Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
"Tình ngỡ đã quên đi." "Người ngỡ đã xa xăm." "Tình ngỡ đã phôi pha." "Người ngỡ đã đi xa." "Tình ngỡ chết trong nhau." "Người ngỡ đã quên lâu." "Người ngỡ đã xa xưa." "Tình ngỡ sóng xa đưa." Tám lần chữ "ngỡ" — tưởng là, cứ tưởng — và lần nào ngay câu sau cũng có một chữ "nhưng" để lật lại: nhưng tình vẫn còn đầy, nhưng người vẫn quanh đây, nhưng tình vẫn rộn ràng, nhưng người vẫn bâng khuâng. "Tình Nhớ" là một bài hát cãi nhau với chính mình: một giọng nói "tưởng đã quên rồi", một giọng khác đáp "nhưng vẫn còn đó". Bốn mươi câu, mỗi câu đúng năm chữ, không câu nào dài hơn, không câu nào ngắn hơn — như hai người ngồi đối diện nói với nhau những câu bằng nhau. Bài này nghe cuộc cãi ấy, và theo những hình ảnh của biển xen giữa các lượt cãi, để thấy vì sao người ta không quên được.
Tình ngỡ đã quên đi
Tình ngỡ đã quên đi
Như lòng cố lạnh lùng
Người ngỡ đã xa xăm
Bỗng về quá thênh thang
Câu đầu tiên đã có đủ cái thế của cả bài. "Tình ngỡ đã quên đi" — cái tình, tưởng là đã quên rồi. Rồi một so sánh: "Như lòng cố lạnh lùng" — như một tấm lòng cố tỏ ra lạnh lùng. Chữ "cố" là chữ quan trọng. Không phải lòng đã lạnh; lòng cố lạnh. Cái quên ở câu đầu là một cái quên gắng gượng, như người cố tỏ ra không quan tâm. Câu thứ hai đã tự tố cáo câu thứ nhất.
Rồi hai câu sau: "Người ngỡ đã xa xăm / Bỗng về quá thênh thang." Người, tưởng đã xa lắm rồi, bỗng trở về — và trở về "quá thênh thang", rộng lớn, tràn ngập. Cái xa xăm không giữ được người ở xa; nó chỉ làm cho lúc người trở về thêm rộng.
Cái khuôn của đoạn đầu — "Tình ngỡ… / … / Người ngỡ… / …" — sẽ trở lại ba lần nữa, ở đoạn ba, bảy, chín. Và ở ba lần ấy, nó được đóng chặt hơn: câu thứ hai và câu thứ tư đều mở bằng "Nhưng".
Ngỡ, nhưng, vẫn
Tình ngỡ đã phôi pha
Nhưng tình vẫn còn đầy
Người ngỡ đã đi xa
Nhưng người vẫn quanh đây
Đây là đoạn ba, và đây là cái lõi của bài. Bốn câu đối nhau từng cặp: tình ngỡ phôi pha – nhưng tình vẫn còn đầy; người ngỡ đi xa – nhưng người vẫn quanh đây. Một bên là cái người ta tưởng, một bên là cái vẫn còn. Chữ "ngỡ" và chữ "vẫn" như hai người cãi nhau, và chữ "nhưng" là chỗ họ đổi lượt.
Đoạn bảy làm đúng như vậy: "Tình ngỡ chết trong nhau / Nhưng tình vẫn rộn ràng / Người ngỡ đã quên lâu / Nhưng người vẫn bâng khuâng." Đoạn chín cũng gần vậy: "Người ngỡ đã xa xưa / Nhưng người bỗng lại về / Tình ngỡ sóng xa đưa / Nhưng còn quá bao la." Bốn đoạn "ngỡ", tám câu "ngỡ", sáu câu "nhưng", bốn lần "vẫn". Và lần nào chữ "ngỡ" cũng thua. Không có một câu "ngỡ" nào mà câu sau xác nhận là đúng.
Chữ "vẫn" ấy, chương sách này đã gặp từ đầu: "mưa vẫn mưa bay" (Diễm Xưa, 1960), "mình vẫn cô liêu" (Lời Buồn Thánh, 1959), "lá như vẫn xanh" (Mưa Hồng, 1964). Ở "Tình Nhớ", chữ "vẫn" có bốn lần, và lần nào nó cũng đứng sau chữ "nhưng" — "nhưng tình vẫn", "nhưng người vẫn". Ở Diễm Xưa, "vẫn" là cái tiếp tục của trời đất, của cơn mưa. Ở đây, "vẫn" là cái tiếp tục của lòng người — cái mà người ta cố dập đi mà không dập được.
Và có một chữ trong đoạn ba mà người đọc chương Phôi Pha sẽ nhận ra: "Tình ngỡ đã phôi pha." Sáu năm trước, Trịnh Công Sơn đặt tựa một bài hát là "Phôi Pha" mà không để chữ ấy vào lời. Năm 1966, chữ ấy vào lời — ở hai bài, bài này và "Cúi Xuống Thật Gần" — và lần đầu tiên nó vào lời là để bị bác bỏ: tình ngỡ đã phôi pha, nhưng vẫn còn đầy.
Tình mười lần, người mười lần
Đếm chữ, thấy một điều đẹp: "tình" mười lần, "người" mười lần. Ngang nhau. Trong bốn đoạn "ngỡ", câu nào cũng mở bằng "Tình" hoặc "Người" (hoặc "Nhưng tình", "Nhưng người"), xen nhau. Đoạn một: Tình – Như – Người – Bỗng. Đoạn ba: Tình – Nhưng tình – Người – Nhưng người. Đoạn bảy: Tình – Nhưng tình – Người – Nhưng người. Đoạn chín: Người – Nhưng người – Tình – Nhưng. Bài hát cân hai chữ ấy như cân hai đĩa: một bên là cái tình, một bên là con người.
Đó cũng là cái nhận ra sâu nhất của bài. Người ta có thể quên một người mà không quên được cái tình; có thể quên cái tình mà không quên được người. Bài hát không để cho bên nào thắng bên nào: cả tình lẫn người, cả hai đều "ngỡ" đã đi, và cả hai đều "vẫn" còn.
Bốn mươi câu năm chữ
Bài hát có mười đoạn, mỗi đoạn bốn câu, và cả bốn mươi câu đều dài đúng năm chữ. Không có một câu nào khác. Tám năm trước, "Thương Một Người" đã gần như vậy — hai mươi bốn câu năm chữ và một câu ba chữ. "Tình Nhớ" đi trọn: không chừa một câu nào. Trong những bài đã đọc của chương sách này, đây là bài đều đặn nhất.
Năm chữ một câu là cái nhịp của lời nói nhỏ, như chương Thương Một Người đã thấy. Nhưng ở "Tình Nhớ", năm chữ còn là cái nhịp của một cuộc đối đáp. Câu nào cũng ngắn bằng câu nào, như hai người cãi nhau mà không ai chịu nói dài hơn ai. "Tình ngỡ đã phôi pha." — "Nhưng tình vẫn còn đầy." Năm chữ đối năm chữ. Không ai lấn ai.
Những đoạn biển
Giữa bốn đoạn "ngỡ" là năm đoạn khác — đoạn hai, bốn, năm, sáu, tám, mười — và chúng có một khuôn riêng. Đọc bốn trong số đó:
Ôi áo xưa lồng lộng
Đã xô dạt trời chiều
Như từng cơn nước rộng
Xóa một ngày đìu hiu
Những bước chân mềm mại
Đã đi vào đời người
Như từng viên đá cuội
Rớt vào lòng biển khơi
Những ngón tay ngại ngùng
Đã ru lại tình gần
Như ngoài khơi gió động
Hết cuộc đời lênh đênh
Ôi trái tim phiền muộn
Đã vui lại một giờ
Như bờ xa nước cạn
Đã chìm vào cơn mưa.
Bốn đoạn, cùng một khuôn: câu một là một thứ của người (áo xưa, bước chân, ngón tay, trái tim); câu hai mở bằng "Đã" và kể thứ ấy đã làm gì; câu ba mở bằng "Như" và so sánh; câu bốn kết bằng nước — nước rộng, biển khơi, ngoài khơi, nước cạn chìm vào mưa. Bốn so sánh, cả bốn đều về nước, về biển.
Và bốn thứ của người ấy đi theo một hướng: từ ngoài vào trong. Áo xưa — cái mặc bên ngoài. Bước chân — cái đi trên đất. Ngón tay — cái chạm vào người kia. Trái tim — cái ở sâu nhất. Bài hát đi từ chiếc áo vào tới trái tim, qua bốn đoạn biển.
Đoạn bước chân là đoạn ông Lê Hữu dừng lại. Trong bài "Một Cõi Trịnh Công Sơn", ông viết: "Tưởng rằng đã quên chỉ là Tình nhớ nối dài. Chỉ có khác một điều, 'những bước chân mềm mại đã đi vào đời người' ở Tình Nhớ, đã đổi thành, 'chợt từng bước em là từng mũi đinh cuồng điên' ở Tưởng rằng đã quên." Sáu năm sau "Tình Nhớ", bước chân mềm mại đã thành mũi đinh. Nhưng ở năm 1966, bước chân còn mềm, và nó đi vào đời người "như từng viên đá cuội / rớt vào lòng biển khơi". Viên đá rớt xuống biển thì chìm, không nổi lên nữa, nằm yên dưới đáy mãi mãi. Bước chân em đi vào đời người ta cũng vậy: chìm vào và ở lại. Đó là lý do người ta không quên được — không phải vì bước chân ấy còn trên mặt nước, mà vì nó đã nằm dưới đáy.
Một năm trước, "Cát Bụi" có "Để tình yêu xay mòn thành đá cuội". Trong cả kho, "đá cuội" chỉ có ở ba bài: "Cát Bụi", bài này, và "Biết Đâu Nguồn Cội" (1972). Năm 1965, trái tim bị tình xay thành đá cuội. Năm 1966, bước chân em như đá cuội rớt vào biển lòng. Năm 1972, người hát xin làm đá cuội lăn theo gót hài em.
Còn đoạn ngón tay: "Những ngón tay ngại ngùng / Đã ru lại tình gần." Chữ "ngại ngùng" — chương Thương Một Người đã thấy nó khép bài hát năm 1958, "Ngại ngùng áng mây tan". Trong cả kho, nó chỉ có ở ba bài. Ngón tay ngại ngùng mà ru được tình gần trở lại. Một năm trước, "Tình Sầu" có "Tình gần như khói mây"; cặp chữ "tình gần" chỉ có ở hai bài ấy. Năm 1965, tình gần thì tan như khói. Năm 1966, ngón tay ngại ngùng ru cái tình gần ấy về.
Áo xưa lồng lộng
Đoạn hai, đoạn biển đầu tiên, mở bằng "Ôi áo xưa lồng lộng". Chiếc áo xưa — cái áo của "Hạ Trắng" ("Áo xưa dù nhàu"), của "Chiều Một Mình Qua Phố" ("Áo xưa chưa quen phong trần") — bây giờ "lồng lộng", bay phần phật trong gió, rộng như trời. Và nó "đã xô dạt trời chiều" — chiếc áo bay mà xô dạt cả một buổi chiều. Chữ "dạt" chỉ có ở bài này trong cả gia tài. Rồi so sánh: "Như từng cơn nước rộng / Xóa một ngày đìu hiu." Chiếc áo xưa bay về như sóng nước tràn vào, xóa đi một ngày buồn tẻ.
"Đìu hiu" — chữ của căn gác chiều chúa nhật năm 1959 ("Nằm trong căn gác đìu hiu"). Bảy năm sau, một ngày đìu hiu được xóa đi bởi một chiếc áo xưa bay về trong trí nhớ. Cái nhớ, ở đoạn này, không làm đau; nó làm cho ngày bớt buồn. Đó là cái hiếm của "Tình Nhớ": nỗi nhớ có khi là một an ủi.
Khi cơn đau chưa dài
Đoạn năm là đoạn duy nhất không có "ngỡ" mà cũng không có khuôn biển. Nó là một mệnh đề:
Khi cơn đau chưa dài
Thì tình như chút nắng
Khi cơn đau lên đầy
Thì tình đã mênh mông
"Khi… thì…", "Khi… thì…" — hai câu điều kiện đối nhau. Khi cơn đau còn ngắn, tình chỉ như một chút nắng. Khi cơn đau đầy lên, tình đã mênh mông. Đây là một cái lý ngược đời: đau càng nhiều thì tình càng lớn. Người ta tưởng đau làm tình nhỏ đi, tàn đi. Bài hát nói ngược lại — cái đau là thứ làm cho tình rộng ra. Có lẽ đó là cái lý giải thích cả bài: người ta không quên được không phải vì tình còn đẹp, mà vì tình đã lớn lên cùng với cơn đau, và cái gì đã lớn tới "mênh mông" thì không còn chỗ nào để giấu.
Ông Lê Hữu dẫn một câu mà ông nói là lời "thú nhận" của Trịnh Công Sơn: "Tưởng rằng có thể quên đi dễ dàng một cuộc tình, nhưng hóa ra chẳng bao giờ quên được." Và một câu khác: "Mượn cuộc tình này để xóa cuộc tình kia chỉ là một sự vá víu cho tâm hồn… những mảnh vá ấy chỉ đủ để làm phẳng lặng bên ngoài mà thôi." Ông Lê Hữu không nói ông nghe những câu ấy ở đâu; chương này chỉ chép lại như ông dẫn. Nhưng chữ "tưởng rằng" trong câu thứ nhất là chữ "ngỡ" của "Tình Nhớ", và chữ "vá víu" trong câu thứ hai là chữ "vá khâu" của "Tình Sầu" ("Hồn mình như vá khâu"). Cái mà bài hát nói bằng tám lần "ngỡ" và bốn lần "vẫn", người viết ra nó — theo lời người khác dẫn lại — đã nói thẳng bằng văn xuôi.
Một người về đỉnh cao, một người về vực sâu
Đoạn sáu:
Một người về đỉnh cao
Một người về vực sâu
Để cuộc tình chìm mau
Như bóng chim cuối đèo
Hai người đi về hai phía ngược nhau: một lên đỉnh, một xuống vực. Hai câu song song, chỉ đổi "đỉnh cao" thành "vực sâu". "Đỉnh cao" — hai năm trước, ở "Mưa Hồng", em đã "khóc chiều mưa đỉnh cao"; trong cả kho, cặp chữ ấy chỉ có ở hai bài. "Vực sâu" — một năm trước, ở "Cát Bụi", "từ vực sâu nghe lời mời đã dậy". Một người về chỗ em đã khóc, một người về chỗ có tiếng gọi về với bụi.
Rồi cuộc tình "chìm mau / như bóng chim cuối đèo". Lại một con chim — chuỗi chim của những bài trước: vết chim di (1960), dấu chim bay (1963), dấu chân chim (1964), dấu chim lạnh lùng (1965). Năm 1966, là "bóng chim cuối đèo" — cái bóng của con chim bay khuất sau đèo. Không còn là dấu vết trên trời; là cái bóng đang khuất sau núi. Chim của Trịnh Công Sơn cứ bay xa hơn mỗi năm.
Như bờ xa nước cạn đã chìm vào cơn mưa
Câu cuối cùng của bài:
Ôi trái tim phiền muộn
Đã vui lại một giờ
Như bờ xa nước cạn
Đã chìm vào cơn mưa.
Trái tim phiền muộn đã vui lại — một giờ thôi. Như một bờ xa nước đã cạn, bỗng chìm vào cơn mưa. Một bờ đất khô lại được mưa làm ngập. Một trái tim buồn lại được nỗi nhớ làm vui. Nhưng chỉ "một giờ". Và cái vui ấy đến bằng cách "chìm" — bờ đất chìm vào mưa, như viên đá cuội chìm vào biển, như cuộc tình chìm mau như bóng chim. Chữ "chìm" có ba lần trong bài. Mọi thứ trong "Tình Nhớ" đều chìm. Và cái chìm ở cuối là cái chìm duy nhất có màu vui.
Đó là cái kết dịu dàng nhất có thể có cho một bài hát về chuyện không quên được. Người ta không quên, đúng. Nhưng chính vì không quên, nên có lúc — một giờ — trái tim cạn khô lại được tưới.
Thanh điệu của hai giọng
Có một chi tiết về âm thanh làm cho cuộc cãi trong bài nghe rõ hơn. Bốn đoạn "ngỡ" — đoạn một, ba, bảy, chín — có mười sáu câu, và cả mười sáu câu đều kết bằng tiếng bằng: đi, lùng, xăm, thang; pha, đầy, xa, đây; nhau, ràng, lâu, khuâng; xưa, về, đưa, la. Không một tiếng trắc. Còn ở những đoạn biển, câu thứ nhất và câu thứ ba hay kết bằng tiếng trắc: "lồng lộng", "nước rộng", "mềm mại", "đá cuội", "gió động", "phiền muộn", "nước cạn". Như thể hai giọng trong bài có hai cách nói: giọng cãi "ngỡ – nhưng – vẫn" thì đều đều, êm, không vấp; giọng kể những hình ảnh biển thì có những tiếng gõ, những con sóng đập.
Tách lời ra thành cặp chữ, bài hát có 135 cặp khác nhau, và chỉ 57 cặp — khoảng 42 phần trăm — không có ở bài nào khác, dưới mức giữa của cả kho (khoảng 48 phần trăm); đứng thứ 183 trên 231. Như Phôi Pha, như Hạ Trắng, "Tình Nhớ" được làm phần lớn bằng những chữ quen, và cái riêng nằm ở khuôn: tám câu "ngỡ" là tám câu mở theo một lối mà trong cả kho chỉ bài này có ("người ngỡ", "ngỡ chết", "ngỡ sóng" đều là những cặp chữ chỉ có ở đây). Hai chữ đơn chỉ có ở bài này: "mại" (mềm mại) và "dạt" (xô dạt).
Đặt cạnh những người chị em
Ông Trần Hữu Thục xếp "Tình Nhớ" vào nhóm Mi thứ, cùng với "Tình Sầu", Diễm Xưa, Như Cánh Vạc Bay. Ông Lê Hữu nhắc tới bài này nhiều lần: trong danh sách những bài của "thời kỳ viết nhạc sung sức nhất", trong danh sách những quán café mang tên bài hát ("bao nhiêu quán café mang tên Tình nhớ, Hạ trắng, Mưa hồng..."), và trong nhận xét về những cái tựa nói lên một tình yêu "đã mất": "Cuối cùng cho một tình yêu, Hãy khóc đi em, Tình nhớ, Tình xa, Tình sầu...". Chương này không có bản nhạc in để kiểm giọng; chỉ ghi lại như hai ông cho.
Đặt cạnh "Tình Sầu" (1965) thì thấy hai cách nói về một tình đã qua. "Tình Sầu" so sánh — hai mươi sáu chữ "như" — để tìm xem tình giống cái gì. "Tình Nhớ" cãi — tám chữ "ngỡ" — để xem tình đã đi hay chưa. Một bài hỏi "tình là gì", một bài hỏi "tình còn không". Và câu trả lời của "Tình Nhớ" là: còn. "Tình Sầu" kết bằng "Một lần là trăm năm"; "Tình Nhớ" đã sống trong cái trăm năm ấy.
Đặt cạnh "Tưởng Rằng Đã Quên" (1972) — bài mà ông Lê Hữu gọi là "Tình nhớ nối dài" — thì thấy chữ "ngỡ" của năm 1966 đã thành chữ "tưởng rằng" ngay trong tựa bài năm 1972. Sáu năm sau, người ta vẫn tưởng mình đã quên. Và bước chân mềm mại đã thành mũi đinh.
Và đặt cạnh Diễm Xưa thì thấy chữ "vẫn". Năm 1960, "mưa vẫn mưa bay" — cơn mưa không dứt. Năm 1966, "tình vẫn còn đầy", "người vẫn quanh đây" — cái tình không dứt. Sáu năm, chữ "vẫn" đã từ trời đất đi vào lòng người.
Ngỡ
Có lẽ người ta nên nghe "Tình Nhớ" như nghe một người tự thú. Không phải thú nhận với ai, mà thú nhận với chính mình: tôi đã nói với mình là quên rồi, tôi đã cố lạnh lùng, tôi đã tưởng người ở xa lắm — nhưng không. Tám lần tôi tưởng, và tám lần tôi sai. Tình vẫn còn đầy. Người vẫn quanh đây.
Chữ "ngỡ" là một chữ rất hiền của tiếng Việt. Nó không phải là "nghĩ" — nghĩ thì còn có thể đúng. Nó không phải là "tin" — tin thì có lý do. "Ngỡ" là tưởng một cách vội vàng, tưởng mà không chắc, tưởng mà sắp bị chứng minh là sai. Người ta "ngỡ" khi người ta muốn một điều là thật. Và cả bài hát là tám lần người ta muốn quên — rồi tám lần biết mình không quên được. Có lẽ đó mới là cái nghĩa thật của tựa bài: "tình nhớ" không phải là cái tình được nhớ, mà là cái tình tự nó nhớ — tự nó trở về mỗi lần người ta ngỡ nó đã đi.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/