi ngồi viết lời Việt cho bài tôi mê nhứt. Từ ký ức này đến kỷ niệm khác — đúng như ông đã hát.

Tham Khảo

4.04.2026

Demis Roussos — Da ricordo in ricordo

Autore: Claude AI, sotto la guida e la revisione di Học Trò.

Introduzione — Il disco di Paul Mauriat

A dire il vero, non sono uno che colleziona i dischi di Demis Roussos. In casa mia non c'è nessun LP con il suo nome, nessun CD con la sua foto in copertina. Eppure ogni volta che salgo in macchina e accendo la musica, mi ritrovo ad ascoltare le sue canzoni — perché il disco che metto più spesso è quello di Paul Mauriat: la suite orchestrale che Mauriat ha registrato appositamente a partire dai grandi successi di Roussos, pubblicata nel 1979 per la Philips. Un album di dieci brani ben assortiti: We Shall Dance, My Reason, My Only Fascination, Goodbye My Love Goodbye, Someday Somewhere, Forever and Ever, From Souvenirs to Souvenirs, Because, Ainsi soit-il, Loin des yeux loin du coeur. Una trentina di minuti che scorrono come un sogno, perché Paul Mauriat sapeva esattamente come mettere quelle melodie nella loro luce migliore — nulla da aggiungere, nulla da togliere, solo l'angolazione giusta.

Arrivare a Demis Roussos passando per Paul Mauriat invece che dall'originale può sembrare un percorso strano. Per me era la cosa più naturale del mondo. Ho cominciato ad ascoltare la musica francese — Pierre Bachelet, France Gall, Laurent Voulzy — attraverso gli arrangiamenti orchestrali, prima ancora di sentire le parole. Poi, piano piano, risalivo all'originale. Questo cammino non fa perdere niente; ha anzi un suo vantaggio particolare: quando si ascolta prima la musica senza parole, l'orecchio impara la melodia pura prima che i testi arrivino a colorarla. E a volte la melodia nuda dice cose che le parole non riescono a raggiungere.

Ma alla fine sono tornato a Demis Roussos che canta. E la prima canzone che ho ascoltato in loop, finché non ne ho conosciuto ogni singola nota, è stata "From Souvenirs to Souvenirs."

Alessandria, 1946 — La città che si è costretti a lasciare

Demis Roussos — nome completo Artemios Ventouris-Roussos — nacque il 15 giugno 1946 ad Alessandria d'Egitto. Suo padre, Yorgos Roussos, era chitarrista classico e ingegnere. Sua madre, Olga, partecipava a una compagnia teatrale amatoriale della comunità greca locale. Un bambino che cresce in quell'atmosfera familiare — dove la musica e la scena sono naturali come il pranzo in famiglia — non ha bisogno che qualcuno gli spieghi che suono ed emozione vanno di pari passo.

Alessandria degli anni Quaranta e Cinquanta era una città di mondi sovrapposti. Non greca, non egiziana, non precisamente niente di determinato — piuttosto un composto complicato di tutto. La comunità greca vi era presente da secoli, accanto a francesi, italiani, ebrei, arabi, britannici, tutti ammassati in questo porto mediterraneo che era stato un tempo la capitale intellettuale del mondo antico. Cosa sentiva un bambino che cresceva lì? Canti bizantini nelle chiese ortodosse greche, musica araba per strada, jazz nei caffè sul lungomare, musica classica in casa. Come esattamente questa mescolanza sonora abbia poi plasmato la voce di Roussos, non saprei dirlo con certezza — ma fatico a credere che qualcuno cresciuto in tale ricchezza non ne abbia portato qualcosa nella propria musica, consciamente o no.

Nel 1956 scoppia la crisi di Suez. Il governo egiziano nazionalizza i beni; la comunità greca di Alessandria perde il suo radicamento. La famiglia Roussos lascia la città e torna ad Atene. Demis ha dieci anni e della città non gli rimane più nulla — solo il ricordo. Fu forse allora che capì per la prima volta che si può perdere un luogo senza morire — basta che la storia decida diversamente. Quel senso di perdita irrecuperabile, credo, è il fondo emotivo di tutta la sua carriera musicale: canzoni sulla separazione, su ciò che è passato e non tornerà.

The Idols, Parigi e Aphrodite's Child

Atene non era Alessandria, ma Atene aveva la musica. Nel 1963, Demis Roussos diciassettenne entra in un gruppo chiamato The Idols — e lì incontra le due persone che cambieranno la sua vita: Evángelos Papathanassíou (il futuro Vangelis) e Loukas Sideras. Tutti e tre portavano dentro qualcosa che non si adattava al pop ordinario, e lo sapevano. Qualche anno dopo, andati a Parigi in cerca di opportunità, si ritrovano bloccati dai sommovimenti politici del maggio 1968 — il mese in cui Parigi sembrava essersi capovolta completamente. Decidono di restare. E nasce Aphrodite's Child.

Il nome ha l'aria di un sogno mediterraneo, e così la loro musica — un rock progressivo dalle tinte greche e orientali, senza eguali tra i gruppi britannici o americani dell'epoca. Ottengono subito un successo con "Rain and Tears" (1968), una canzone costruita sul tema del Canone di Pachelbel — quella progressione immortale rivestita in chiave pop-rock 4/4 immediatamente accessibile. La voce di Roussos in quel brano diceva tutto: qualcosa di giovane che portava però una tristezza più antica della sua età, mediterraneo eppure universalmente familiare.

Ma l'album che questa stagione ha lasciato in eredità è 666 (1972) — un'opera monumentale ispirata all'Apocalisse, così ambiziosa che nessuno sapeva bene come definirla: musica sperimentale, rock, oratorio? Oggi è considerata una delle opere più significative del rock progressivo degli anni Settanta. Ma quando 666 uscì, Aphrodite's Child si era già sciolto — Vangelis era partito per la sua strada elettronica (quella che lo avrebbe portato a Chariots of Fire, Blade Runner e un Oscar), mentre Roussos si era lanciato da solista. Due amici, due strade divergenti, due tipi di successo molto diversi. Entrambi assolutamente reali — non il tipo di storia in cui uno vince e l'altro perde.

La voce di Roussos — qualcosa di indefinibile

Ciò che distingue Demis Roussos da tutti i cantanti pop della sua epoca è la sua voce. Non perché cantasse bene in senso puramente tecnico, ma perché quella voce aveva una qualità genuinamente difficile da descrivere con le parole ordinarie.

Era un tenore, ma non un tenore lirico alla Pavarotti — senza quell'aria eroica, senza il peso del conservatorio. Non era nemmeno un falsetto nel senso comune — la sua voce non era sottile, non se ne andava nell'aria come un soffio. Qualcuno la chiama "falsettone" — un registro acuto che mantiene però corpo, vibrato, qualcosa di caldo all'interno di ogni nota. Da bambino aveva voluto studiare opera, ma la sua famiglia non ne aveva i mezzi. Se avesse percorso quella strada, sarebbe forse diventato un tenore classico ordinario, e non avremmo mai avuto il Demis Roussos delle ballate pop degli anni Settanta. Quella mancanza — il non essere stato formato nel modo convenzionale — si rivelò essere esattamente ciò che lo rese unico.

Roussos cantava canzoni tristi. Non triste come una tragedia, non triste come il pianto — triste nel modo di chi ricorda. Di chi guarda indietro e vede con chiarezza ciò che ha lasciato, le persone che ha conosciuto e non incontrerà più. Quella voce era in perfetta sintonia con quel tipo di musica: "Forever and Ever" (1973), "Goodbye My Love Goodbye" (1973), "When Forever Has Gone" (1976) — ogni titolo annunciava la fine di qualcosa di bello. E cantava queste fini non come un disperato, non come qualcuno che reclama ciò che ha perduto — ma come qualcuno che ha accettato tutto, che ricorda con un calore visto da lontano.

Amava anche indossare i kaftan sul palco — quelle lunghe vesti orientali — e quell'immagine è diventata inseparabile dal suo nome. Un uomo imponente in kaftan, in piedi sul palco, che canta canzoni tristi con una voce al tempo stesso alta e calda. Sembra strano da descrivere, ma era perfettamente giusto per quello che era: nessun bisogno di somigliare a qualcun altro, basta essere se stessi. Sapeva chi era e non aveva bisogno di nasconderlo. È una forma di coraggio che non tutti gli artisti hanno.

"From Souvenirs to Souvenirs" — una canzone che vive di memoria

La mia canzone preferita di Demis Roussos è "From Souvenirs to Souvenirs," dall'album omonimo pubblicato nel 1975 dalla Philips. Fu scritta da Alec R. Costandinos e Stélios Vlavianós. La cosa curiosa è che Costandinos diventò poi famoso per le sue produzioni disco alla fine degli anni Settanta — difficile immaginare che l'autore di questa ballata romantica e silenziosa sarebbe diventato un produttore di musica da discoteca qualche anno dopo. Ma Costandinos era il tipo di musicista che segue il proprio istinto senza lasciarsi rinchiudere in un genere.

La canzone si apre con un'immagine molto precisa e molto quieta: una stanza solitaria, una sedia vuota. Il narratore non esce a cercare qualcosa, non grida, non reclama nulla — rimane seduto in quella stanza con gli oggetti che lo circondano, e quegli oggetti gli ricordano la persona che non c'è più. Calendari, fotografie, piccole cose che due persone condividevano un tempo — ora solo una persona e quegli oggetti. L'immagine è insieme molto concreta e completamente universale: chiunque si è mai seduto in una stanza e ha visto qualcosa che gli ricordava qualcuno del passato.

Il ritornello "From souvenirs to more souvenirs I live" è, a mio avviso, una delle frasi più belle del pop anni Settanta. Non perché sia complessa — al contrario: è semplice come il linguaggio può essere e tuttavia perfettamente vera. Vivere da un ricordo all'altro, senza nulla di nuovo se non ciò che è già passato — quell'idea si trova esattamente al cuore di un'emozione che tutti conoscono ma che pochi riescono a esprimere così nettamente.

Dal punto di vista strutturale, il brano è elementare: strofa — ritornello — strofa — ritornello, senza bridge complicato, senza modulazione a sorpresa. Ma è proprio questo il punto. Costandinos e Vlavianós sapevano che questa canzone non aveva bisogno di virtuosismi. Aveva bisogno di una semplicità assoluta perché la voce di Roussos potesse fare tutto il lavoro restante. Nella strofa canta nel suo registro medio — leggermente stanco, leggermente pacato, come qualcuno che racconta la propria storia triste senza aver bisogno che tu la compatisca. Quando arriva il ritornello, la sua voce sale portando quel suono caratteristico — non un grido di dolore ma la voce di chi ricorda con intensità totale. E poi "I'll keep on turning in my mind" — quell'ultima nota della frase Roussos la trattiene come se non volesse lasciarla andare, come qualcuno che sa che non dimenticherà mai davvero, anche se lo volesse.

Non riporto qui le parole originali inglesi per motivi di diritti d'autore — ma chiunque voglia trovarle le troverà facilmente. Quello che voglio dire è questo: l'incastro tra testo e melodia è perfetto. Non c'è nota di troppo, non c'è parola che non sia esattamente dove deve essere nel ritmo. Questo è l'aspetto di una scrittura musicale accurata — dire meno, significare di più.

In Unione Sovietica, "From Souvenirs to Souvenirs" era la canzone più popolare di Roussos — così popolare che lo stesso Roussos si sorprese nel saperlo. La storia di una ballata greco-francese diventata un fenomeno oltre la Cortina di ferro, in un mondo quasi completamente tagliato fuori dalla pop occidentale, dimostra che certe canzoni non hanno bisogno di confini, né di spiegazioni, né di un contesto culturale comune. L'emozione che contengono è sufficiente.

Nicholas Phạm e la storia di "Đâu Rồi Những Dấu Yêu?"

Amavo così tanto questa canzone che ho scritto delle parole vietnamite su di essa.

(Nota: "Đâu rồi những dấu yêu?" significa all'incirca "Dove sono andati tutti i miei cari?" — sono le parole vietnamite originali di Học Trò, scritte sulla melodia di "From Souvenirs to Souvenirs", non una traduzione del testo inglese.)

Le parole vietnamite non sono una traduzione — le ho adattate, non tradotte. L'inglese ha il suo ritmo, il vietnamita ne ha uno completamente diverso, e se si traduce direttamente le parole non cadono sulle note, risulta goffo e forzato. Avevo già tentato questo gioco una volta con "If" dei Bread — avevo scritto delle parole vietnamite come dono quando mi ero appena innamorato "dell'amore della mia vita." Quelle sono andate perse, il che è giusto — quando si è innamorati, a che serve pensare alla parola "if", vero?

La scintilla che mi ha spinto a scrivere "Đâu rồi những dấu yêu?" venne da una scoperta casuale su YouTube. Mi imbattei nel canale di un vietnamita di nome Nicholas Phạm — una persona con un vero talento nel raccontare storie attraverso le immagini. Uno dei suoi video sovrapponeva "From Souvenirs to Souvenirs" alle sue vecchie foto del liceo in Francia: volti giovani vietnamiti e francesi, feste vivaci, vacanze estive al mare, angoli di strada parigini e i sorrisi di vecchi amici. La musica di Roussos che scorreva su quelle immagini — quella combinazione mi fece sentire la canzone in un modo completamente diverso. Non più una ballata astratta su un amore perduto, ma una giovinezza precisa con volti, nomi, indirizzi, l'odore del mare di quell'estate e le risate di persone che non sono più giovani.

E scrissi:

(Testo vietnamita originale — Lời Việt: Học Trò, 2010)

Chiếc ghế trống không, căn phòng lẻ loi,

Thật khó biết bao khi đời vắng tênh,

Nhìn những lá thư khi xưa em trao đến anh, còn em chẳng thấy,

Trong anh rưng rưng kỷ niệm xa vắng ...

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

Sẽ chẳng có ai như em dấu yêu,

Để hát với anh bao khúc nhạc vui,

Chỉ có đơn côi bao quanh lấy anh, một thân một kiếp,

Em trong tim anh chỉ còn là ký ức ...

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

Il ritornello — "Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta" — non ho cercato di rendere "from souvenirs to more souvenirs" ma sono andato dritto alle immagini: le mattine a tenersi per mano nel cortile della scuola, il primo bacio timido dell'amore nascente. L'originale parla di memoria in termini generali; la mia versione vietnamita cerca di ricondurla a momenti concreti — il tipo che chiunque sia stato giovane e innamorato riconosce subito senza bisogno di spiegazioni. È ciò che ho imparato studiando il compositore Phạm Duy: le buone parole hanno immagini reali, non solo emozioni astratte.

Queste sono le uniche parole vietnamite che ho scritto e sono riuscito a conservare. Copyright 2010 — anche se nessuno mi contesterà la paternità, ma suona più ufficiale. Quando scriverò un terzo testo? Non lo so. "J'ai le coeur trop grand pour moi" — la melodia è davvero bella e mi sorprendo a canticchiarla in macchina — ma le parole originali sono francamente deludenti ("Ti chiami Jeanne, credo... sì, giusto..."). Se la adatto, deve valere la pena farlo.

Paul Mauriat e l'arte di non imporsi

L'ho detto fin dall'inizio: sento Roussos più attraverso Paul Mauriat che negli originali. Vale la pena spiegare perché.

Paul Mauriat era il tipo di musicista che sa come rendere omaggio a una canzone senza mettersi al centro di essa. Quando arrangiò la musica di Roussos per Paul Mauriat Plays The Hits Of Demis Roussos (1979), non cambiò il nucleo emotivo di nessun brano — sostituì semplicemente la voce cantata con un'orchestra, e quell'orchestra assunse il ruolo di narratore che la voce di Roussos aveva sempre svolto. Sembra semplice, ma in realtà è molto difficile. Il pericolo nel riarrangiare una ballata è che un'orchestrazione troppo densa soffoca lo spazio respiratorio dell'originale; troppo leggera e suona vuoto. Mauriat trovò quell'equilibrio in quasi tutti i brani.

Nella sua versione di "From Souvenirs to Souvenirs," la melodia principale è affidata a un unico strumento solista — e sentirla salire e scendere seguendo esattamente i contorni che Roussos cantava, senza parole, apre uno spazio che l'ascoltatore riempie con i propri ricordi. È questo ciò che fa la buona musica strumentale: non ti dice cosa ricordare, apre solo la porta. Sei tu che entri.

Di tutti i dieci brani dell'album, "Because" — che è "Mourir auprès de mon amour" nella versione francese — è quello che trovo meglio arrangiato da Mauriat. L'originale di Roussos ha una tenerezza molto particolare; la versione di Mauriat prende quella tenerezza e la distende, la lascia respirare più lentamente, dà all'ascoltatore più tempo per sedersi in quel sentimento invece di inseguire le parole.

Vale anche la pena notare che sia Roussos che Mauriat erano artisti Philips in quel periodo — questo album orchestrale non fu quindi un abbinamento casuale, ma un progetto voluto dall'etichetta. Per fortuna, entrambi gli uomini vi dedicarono una cura autentica. Il risultato suona come qualcosa che viene da un sentimento reale, non da una fabbrica.

Una vita, una voce

Demis Roussos morì il 25 gennaio 2015 ad Atene, dopo aver lottato contro un cancro allo stomaco e al fegato. Aveva 68 anni. La notizia arrivò a molti come quella della morte di un amico familiare — impreparati, anche se si sa che tutti alla fine se ne vanno.

Nel corso della sua carriera vendette oltre 60 milioni di album, cantò in molte lingue — inglese, francese, greco, italiano, tedesco e altre ancora — e fu uno dei rari artisti europei che poteva dire onestamente che la sua musica aveva raggiunto il pubblico ovunque: dall'Europa occidentale all'Unione Sovietica, dal Giappone al Medio Oriente. Visse anche attraverso una di quelle esperienze che nessuno vorrebbe: nel giugno 1985, era passeggero sul volo TWA 847, dirottato da Hezbollah da Atene. Lui e sua moglie furono tenuti in ostaggio per cinque giorni. Compì 40 anni durante quei giorni di prigionia. La leggenda vuole che gli altri ostaggi lo abbiano riconosciuto e gli abbiano chiesto di cantare, e che lui l'abbia fatto. Cantare mentre era prigioniero, cantare per persone nella stessa situazione — quella storia suona molto come Demis Roussos: una voce che anche nelle peggiori circostanze non riusciva a spegnersi.

Quello che non dimenticherò mai della sua musica è che quella voce non chiedeva nulla all'ascoltatore. Nessun bisogno di capire il greco, nessun bisogno di conoscere Aphrodite's Child né Alessandria né il suo passato complicato. Basta ascoltare. Basta lasciare che quella voce entri nell'orecchio e risvegli qualcosa — un ricordo preciso, un volto preciso, un pomeriggio di cui non si ricorda più la data ma di cui si conserva ancora il sentimento. È qualcosa che non tutti i cantanti sanno fare.

L'ho sentito per la prima volta attraverso l'album di Paul Mauriat. Poi ho trovato gli originali. Poi un giorno mi sono seduto e ho scritto delle parole vietnamite per la canzone che amavo di più. Da ricordo in ricordo — esattamente come lui cantava.

Riferimenti

Demis Roussos — De souvenir en souvenir

Auteur : Claude AI, sous la direction et la révision de Học Trò.

Introduction — Le disque de Paul Mauriat

À vrai dire, je ne suis pas quelqu'un qui collectionne les disques de Demis Roussos. Chez moi, pas un seul LP à son nom, pas un CD avec sa photo sur la pochette. Et pourtant, chaque fois que je monte en voiture et que j'allume la musique, je tombe sur ses chansons — parce que le disque que je mets le plus souvent, c'est celui de Paul Mauriat : la suite orchestrale que Mauriat a enregistrée spécialement à partir des hits de Roussos, sortie en 1979 chez Philips. Un album de dix titres bien rangés : We Shall Dance, My Reason, My Only Fascination, Goodbye My Love Goodbye, Someday Somewhere, Forever and Ever, From Souvenirs to Souvenirs, Because, Ainsi soit-il, Loin des yeux loin du coeur. Une trentaine de minutes qui passent comme un rêve, parce que Paul Mauriat savait exactement comment mettre ces mélodies dans leur meilleure lumière — rien à ajouter, rien à retrancher, juste le bon angle.

Découvrir Demis Roussos par le chemin de Paul Mauriat plutôt que par l'original peut paraître bizarre. Mais pour moi, c'était tout naturel. J'ai commencé à écouter la musique française — Pierre Bachelet, France Gall, Laurent Voulzy — en passant d'abord par les arrangements orchestraux, avant même d'entendre les paroles. Puis je remontais peu à peu vers l'original. Ce chemin-là ne fait perdre aucun des deux côtés ; il a même son propre avantage : quand on entend la musique sans les mots en premier, l'oreille apprend la mélodie nue avant que les paroles viennent la colorer. Et parfois, la mélodie nue dit des choses que les paroles n'arrivent pas tout à fait à exprimer.

Mais j'ai fini par retrouver Demis Roussos en train de chanter. Et la première chanson que j'ai écoutée en boucle, jusqu'à en connaître chaque note, c'est "From Souvenirs to Souvenirs."

Alexandrie, 1946 — La ville qu'il faut quitter

Demis Roussos — de son vrai nom Artemios Ventouris-Roussos — est né le 15 juin 1946 à Alexandrie, en Égypte. Son père, Yorgos Roussos, était guitariste classique et ingénieur. Sa mère, Olga, participait à une troupe de théâtre amateur de la communauté grecque locale. Un enfant qui grandit dans cette atmosphère familiale — où la musique et la scène sont aussi naturelles que le repas du soir — n'a pas besoin qu'on lui explique que le son et l'émotion vont ensemble.

Alexandrie dans les années 1940-1950, c'était une ville de mondes superposés. Ni grecque, ni égyptienne, pas tout à fait quoi que ce soit de défini — plutôt un composé compliqué de tout. La communauté grecque y était présente depuis des siècles, aux côtés de Français, d'Italiens, de Juifs, d'Arabes, de Britanniques, tous entassés dans ce port méditerranéen qui avait jadis été la capitale intellectuelle du monde antique. Qu'entendait un enfant qui grandissait là-bas ? Du chant byzantin dans les églises orthodoxes grecques, de la musique arabe dans la rue, du jazz dans les cafés en bord de mer, de la musique classique à la maison. Comment exactement ce mélange sonore a façonné la voix de Roussos, je ne peux pas l'affirmer avec certitude — mais j'ai du mal à croire que quelqu'un élevé dans une telle richesse n'en ait pas gardé quelque chose dans sa musique, consciemment ou non.

En 1956, la crise du canal de Suez éclate. Le gouvernement égyptien nationalise les biens ; la communauté grecque d'Alexandrie perd son ancrage. La famille Roussos quitte la ville et rentre à Athènes. Demis a dix ans, et la ville n'est plus là — il ne reste que le souvenir. C'est peut-être la première fois qu'il a compris qu'on peut perdre un lieu sans mourir — il suffit que l'histoire en décide autrement. Ce sentiment de perte irréversible, je crois, est le fond émotionnel de toute sa carrière musicale : des chansons sur la séparation, sur ce qui est passé et ne reviendra plus.

The Idols, Paris et Aphrodite's Child

Athènes n'était pas Alexandrie, mais Athènes avait la musique. En 1963, Demis Roussos, dix-sept ans, rejoint un groupe appelé The Idols — et il y rencontre les deux personnes qui changeront sa vie : Evángelos Papathanassíou (le futur Vangelis) et Loukas Sideras. Tous les trois portaient en eux quelque chose qui ne rentrait pas dans le cadre du pop ordinaire, et ils le savaient. Quelques années plus tard, partis à Paris pour chercher des opportunités de scène, ils se trouvent bloqués par les bouleversements politiques de mai 1968 — ce mois où Paris a semblé se retourner complètement. Ils décident de rester. Et Aphrodite's Child naît.

Le nom a des allures de rêverie méditerranéenne, et leur musique aussi — un rock progressif aux couleurs grecques et orientales, sans équivalent dans aucun groupe britannique ou américain de l'époque. Ils réalisent un hit dès le départ avec "Rain and Tears" (1968), une chanson construite sur le thème du Canon de Pachelbel — cette progression immortelle habillée en pop-rock 4/4 immédiatement accessible. La voix de Roussos dans ce titre dit tout : quelque chose de jeune qui porte en même temps une tristesse plus ancienne que son âge, méditerranéen et pourtant universellement familier.

Mais l'album qui reste de cette époque, c'est 666 (1972) — une œuvre monumentale inspirée de l'Apocalypse, assez ambitieuse pour qu'on ne sache pas vraiment comment l'appeler : musique expérimentale, rock, oratorio ? Elle est aujourd'hui considérée comme l'une des œuvres les plus remarquables du rock progressif des années 1970. Mais au moment où 666 est sorti, Aphrodite's Child était déjà dissous — Vangelis est parti sur sa propre voie électronique (celle qui le mènera à Chariots of Fire, Blade Runner et un Oscar), tandis que Roussos s'est lancé en solo. Deux amis, deux chemins divergents, deux formes de succès très différentes. Les deux entièrement réels — pas le genre d'histoire où l'un gagne et l'autre perd.

La voix de Roussos — quelque chose d'indéfinissable

Ce qui distingue Demis Roussos de tous les chanteurs pop de son époque, c'est sa voix. Non pas parce qu'il chantait bien dans un sens purement technique, mais parce que cette voix avait une qualité qu'il est vraiment difficile de décrire avec des mots ordinaires.

Il était ténor, mais pas ténor d'opéra à la Pavarotti — sans cet héroïsme, sans ce poids du conservatoire. Ce n'était pas non plus un fausset au sens habituel — sa voix n'était pas mince, elle ne s'évaporait pas comme de l'air. Certains parlent de "falsettone" — un registre aigu qui garde pourtant du corps, du vibrato, quelque chose de chaud à l'intérieur de chaque note. Enfant, il avait voulu étudier l'opéra, mais sa famille n'en avait pas les moyens. S'il avait suivi cette voie, il serait peut-être devenu un ténor classique ordinaire, et nous n'aurions jamais eu le Demis Roussos des ballades pop des années 1970. Ce manque — ce fait de ne pas être passé par la formation normale — s'est révélé être précisément ce qui l'a rendu unique.

Roussos chantait des chansons tristes. Pas triste comme une tragédie, pas triste comme des larmes — triste comme quelqu'un qui se souvient. Quelqu'un qui regarde en arrière et voit clairement ce qu'il a laissé derrière lui, les gens qu'il a connus et ne reverra plus. Cette voix était en parfaite adéquation avec ce répertoire : "Forever and Ever" (1973), "Goodbye My Love Goodbye" (1973), "When Forever Has Gone" (1976) — chaque titre annonce la fin de quelque chose de beau. Et il chantait ces fins non pas comme quelqu'un de désespéré, pas comme quelqu'un qui réclame ce qu'il a perdu — mais comme quelqu'un qui a accepté, qui se souvient avec une chaleur vue de loin.

Il portait aussi des kaftans sur scène — ces longues robes orientales — et cette image est devenue indissociable de son nom. Un homme imposant en kaftan, debout sur scène, chantant des chansons tristes d'une voix à la fois haute et chaude. Ça semble étrange à décrire, mais c'était parfaitement juste pour ce qu'il était : pas besoin de ressembler à quelqu'un d'autre, juste être soi. Il savait qui il était et n'avait pas besoin de le cacher. C'est une forme de courage que tous les artistes n'ont pas.

"From Souvenirs to Souvenirs" — une chanson qui vit de mémoire

Ma chanson préférée de Demis Roussos, c'est "From Souvenirs to Souvenirs," tirée de l'album du même nom sorti en 1975 chez Philips. Elle a été écrite par Alec R. Costandinos et Stélios Vlavianós. Ce qui est amusant, c'est que Costandinos est devenu célèbre plus tard pour ses productions disco à la fin des années 1970 — difficile d'imaginer que l'auteur de cette ballade romantique et tranquille allait signer des disques de piste de danse quelques années plus tard. Mais Costandinos était le genre de musicien qui suit son instinct sans se laisser enfermer dans un genre.

La chanson s'ouvre sur une image très précise et très silencieuse : une chambre solitaire, une chaise vide. Le narrateur ne sort pas chercher quelque chose, ne crie pas, ne réclame rien — il reste assis dans cette pièce avec les objets qui l'entourent, et ces objets lui rappellent la personne qui n'est plus là. Des calendriers, des photos, de petites choses que deux personnes partageaient autrefois — maintenant une seule personne et ces objets. C'est à la fois très concret et complètement universel : tout le monde s'est assis dans une pièce et a vu quelque chose qui lui rappelait quelqu'un du passé.

Le refrain "From souvenirs to more souvenirs I live" est, à mon avis, l'une des plus belles phrases de la pop des années 1970. Non pas parce qu'elle est complexe — au contraire : elle est aussi simple que le langage peut l'être tout en restant parfaitement juste. Vivre d'un souvenir à l'autre, sans rien de nouveau si ce n'est ce qui est déjà passé — cette idée se trouve exactement au cœur d'une émotion que tout le monde connaît mais que peu de gens savent exprimer aussi nettement.

Structurellement, la chanson est très basique : verse — refrain — verse — refrain, sans pont compliqué, sans modulation surprenante. Mais c'est tout l'intérêt. Costandinos et Vlavianós savaient que cette chanson n'avait pas besoin de virtuosité. Elle avait besoin d'une simplicité absolue pour que la voix de Roussos puisse faire tout le reste du travail. Dans le verse, il chante dans son registre médium — légèrement las, légèrement posé, comme quelqu'un qui raconte sa propre histoire triste sans avoir besoin qu'on le plaigne. Quand arrive le refrain, sa voix monte, portant ce son caractéristique — pas un cri de douleur mais la voix de quelqu'un qui se souvient avec une intensité totale. Et puis "I'll keep on turning in my mind" — cette dernière note de la phrase, Roussos la tient comme s'il ne voulait pas la lâcher, comme quelqu'un qui sait qu'il ne pourra jamais vraiment oublier même s'il le voulait.

Je ne reproduis pas ici les paroles originales en anglais pour des raisons de droits — mais n'importe qui peut les trouver facilement. Ce que je veux souligner, c'est la façon dont les paroles et la mélodie s'emboîtent : pas une note de trop, pas un mot qui ne soit pas exactement là où il doit être dans le rythme. C'est ce à quoi ressemble l'écriture musicale soignée — dire moins, signifier davantage.

En Union soviétique, "From Souvenirs to Souvenirs" était la chanson la plus populaire de Roussos — à un point tel que lui-même a été surpris en l'apprenant. L'histoire d'une ballade gréco-française devenant un phénomène derrière le Rideau de fer, dans un monde presque entièrement coupé de la pop occidentale, montre que certaines chansons n'ont besoin ni de frontières, ni d'explication, ni de contexte culturel commun. L'émotion qui les habite suffit.

Nicholas Phạm et l'histoire de "Đâu Rồi Những Dấu Yêu?"

J'aimais tellement cette chanson que j'ai écrit des paroles vietnamiennes dessus.

(Note : "Đâu rồi những dấu yêu ?" signifie à peu près « Où sont passés tous mes êtres chers ? » — ce sont les paroles vietnamiennes originales de Học Trò, écrites sur la mélodie de "From Souvenirs to Souvenirs", non pas une traduction de l'anglais.)

Les paroles vietnamiennes ne sont pas une traduction — je les ai adaptées, je ne les ai pas traduites. L'anglais a son propre rythme, le vietnamien en a un totalement différent, et si on traduit mot à mot les mots ne tombent pas sur les notes, ça sonne maladroit et forcé. J'avais déjà tenté ce jeu une fois avec "If" de Bread — j'avais écrit des paroles vietnamiennes en cadeau à l'époque où je tombais amoureux "de l'amour de ma vie." Celles-là sont perdues maintenant, ce qui est tout à fait normal — quand on est amoureux, pourquoi penser au mot "if", n'est-ce pas ?

L'étincelle qui m'a poussé à écrire "Đâu rồi những dấu yêu ?" est venue d'une découverte fortuite sur YouTube. Je suis tombé par hasard sur la chaîne d'un Vietnamien nommé Nicholas Phạm — quelqu'un qui a un vrai talent pour raconter des histoires par l'image. Une de ses vidéos posait "From Souvenirs to Souvenirs" sur ses photos de lycée en France : des visages jeunes vietnamiens et français, des fêtes animées, des vacances estivales à la mer, des coins de rue parisiens et les sourires d'anciens amis. La musique de Roussos coulant sur ces images — cette combinaison m'a fait entendre la chanson d'une façon complètement différente. Plus une ballade abstraite sur un amour perdu, mais une jeunesse précise avec des visages, des noms, des adresses, l'odeur de la mer un été particulier et les rires de gens qui ne sont plus jeunes.

Et j'ai écrit :

(Paroles vietnamiennes originales — Lời Việt: Học Trò, 2010)

Chiếc ghế trống không, căn phòng lẻ loi,

Thật khó biết bao khi đời vắng tênh,

Nhìn những lá thư khi xưa em trao đến anh, còn em chẳng thấy,

Trong anh rưng rưng kỷ niệm xa vắng ...

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

Sẽ chẳng có ai như em dấu yêu,

Để hát với anh bao khúc nhạc vui,

Chỉ có đơn côi bao quanh lấy anh, một thân một kiếp,

Em trong tim anh chỉ còn là ký ức ...

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

Le refrain — "Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta" — je n'ai pas cherché à rendre "from souvenirs to more souvenirs" mais j'ai été directement aux images : les matins où l'on se tenait par la main dans la cour de l'école, le premier baiser timide de l'amour naissant. L'original parle de la mémoire en termes généraux ; ma version vietnamienne essaie de ramener ça à des moments concrets — le genre que toute personne qui a été jeune et amoureuse reconnaît immédiatement sans qu'on ait besoin d'expliquer. C'est ce que j'ai appris en étudiant le compositeur Phạm Duy : les bonnes paroles ont de vraies images, pas seulement des émotions abstraites.

Ce sont les seules paroles vietnamiennes que j'aie écrites et que j'ai réussi à garder. Protégées par le droit d'auteur 2010 — même si personne ne risque de me disputer la paternité, mais ça fait plus officiel. Quand écrirai-je un troisième texte ? Je ne sais pas. "J'ai le cœur trop grand pour moi" — la mélodie est vraiment belle et je me surprends à la fredonner en voiture — mais les paroles originales sont franchement quelconques (« Tu t'appelles Jeanne, je crois... oui, c'est ça... »). Si je l'adapte, autant que ça en vaille la peine.

Paul Mauriat et l'art de ne pas s'imposer

Je l'ai dit dès le début : j'entends Roussos davantage à travers Paul Mauriat que dans les originaux. Cela mérite une explication.

Paul Mauriat était le genre de musicien qui sait comment rendre hommage à une chanson sans se placer au milieu d'elle. Quand il a arrangé la musique de Roussos pour Paul Mauriat Plays The Hits Of Demis Roussos (1979), il n'a pas changé le cœur émotionnel des titres — il a simplement remplacé la voix chantée par un orchestre, et cet orchestre a assumé le rôle de narrateur que la voix de Roussos avait toujours tenu. Cela semble simple, mais c'est en réalité très difficile. Le danger de réarranger une ballade, c'est qu'un orchestre trop dense étouffe l'espace respiratoire de l'original ; trop léger, et ça sonne vide. Mauriat a trouvé cet équilibre dans presque tous les titres.

Dans sa version de "From Souvenirs to Souvenirs," la mélodie principale est confiée à un seul instrument soliste — et l'entendre monter et descendre en suivant exactement les contours que Roussos chantait, sans aucun mot, ouvre un espace que l'auditeur remplit avec ses propres souvenirs. C'est ce que fait la bonne musique instrumentale : elle ne vous dit pas quoi vous rappeler, elle ouvre juste la porte. Vous entrez vous-même.

De tous les dix titres de l'album, "Because" — qui est "Mourir auprès de mon amour" dans la version française — est celui que je trouve le mieux arrangé par Mauriat. L'original de Roussos a une tendresse très particulière ; la version de Mauriat prend cette tendresse et l'étire, la laisse respirer plus lentement, donne à l'auditeur plus de temps pour s'asseoir dans ce sentiment plutôt que de courir après les paroles.

À noter aussi que Roussos et Mauriat étaient tous deux chez Philips à cette époque — ce disque orchestral n'était donc pas le fruit d'un assemblage fortuit, mais un projet voulu par le label. Heureusement, les deux hommes y ont mis un soin réel. Le résultat sonne comme quelque chose qui vient d'un sentiment vrai, pas d'une usine.

Une vie, une voix

Demis Roussos est mort le 25 janvier 2015 à Athènes, après avoir lutté contre un cancer de l'estomac et du foie. Il avait 68 ans. La nouvelle est arrivée pour beaucoup comme l'annonce de la mort d'un ami familier — sans qu'on s'y attende vraiment, même si on sait que tout le monde finit par partir.

Au cours de sa carrière, il a vendu plus de 60 millions d'albums, chanté dans de nombreuses langues — anglais, français, grec, italien, allemand et d'autres encore — et fut l'un des rares artistes européens à pouvoir dire que sa musique avait touché des publics partout : de l'Europe occidentale à l'Union soviétique, du Japon au Moyen-Orient. Il a aussi traversé l'une de ces épreuves que personne ne souhaite : en juin 1985, il était passager à bord du vol TWA 847, détourné par le Hezbollah depuis Athènes. Lui et sa femme ont été retenus en otage pendant cinq jours. Il a eu 40 ans pendant ces jours de captivité. La légende dit que les autres otages l'ont reconnu et lui ont demandé de chanter, et qu'il l'a fait. Chanter en étant retenu prisonnier, chanter pour des gens dans la même situation — cette histoire sonne très Demis Roussos : une voix qui même dans les pires circonstances ne pouvait pas s'éteindre.

Ce que je n'oublierai jamais dans sa musique, c'est que cette voix n'exigeait rien de l'auditeur. Pas besoin de comprendre le grec, pas besoin de connaître Aphrodite's Child ni Alexandrie ni son passé compliqué. Juste écouter. Juste laisser cette voix traverser l'oreille et réveiller quelque chose — un souvenir précis, un visage précis, un après-midi dont on ne se rappelle plus la date mais dont on garde encore le sentiment. C'est quelque chose que tous les chanteurs ne peuvent pas faire.

Je l'ai entendu la première fois à travers l'album de Paul Mauriat. Puis j'ai trouvé les originaux. Puis un jour j'ai écrit des paroles vietnamiennes pour la chanson que je préférais. De souvenir en souvenir — exactement comme il le chantait.

Références

Demis Roussos — From Souvenirs to Souvenirs

Author: Claude AI, under the guidance and editing of Học Trò.

Introduction — The Paul Mauriat Album

Truth be told, I'm not someone who collects Demis Roussos albums. There's no LP of his in my house, no CD with his name on the cover. And yet whenever I sit in the car and put on some music, I keep hearing his songs — because the disc I usually reach for is Paul Mauriat's, the orchestral suite Mauriat made specifically from Roussos's songs, released in 1979 on Philips. That album holds ten tracks: We Shall Dance, My Reason, My Only Fascination, Goodbye My Love Goodbye, Someday Somewhere, Forever and Ever, From Souvenirs to Souvenirs, Because, Ainsi soit-il, Loin des yeux loin du coeur. Thirty-something minutes that feel like a dream, because Paul Mauriat knew exactly how to place those melodies in their best light — nothing added, nothing taken away, just the right angle.

Coming to Demis Roussos through Paul Mauriat rather than through the originals might seem like an odd route. But to me it felt natural. I came to French music in general — Pierre Bachelet, France Gall, Laurent Voulzy — through orchestral arrangements first, before I ever heard a lyric. Then gradually I'd find my way back to the original. That path doesn't cost you anything; it actually has its own advantage: when you hear the music without words first, your ear learns the bare melody before the lyrics arrive to colour it in. And sometimes the bare melody says things the lyrics can't quite reach.

But eventually I did go back to Demis Roussos singing. And the first song I listened to over and over, until I knew every single note, was "From Souvenirs to Souvenirs."

Alexandria, 1946 — The City You Have to Leave Behind

Demis Roussos — full name Artemios Ventouris-Roussos — was born on June 15, 1946 in Alexandria, Egypt. His father, Yorgos Roussos, was a classical guitarist and engineer. His mother, Olga, took part in an amateur theatrical group run by the Greek community there. A child who grows up in that kind of household — where music and performance are as ordinary as dinner — doesn't need anyone to explain that sound and emotion belong together.

Alexandria in the 1940s and 50s was a city of worlds stacked on top of each other. Not Greek, not Egyptian, not quite anything in particular — but a complicated compound of everything. The Greek community had been there for centuries, alongside French, Italians, Jews, Arabs, British, all crammed into a Mediterranean port city that had once been the intellectual capital of the ancient world. What did a child growing up there hear? Byzantine chant from the Greek Orthodox church, Arabic music drifting in from the street, jazz from the waterfront cafés, classical music at home. How exactly that sonic mix shaped Roussos's voice later on, I honestly can't say for certain — but I find it hard to believe that someone raised in that richness didn't carry it into his music in some way, consciously or not.

In 1956, the Suez Crisis hit. The Egyptian government nationalized assets; the Greek community in Alexandria lost its footing. The Roussos family left the city and moved back to Athens. Ten-year-old Demis had no more city — only the memory of it. Perhaps that was the first time he felt that you can lose a place without dying — history just decides differently and that's enough. That irreversible sense of loss, I think, is the emotional bedrock of everything he would go on to sing: songs about separation, about what has passed and won't come back.

The Idols, Paris, and Aphrodite's Child

Athens was not Alexandria, but Athens had music. In 1963, seventeen-year-old Demis Roussos joined a band called The Idols — and there he met the two people who would change his life: Evángelos Papathanassíou (later known simply as Vangelis) and Loukas Sideras. All three of them carried something inside them that didn't fit neatly into ordinary pop, and they knew it. A few years later, when they went to Paris to look for performance opportunities, they got stuck there because of the political upheavals of May 1968 — the month Paris turned completely upside down. They decided to stay. And Aphrodite's Child was born.

The name sounds like a Mediterranean daydream, and so did their music — a kind of progressive rock with Greek and Eastern coloring, nothing like any British or American band of that era. They had a hit right away with "Rain and Tears" (1968), a song built on the theme from Pachelbel's Canon, that immortal progression dressed up in a 4/4 pop-rock arrangement that was immediately accessible. Roussos's voice in that song said everything: something young and yet carrying a sadness older than his years, Mediterranean and at the same time belonging to no particular place.

The album Aphrodite's Child left to posterity, though, was 666 (1972) — a massive work based on the Book of Revelation, ambitious to the point where no one quite knew what to call it: experimental music, rock, oratorio? It's now considered one of the most significant progressive rock statements of the 1970s. But by the time 666 came out, Aphrodite's Child had already broken up — Vangelis went off down his own electronic music path (the path that would eventually lead him to Chariots of Fire, Blade Runner, and an Academy Award), while Roussos went solo. Two friends, two diverging roads, two very different kinds of success. Both entirely real — not the kind of story where one person wins and the other loses.

Roussos's Voice — Something Hard to Name

What sets Demis Roussos apart from every other pop singer of his era is his voice. Not because he sang well in any purely technical sense, but because that voice had a quality that's genuinely difficult to describe with ordinary words.

He was a tenor, but not an opera tenor in the Pavarotti mold — none of that heroic bearing, none of the conservatory weight. He wasn't a falsetto in the usual sense either — his voice wasn't thin, didn't float away like air. Some people call it "falsettone" — a high register that still has body to it, vibrato, something warm living inside each note. He had once wanted to study opera as a child, but his family couldn't afford it. If he had gone that route, he might have become an ordinary classical tenor and we'd never have had the Demis Roussos of those 1970s pop ballads. That deprivation — that not-being-trained-the-normal-way — turned out to be the very thing that made him singular.

Roussos sang sad songs. Not tragic-sad, not weeping-sad — sad in the way of someone remembering. Someone looking back and seeing clearly what they left behind, the people they once knew and won't see again. That voice was a perfect match for that kind of music: "Forever and Ever" (1973), "Goodbye My Love Goodbye" (1973), "When Forever Has Gone" (1976) — every title announcing the end of something beautiful. And he sang about those endings not like someone desperate, not like someone demanding things back — but like someone who had accepted it all, looking back with a warmth from a safe distance.

He was also known for wearing kaftans on stage — those long Eastern robes — and that image has become inseparable from his name. A big man in a kaftan standing on stage singing sad songs in a voice both high and warm. It sounds strange when you describe it, but it was perfectly right for who he was: no need to look like anyone else, just be yourself. He knew who he was and didn't need to hide it. That's a kind of courage not every performer has.

"From Souvenirs to Souvenirs" — A Song That Lives on Memory

My favorite Demis Roussos song is "From Souvenirs to Souvenirs," from the album of the same name released in 1975 on Philips. It was written by Alec R. Costandinos and Stélios Vlavianós. The interesting thing is that Costandinos later became famous for his disco productions in the late 1970s — not many people would guess that the writer of this quiet, romantic ballad was the same person who'd be making dancefloor records a few years down the road. But Costandinos was the kind of musician who followed his instincts and refused to be boxed in.

The song opens with a very specific, very quiet image: a lonely room, an empty chair. The singer isn't going out looking for anything, isn't shouting or demanding — just sitting in that room with the things around him, and those things remind him of the person who's no longer there. Calendars, photographs, small objects two people once shared — now only one person and those objects. The image is both very concrete and completely universal: everyone has sat in a room and seen something that brought back someone from the past.

The chorus line "From souvenirs to more souvenirs I live" is, in my opinion, one of the finest single lines in 1970s pop music. Not because it's complex — the opposite: it's as simple as language gets while still being completely true. Living from one memory to the next, with nothing new except things already gone — that idea sits right at the center of an emotion everyone knows but few people manage to say that cleanly.

Structurally the song is basic: verse — chorus — verse — chorus, no complicated bridge, no unexpected modulation. But that's the whole point. Costandinos and Vlavianós knew this song didn't need tricks. It needed absolute simplicity so Roussos's voice could do all the remaining work. In the verse he sings in his middle register — slightly weary, slightly subdued, like someone recounting a sad story without needing your sympathy or your agreement. When the chorus hits, his voice climbs, carrying that signature sound — not a cry of pain but the sound of someone remembering with full intensity. And then "I'll keep on turning in my mind" — that last note of the phrase Roussos holds like he doesn't quite want to let go, like someone who knows he'll never truly forget no matter how much he might want to.

I'm not reproducing the original English lyrics here for copyright reasons — but anyone who wants to find them will find them easily. What I want to say is this: the fit between lyric and melody is perfect. No wasted note, no word sitting in the wrong place in the rhythm. That's what careful songwriting looks like — say less, mean more.

In the Soviet Union, "From Souvenirs to Souvenirs" was Roussos's most popular song — so popular that even he was surprised when he found out. The story of a Greek-French ballad becoming a phenomenon behind the Iron Curtain, in a world almost completely cut off from Western pop music, shows that some songs need no borders, no explanation, no shared cultural context. The feeling inside is enough.

Nicholas Phạm and the Story of "Đâu Rồi Những Dấu Yêu?"

I loved this song so much that I wrote Vietnamese lyrics for it.

(Note: "Đâu rồi những dấu yêu?" means roughly "Where have all my cherished ones gone?" — these are Học Trò's own original Vietnamese lyrics written to the melody of "From Souvenirs to Souvenirs," not a translation of the English original.)

Vietnamese lyrics are not a translation — I adapted them, I didn't translate. English has its own rhythms, Vietnamese has completely different ones, and if you translate directly the words just don't sit with the notes, they land awkward and forced. I had tried this word-fitting game once before with "If" by Bread — I wrote Vietnamese words as a gift when I first fell in love with "the love of my life." That one is lost now, which is as it should be — when you're in love, what do you need the word "if" for, right?

The spark that made me write "Đâu rồi những dấu yêu?" came from a random YouTube find. I stumbled onto the channel of a Vietnamese man named Nicholas Phạm — a person with a real gift for telling stories through photographs. One of his videos laid "From Souvenirs to Souvenirs" over his old high school photos from France: young Vietnamese-French faces, lively parties, summer beach holidays, Paris street corners and the smiles of old friends. Roussos's music flowing through those images — that combination suddenly made me hear the song in a completely different way. No longer an abstract ballad about a lost love, but about a specific youth with faces, names, addresses, the smell of the summer sea that year and the laughter of people who are no longer young.

And I wrote:

(Vietnamese original — Lời Việt: Học Trò, 2010)

Chiếc ghế trống không, căn phòng lẻ loi,

Thật khó biết bao khi đời vắng tênh,

Nhìn những lá thư khi xưa em trao đến anh, còn em chẳng thấy,

Trong anh rưng rưng kỷ niệm xa vắng ...

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

Sẽ chẳng có ai như em dấu yêu,

Để hát với anh bao khúc nhạc vui,

Chỉ có đơn côi bao quanh lấy anh, một thân một kiếp,

Em trong tim anh chỉ còn là ký ức ...

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta,

những sớm nắm tay trong sân trường thề thốt yêu nhau,

Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa môi hôn, trao nhau ngại ngùng

những ước mơ xưa nay đã trôi xa ...

The chorus — "Em yêu ơi, ôi đâu còn đâu nữa đôi ta" — I didn't try to render "from souvenirs to more souvenirs" but went straight to the images: mornings holding hands in the school courtyard, the shy first kiss of young love. The original speaks of memory in general terms; my Vietnamese version tries to pull it into specific moments — the kind any person who was once young and in love will recognize instantly without needing an explanation. That's what I learned from studying the songwriter Phạm Duy: good lyrics have real images, not just abstract emotion.

This is the only set of Vietnamese lyrics I've written that I managed to keep. Copyrighted 2010 — not that anyone is likely to contest authorship with me, but it sounds official. When will I write a third? No idea. "J'ai le coeur trop grand pour moi" — the melody is genuinely lovely and I find myself humming it in the car all the time — but honestly the original lyrics are a bit limp ("Your name is Jeanne, I think... yes, that's right..."). If I'm going to adapt it, it has to be worth the effort.

Paul Mauriat and the Art of Not Getting in the Way

I said at the outset that I hear Roussos more through Paul Mauriat than through the originals. That needs a bit of explaining.

Paul Mauriat was the kind of musician who knew how to honor a song without forcing himself into the middle of it. When he arranged Roussos's music for Paul Mauriat Plays The Hits Of Demis Roussos (1979), he didn't change the emotional core of any track — he simply replaced the singing voice with an orchestra, and that orchestra took on the storytelling role Roussos's voice had always carried. That sounds straightforward but it's actually very difficult. The danger in rearranging a ballad is that too thick an orchestration smothers the original's breathing room; too thin and it sounds empty. Mauriat found that balance in almost every track.

In his version of "From Souvenirs to Souvenirs," the main melody is handed to a single solo instrument — and hearing it rise and fall along exactly the contours Roussos once sang, without any words, it opens a space for the listener to fill in with their own memories. That is what good instrumental music does: it doesn't tell you what to remember, it just opens the door. You walk in yourself.

Of all ten tracks on the album, "Because" — which is "Mourir auprès de mon amour" in the French version — is the one I think Mauriat arranged most beautifully. Roussos's original has this very particular tenderness; Mauriat's version takes that tenderness and stretches it, lets it breathe more slowly, gives the listener more time to sit inside the feeling rather than chasing along with the lyric.

Worth adding: both Roussos and Mauriat were Philips artists during that period — so this orchestral album wasn't a random pairing but a deliberate label project. Fortunately, both men brought genuine care to it. The result sounds like it came from real feeling, not a factory.

One Life, One Voice

Demis Roussos died on January 25, 2015 in Athens, after a struggle with stomach and liver cancer. He was 68. The news arrived for many people the way news of a familiar friend's passing does — unprepared, even though you know that everyone goes eventually.

Over his career he sold more than 60 million albums, sang in many languages — English, French, Greek, Italian, German and more — and was one of the rare European artists who could honestly say his music had reached audiences everywhere: from Western Europe to the Soviet Union, from Japan to the Middle East. He also lived through one of those experiences no one wants: in June 1985, he was a passenger on TWA Flight 847, hijacked by Hezbollah out of Athens. He and his wife were held hostage for five days. He turned 40 during those days in captivity. The story goes that the other hostages recognized him and asked him to sing, and he did. Singing while captive, singing for people in the same situation — that story sounds very Demis Roussos: a voice that even in the worst circumstances couldn't be shut off.

What I have never forgotten about his music is that his voice asked nothing from the listener. No need to understand Greek, no need to know anything about Aphrodite's Child or Alexandria or his complicated past. Just listen. Just let that voice come through the ear and wake something up — a specific memory, a specific face, some afternoon whose date you no longer remember but whose feeling you still carry. That is something not every singer can do.

I heard him first through Paul Mauriat's album. Then I found my way to the originals. Then one day I sat down and wrote Vietnamese words for the song I loved best. From memory to memory — exactly as he sang.

References

3.22.2026

Ainsi Soit-Il - Demis Roussos - Raymond Lefevre - Paul Mauriat (tiếp theo)

Bạn,

Bài này có melody hay quá, mình định thử nghiệm chuyển sang lời Việt mà vì không hiểu tiếng Pháp bằng tiếng Anh, nên post lên đây, hy vọng có cao nhân nào đang hành hiệp trên internet nhào vô dịch phụ cho đủ và rõ nghĩa tiếng Việt, chứ máy dịch tiếng Anh google nghe loáng thoáng lắm. Tôi hiểu chung chung mà không hiểu những nuances của bài.

Paul Mauriat - version mình thích nhất

Để nói tiếp chuyện học cách viết lyrics.

Từ 1 tuần nay mình ngâm cứu 20 bài của nhạc sĩ Đức Huy, thì thấy ông chọn tựa đề làm trung tâm điểm của bài hát. Trong một bài hát, có hai chỗ "hot" nhứt, hoặc ngay chỗ đầu bài, hoặc câu , chữ cuối cùng. Bạn sẽ thấy khoảng 2/3 bài hát của DH (Đường Xa Ướt Mưa, Để Quên Con Tim), thì tựa bài là chữ, câu cuối cùng, còn 1/3 là đầu bài (Nếu Xa Nhau, Bay Đi Cánh Chim Biển).

Đây là đặc điểm chính của ông, khác với nhạc sĩ lớp trước coi tựa bài như kết luận chung chung của cả bài (Tình Ca - Phạm Duy) thậm chí tựa bài chẳng nói lên cái gì cả (loạt bài Không Tên của nhạc sĩ Vũ Thành An)

Trở lại bài nhạc Ainsi Soit-Il, tôi thấy người đặt lời bài này cũng hay, nhưng không theo sát nhạc. Trong nhạc của bài, bốn nốt đầu câu được giữ nguyên, nhưng họ chỉ dùng có 2 nốt thôi (Comme un, comme une .... "như là") Tôi thấy nhạc bài này da diết lắm, như mong nhớ khắc khoải một cái gì đó, chứ không chỉ đơn thuần là tình yêu xác thịt ("Lorsque deux corps deviennent adultes" hai thân thể trở thành tuổi mới lớn, adult).

Tôi nghĩ lan man và thảy vô một cái tựa, là Tình như cố quên. Tôi cho câu này lập đi lập lại hoài, và trong câu cuối, tôi thảy vào một cái kết luận ở chỗ "hot" nhứt là cuối câu, câu sau "Tình như cố quên, tình vẫn quay về. Đó là hai nguyện tắc kinh điển để viết lời cho nhạc: tựa bài rơi vào chỗ "hot", và lặp đi lặp lại cho người nghe dễ nhớ tên (và bài.)

Tôi đang viết thử lời Việt bài này, theo kiểu chế luôn lời mới, thấy cũng vui vui. Tôi sẽ revised thường xuyên post này cho tới khi lời nhạc xong thì thôi. Tôi đã viết thử được gần hết một verse đầu, đem lên để bạn coi chơi. Ráng chế chỗ cuối câu có vần luôn cho đúng luật nữa.

Tình như cố quên, sao lòng vẫn thấy đơn côi,
Từ khi vắng em, đời .... rồi
Tình như cố quên, trong chiều tôi bước lê thê
....
...
(kết luận cuối verse:)Tình như cố quên, tình vẫn quay về

... etc. (đang soạn)

Cheers,

Sau đây là các bản khác tôi cũng rất thích:

Demis Roussos

Raymond Lefevre:

Ainsi Soit-il

Comme le navire en détresse
Accroché à un S.O.S.
Comme la flamme qu'on allume
Source fragile dans un refuge

Comme une prière les yeux fermés
Je veux t'aimer
Ainsi soit-il

Comme le marteau sur l'enclume
Lorsque deux corps deviennent adultes
Comme l'océan qui se déchaîne
Quand une vague vient s'écraser

Comme une prière les yeux fermés
Je veux t'aimer
Ainsi soit-il

Même dans un monde interdit
Je briserai ma vie pour sauver notre amour
Même dans un monde maudit
J'épouserai ton ombre pour sauver notre amour

Avec la folie entre mes mains
Et tous mes rêves pour t'aimer
Avec la faiblesse d'une enfant
Avec la force du torrent

Comme une prière les yeux fermés
Je veux t'aimer
Ainsi soit-il

Même dans un monde interdit
Je briserai ma vie pour sauver notre amour
Je serai pauvre
Tu seras reine

Je veux t'aimer
Ainsi soit-il

1.30.2015

Từ lũ ký ức này đến những kỷ niệm khác

Bạn,

Đọc trong một bản tin nhanh của báo mạng ChartsInFrance.net, thì biết tin danh ca Demis Roussos vừa từ trần. Thật buồn.

http://www.chartsinfrance.net/Demis-Roussos/news-95568.html

https://www.facebook.com/DemisRoussosFanpage

https://www.youtube.com/watch?v=Aa8XXtFO_0M

Tuy rằng không sưu tầm đĩa của ông, hoctro tôi vẫn hay nghe những bài nhạc của ông do Paul Mauriat phối. Hãng Philips có gom một đĩa dành riêng cho những bản nhạc hay của danh ca này do Paul làm hòa âm.

Xem tiếp ...