Tác giả: Học Trò và Claude Code (Anthropic AI)
Phân chia công việc:
- Học Trò: Khởi xướng ý tưởng, sưu tầm tư liệu, định hướng nghiên cứu, am tường văn hóa, góp ý soạn bài (interactive process), kiểm chứng thông tin, duyệt xét lần chót
- Claude (Anthropic AI): Phân tích tư liệu, soạn bản thảo, giữ gìn văn phong, kiểm tra trích dẫn
Chủ biên: Học Trò
1: Mở Đầu - Khi Tiếng Hát Còn Vang
Sau Cơn Bão Lặng
Tháng 8 năm 1999, ca sĩ Thái Hằng — người bạn đời đã cùng Phạm Duy đi qua hơn nửa thế kỷ sóng gió — qua đời vì ung thư phổi. Đây là cú sốc lớn nhất trong đời nhạc sĩ. Phạm Duy quyết định giải nghệ. Ông tuyên bố sẽ không còn soạn nhạc nữa, không còn đi hát rong nữa, chỉ tự hứa sẽ hoàn tất hai soạn phẩm còn dang dở: Hồi Ký 4 và Minh Họa Kiều.
Rồi sức khỏe của ông suy sụp. Giữa năm 2001, ông bỗng không ăn được, sụt luôn một lúc 25 pounds. Nghi ngờ mình bị ung thư, ông đi gặp bốn vị bác sĩ. Sau nhiều cuộc thử nghiệm, các vị khám phá ra rằng cái thận của ông đã bị hư — hậu quả của việc uống 12 viên thuốc mỗi ngày sau ca mổ tim cuối năm 1999.
Phạm Duy viết trong bút ký: "Việc này ảnh hưởng tới thận, khiến tôi không ăn được, mất máu và sụt cân."
Kế Hoạch Bị Hủy
Vào mùa Thu 2001, nhân dịp sinh nhật thứ 80 của Phạm Duy (bát tuần thượng thọ), các con ông cùng khoảng 40 người bạn đồng nghiệp đã dự định tổ chức một đêm nhạc lớn — "một chương trình chọn lọc, trong đó có đầy đủ các loại ca mà tôi đã cống hiến cho đời. Một chương trình có tính chất tổng kết, 'dương danh'..."
Nhưng rồi biến cố 11 tháng 9, 2001 xảy ra. Quân khủng bố tấn công Mỹ Quốc, đêm nhạc phải hủy bỏ — dù diễn trường đã thuê sẵn, bích chương đã in ra, chương trình ca nhạc đã soạn thảo, vé đã in, nghệ sĩ đã tập dượt...
Vinh Danh Khi Còn Sống
Tuy nhiên, một số thân hữu tại Nam California không chịu bỏ cuộc. Họ nhìn thấy Phạm Duy đã tuyên bố chấm dứt sự nghiệp, thấy ông ra vào bệnh viện hơi nhiều, có vẻ đã "gần đất xa trời" rồi. Và họ tự thấy mình đã có nhiều phương tiện — hai ba thế hệ ca sĩ, giàn nhạc giao hưởng, ngân khoản, khán giả — để có thể làm một chương trình tóm tắt "công phu một đời" của ông.
Phạm Duy ghi lại: "Nói một cách giản dị, những thân hữu vô cùng đáng yêu đó muốn làm một công việc gọi là 'vinh danh' một nhạc sĩ đã cả một đời soạn nhạc cho dân tộc, cho quê hương. Họ đã không đợi tôi chết đi — như nhiều nghệ sĩ đã quá cố — rồi mới làm lễ 'tưởng niệm', 'đánh giá' hay 'suy tôn'."
Đây là điểm khác biệt quan trọng. Trong văn hóa Việt Nam, người ta thường chờ đến khi một nghệ sĩ qua đời rồi mới tổ chức lễ tưởng niệm. Nhưng những người tổ chức năm 2002 muốn Phạm Duy được tận mắt chứng kiến tình cảm của khán giả, được tận tai nghe những lời ca ngợi, được tận hưởng thành quả của cả một đời cống hiến.
Một Đời Nhìn Lại
Thế là vào một ngày đẹp trời, Phạm Duy được tiếp xúc với một nhóm tổ chức gồm những người của Hội Ung Thư Việt Mỹ, Hội VAALA, Hội Hiếu Nhạc, KICON company, cùng các báo Người Việt, Thế Kỷ 21, Việt Tide, MimiNews... để phác họa một tuần lễ VINH DANH nghệ sĩ.
Chương trình gồm ba phần: mở đầu là triển lãm và hội luận, rồi kết thúc bằng một concert. Tất cả được gọi chung là "PHẠM DUY, MỘT ĐỜI NHÌN LẠI" — cái tên này do nhà văn Phạm Phú Minh đặt ra.
Và từ Little Saigon mùa Hè 2002, làn sóng vinh danh đã lan tỏa đến Paris mùa Thu 2002, rồi San Jose đầu năm 2003. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử âm nhạc Việt Nam, một nhạc sĩ được vinh danh ở quy mô quốc tế như vậy — khi ông còn sống, khi ông còn đủ sức để đứng trên sân khấu và nói lời cảm tạ.
2: Little Saigon - Tuần Lễ Vinh Danh
Những Người Đứng Ra Tổ Chức
Hội Ung Thư Việt Mỹ (Vietnamese American Cancer Foundation - VACF) là cơ quan đứng ra tổ chức chính. Đây là một tổ chức bất vụ lợi, do một số bác sĩ, những người đã từng bị ung thư, và các thành viên của cộng đồng thành lập vào năm 2001. Chủ tịch Hội đồng quản trị là Bác sĩ Bích Liên — một ca sĩ tài tử đồng thời cũng là người có mối liên hệ gần gũi với gia đình Phạm Duy.
Bích Liên giải thích mục đích: "Qua hình thức vinh danh một nhạc sĩ, chúng tôi muốn khuyến khích những tài năng âm nhạc và cho thấy người nghệ sĩ không cô đơn trong hành trình sáng tác."
Phạm Duy gặp hai thế hệ bạn bè nhiều lần tại nhà ông để phác họa kế hoạch: Đỗ Ngọc Yến (chủ báo Người Việt), anh Thân (chồng Bích Liên), Thanh (Kicon), Y Sa (con gái Lê Đình Điểu), Quỳnh Hương (pianist, con họa sĩ Trịnh Cung), Charlie Nguyễn (cineast), họa sĩ Trường Etcetera, Phúc violon, Nguyễn Khánh Hồng (conductor)...
Triển Lãm và Hội Luận
Hai tuần trước buổi concert, một cuộc triển lãm ảnh và tài liệu về Phạm Duy đã được tổ chức tại phòng triển lãm của nhật báo Người Việt. Đây là dịp để khán giả nhìn lại hành trình 60 năm âm nhạc qua những hình ảnh, bản nhạc, và kỷ vật.
Ngày 25 tháng 5, 2002, một buổi hội luận được tổ chức tại hội trường nhật báo Người Việt, Little Saigon. Các diễn giả gồm nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng, Hoàng Khởi Phong, Ngô Vương Toại, Nguyễn Xuân Nghĩa, Nguyễn Ngọc Bích, Bùi Bảo Trúc, Bùi Bích Hà, và họa sĩ Trịnh Cung.
Jason Gibbs: Nhạc Học Gia Người Mỹ
Trong phần hội luận, có một bài thuyết trình đặc biệt của Jason Gibbs — một nhà nghiên cứu âm nhạc người Hoa Kỳ, hiện làm việc tại San Francisco Public Library. Từ năm 1993, anh đặc biệt say mê nghiên cứu văn hóa và âm nhạc Việt Nam. Có thể nói Jason Gibbs là người có những khảo cứu và tư liệu đầy đủ nhất về nhạc Việt Nam từ thời tiền chiến đến nay.
Jason Gibbs mở đầu: "Tôi rất hân hạnh được phát biểu trước quý vị hôm nay tại một buổi hội luận quan trọng như thế này. Thật là đáng ngại phải phát biểu trước một cử tọa quảng bác đã sống với nhạc Phạm Duy, và thậm chí tôi còn phải e sợ hơn nữa khi trình bày trước mặt đề tài bài nói chuyện của tôi."
Ông đặt câu hỏi về vai trò của người nghệ sĩ trong những giai đoạn lịch sử phức tạp: "Người nghệ sĩ sáng tác đóng vai trò gì trong những giai đoạn phức tạp như vậy? Tôi cho rằng họ làm chứng nhân, và biểu lộ những gì đẹp nhất, cao quý nhất của nhân sinh."
Jason Gibbs phân tích hành trình âm nhạc Phạm Duy qua các giai đoạn lịch sử — từ những bài hát kháng chiến như Bà Mẹ Gio Linh, Về Miền Trung, đến những tình ca thời di cư như Tình Hoài Hương, Tình Ca, Thuyền Viễn Xứ, rồi đến trường ca Con Đường Cái Quan. Ông kết luận: "Tôi nhìn thấy sự nhất quán rõ ràng xuyên suốt tác phẩm của ông — tình yêu đất nước, yêu đồng bào, và tôi nghĩ một tình yêu lớn lao hơn cho cuộc đời và tình yêu nhân sinh."
Concert Tại La Mirada
Ngày 26 tháng 5, 2002, lúc 4 giờ chiều Chủ Nhật, buổi hòa nhạc "Phạm Duy — Một Đời Nhìn Lại" được tổ chức tại La Mirada Performing Arts Theater, thành phố La Mirada. Gần 1,200 chỗ ngồi — không còn một chỗ trống. Khán giả một nửa là trẻ tuổi, số còn lại là những người thuộc thế hệ 1.0 và 1.5 — thế hệ người Việt tị nạn thứ nhất và thế hệ "bắc cầu" tại hải ngoại.
Ký giả Vũ Ánh tường thuật trên tờ Người Việt ngày hôm sau: "Khi đèn trong thính đường tối dần, tấm màn nhung vén lên và thính đường được trùm phủ bằng thứ ánh sáng dịu, khán thính giả đã nhìn thấy dàn nhạc giao hưởng của Hội Hiếu Nhạc Việt Mỹ ngồi sẵn ở những ghế của mình..."
Dàn nhạc gồm 30 nhạc sĩ, do nhạc trưởng Nguyễn Khánh Hồng điều khiển. Thành phần gồm: Violin 1 với Nguyễn Phúc Hải (concertmaster), Violin 2, Viola, Cello, Bass, Guitar, Flute, Oboe, Clarinet, French Horn, Trumpet, Trombone, Timpani, Percussion, và Piano.
Các ca sĩ trình diễn gồm: Kim Tước, Lệ Thu, Mai Hương, Quỳnh Giao, Bích Liên, Thái Hiền, Mộng Thủy, Tuấn Ngọc, Duy Quang, Anh Dũng, Nguyễn Thành Vân, Lê Hồng Quang, và Trần Thái Hòa.
Phần hòa âm do các nhạc sĩ Lê Văn Khoa, Duy Cường, Đặng Xuân Thìn, Lê Ngọc Chân và Vương Hương thực hiện.
Hai MC Hoàng Khởi Phong và Y-Sa điều hợp chương trình. Một cuốn phim tài liệu ngắn mang tên "Người Tình Già" do đạo diễn Charlie Nguyễn thực hiện, kịch bản Y-Sa, được chiếu mở đầu.
Ba Chủ Đề Chính
Nhạc trưởng Nguyễn Khánh Hồng giải thích: "Chúng tôi tập trung vào ba đề tài chính của nhạc Phạm Duy: tình ca quê hương đất nước, tình ca đôi lứa, và tâm linh."
Chương trình bắt đầu với Chiều Về Trên Sông — tác phẩm mà Phạm Duy viết năm 1956 khi ông đi qua dòng Cửu Long bát ngát vào buổi chiều. Tiếp theo là Tình Ca — "Tôi yêu tiếng nước tôi, từ khi mới ra đời, người ơi..." — kiệt tác mà Phạm Duy viết năm 1953.
Từ Cô Hái Mơ (1942, phổ thơ Nguyễn Bính), đến Kỷ Niệm (1966), Tóc Mai Sợi Vắn Sợi Dài (1969), Còn Chút Gì Để Nhớ (phổ thơ Vũ Hữu Định), Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng (1971, phổ thơ Phạm Thiên Thư), Tìm Nhau, Mùa Thu Chết (1968), Tình Nghèo (1954)... chương trình trôi qua đầy ắp những kỷ niệm.
Màn Finale Với Thái Thanh
Đỉnh điểm của đêm nhạc là khi tất cả các nghệ sĩ cùng dàn nhạc tiến ra sân khấu để trình diễn trường ca Mẹ Trùng Dương / Mẹ Việt Nam Ơi. Và lúc đó, nhạc sĩ Phạm Duy đã dìu nữ ca sĩ Thái Thanh lên sân khấu.
Hai mái đầu bạc trắng — người nhạc sĩ và "tiếng hát vượt thời gian" — đã cùng hát và cùng chia sẻ quan điểm. Phạm Duy nói: "Đừng vinh danh Phạm Duy, hãy vinh danh những người đứng ra tổ chức một buổi trình diễn đầy ý nghĩa này."
Vũ Ánh viết: "Buổi hòa nhạc tương ngộ này kết thúc bằng một cuộc tiếp tân. Chính họ đã làm việc miệt mài trong nhiều tháng trước đó vì lòng trân trọng tài năng và ngưỡng mộ sự đóng góp cống hiến của Phạm Duy đối với nền âm nhạc Việt, để cho buổi trình diễn những tác phẩm điển hình trở thành một buổi trình diễn tuyệt vời nhất trong vòng hai thập niên vừa qua."
"Người Sung Sướng Nhất Thế Giới"
Ở phần cuối buổi nhạc, nhạc sĩ Phạm Duy đã tuyên bố: "Tôi xin tuyên bố: Tôi là người sung sướng nhất thế giới."
Hoàng Như An viết: "Vâng, ông là người sung sướng nhất thế giới vì nhạc của ông đã được nhiều người sưu tập và hát ở Việt Nam sau bao năm bị vùi dập, và bây giờ được hát lên một cách rất trang trọng trong buổi hòa nhạc này."
3: Từ Paris Đến San Jose - Làn Sóng Vinh Danh Lan Tỏa
Mùa Thu Paris 2002
Sau thành công của tuần lễ vinh danh tại Little Saigon mùa Hè 2002, làn sóng tiếp tục lan tỏa đến kinh đô ánh sáng. Vừa lúc Thu đang tàn, Hội Ami Vietnam Paris tổ chức một buổi tổng quan ca nhạc Phạm Duy gọi là "60 Năm Dòng Nhạc Dòng Đời."
Phạm Duy cùng với các con Duy Quang, Tuấn Ngọc, Duy Cường, Thái Hiền, Thái Thảo, có thêm Julie và Ái Vân tháp tùng, đã đáp phi cơ đi Pháp Quốc. Đã rất lâu, gia đình ông bây giờ mới có cơ hội cùng nhau đi diễn tại Paris.
Đêm diễn ngày 9/11/2002 thành công rực rỡ với gần một ngàn khán thính giả. Phóng viên Cổ Ngư tường thuật: "Với gần bốn mươi ca khúc, nhạc sĩ Phạm Duy và các con của ông đã mời mọi người cùng viếng thăm lại từng chặng đường của sáu mươi năm sáng tác âm nhạc."
Chương trình mở đầu và kết thúc bằng hai bài đồng ca Đường Về Quê và Giọt Mưa Trên Lá / Mẹ Việt Nam Ơi. Các giọng hát thành danh Julie, Ái Vân, Thái Hiền, Thái Thảo, Tuấn Ngọc, Duy Quang trình bày đơn ca hoặc song ca.
Đặc biệt, Phạm Duy đảm nhận vai trò "announcer" — ông không muốn lạm dụng danh từ MC — giới thiệu từng bài hát với những lời dẫn giải dí dỏm. Cổ Ngư nhận xét đây là "người MC lớn tuổi nhất trong làng âm nhạc Việt Nam (và thế giới?)."
Mảng Ca Khúc Paris
Mảng ca khúc có "khí hậu" Paris và Âu Châu, phù hợp với cái lạnh một đêm trọng thu tháng 11, được tán thưởng nồng nhiệt: Mùa Thu Paris, Tiễn Em (thơ Cung Trầm Tưởng), Thu Ca Điệu Ru Đơn (theo thơ Paul Verlaine), Mùa Thu Chết (theo thơ Guillaume Apollinaire), Huyền Thoại Trên Một Vùng Biển (thơ Thái Phương Thư)...
Cổ Ngư viết: "Từ hàng ghế khán giả, có người chép miệng: 'Tưởng như mới hôm qua...' khi nghe Julie hát Mùa Thu Chết và Duy Quang trình bày Cô Bắc Kỳ Nho Nhỏ, Thà Như Giọt Mưa. Cái 'tưởng như mới hôm qua' ấy thật sự đã có một khoảng cách thời gian ba mươi năm và một khoảng cách không gian vài trăm ngàn cây số đường chim bay."
Hơn ba tiếng đồng hồ, gần bốn mươi ca khúc, người trình diễn và người thưởng thức vẫn chưa muốn rời nhau. Cổ Ngư kết luận: "Nắng chiều vẫn rực rỡ. Người tình già Phạm Duy vẫn tiếp tục cuộc hành trình liên lục địa, gieo rắc đó đây những âm thanh của một thời, của một đời."
Cuộc Gặp Gỡ Tại Đại Học Paris 7
Nhân dịp Phạm Duy ở Paris, ban Việt Học của Đại Học Paris 7 Denis Diderot cũng tổ chức một buổi trình bày Minh Họa Kiều vào chiều thứ Bảy 16/11/2002. Trước hơn một trăm thính giả — có người đến từ Bỉ hay Thụy Sĩ — Phạm Duy đã cho nghe hai đĩa hát và giải thích tại sao ông chọn Truyện Kiều vì tính cách tiêu biểu.
Đây là dịp gặp gỡ lịch sử giữa ba tên tuổi lớn của ba ngành nghệ thuật: nhạc sĩ Phạm Duy, họa sĩ Lê Bá Đảng, và nhà điện ảnh Đặng Nhật Minh. Ba hành trình khác biệt: Phạm Duy rời Việt Nam trong đợt di tản 1975 để lập nghiệp tại Hoa Kỳ; Lê Bá Đảng, cùng tuổi, đã ra đi từ 1939 trong phong trào lính thợ cưỡng bách, và lập nghiệp tại Pháp từ đó; Đặng Nhật Minh sinh ra (1948) và trưởng thành trong khói lửa, sáng tác điện ảnh giữa hoàn cảnh khó khăn của quốc nội.
Một bài viết ghi nhận: "Ba hành trình nhắc lại lịch sử của đất nước." Và kết luận: "Mới hay: Trời mùa thu Paris không phải suốt đời làm chia ly, như ai đó, hơn một lần, đã hát."
San Jose: Xuân Quý Mùi 2003
Sau cái hào hứng và nồng nhiệt của không khí nhìn lại một đời Phạm Duy ở miền Nam California và Paris, cô Kim Oanh ở San Jose "bạo gan đóng vai bà bầu nhỏ" đưa toàn bộ chương trình này lên đồi Foothill ở thị xã Los Altos của miền Bắc California. Đó là ngày thứ Bảy 8 tháng 2, 2003.
Ký giả Giao Chỉ kể lại sự e ngại ban đầu: "Vùng San Jose vừa trải qua một loạt các đêm văn nghệ lớn nhỏ từ mùa Lễ Tạ Ơn, Giáng Sinh, Tân Niên, và đón Xuân Quý Mùi. Vì vậy trong lòng tôi có chút e ngại rằng kỳ này không chừng, công việc nhìn lại cuộc đời của Phạm Duy có thể hơi vất vả."
Nhưng kết quả thật đáng mừng. Hơn 900 chỗ ngồi tại Foothill College Theater đã bán hết. Vé bán tại cửa đã hết, một số khách đã dặn vé "will call" nhưng ban tổ chức vẫn không còn vé. Một vài người từ Sacramento đến rất hậm hực vì không có chỗ.
Chương Trình San Jose
Chương trình do Rainbow Youth Foundation thực hiện với sự góp tay của dàn nhạc giao hưởng Vietnamese-American Philharmonic Symphony Orchestra, vẫn do nhạc trưởng Nguyễn Khánh Hồng điều khiển. MC là nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng và Kim Oanh.
Nguyễn Xuân Hoàng gọi đây là "một tóm tắt của hành trình âm nhạc Phạm Duy." Ông nhận xét: "Phạm Duy, 83 tuổi, đã tuyên bố giải nghệ từ bốn năm qua, với gần một nghìn nhạc phẩm là một hành trình không thể ngắn và một chương trình kéo dài trên ba tiếng đồng hồ không thể nói khác hơn như 'một tóm tắt.'"
Lâm Văn Sang viết trên Mercury News: "Cái hiếm hoi, cái có một không hai là ở đấy." Chương trình qua lời giới thiệu là một "phóng tác" từ những ca khúc vốn giản dị của Phạm Duy thành loại nhạc giao hưởng — việc làm không giản đơn của các nhà hòa âm nổi tiếng như Duy Cường, Lê Văn Khoa, Đặng Xuân Thìn, Trần Chúc, Vương Hương.
Ký Ức 27 Năm Trước
Giao Chỉ nhân dịp này kể lại một kỷ niệm từ mùa Xuân năm Bính Thìn 1976 — lần đầu tiên ban nhạc gia đình Phạm Duy trình diễn tại Chicago. Lúc đó, ban nhạc chỉ có ba người: Phạm Duy, Thái Hằng, và Thái Hiền. Với một cây guitar duy nhất, họ đã đi khắp nơi hát cho đồng bào nghe.
Giao Chỉ viết: "Chúng tôi đến với Phạm Duy như là đến với tiếng gọi quê hương. Lòng tràn đầy ước mong được gặp lại những người quen thuộc và cũng lại khung cảnh quen thuộc với những tiếng hát mà chúng tôi đang khao khát."
Và 27 năm sau, năm 2003, "San Jose lại đón chào Phạm Duy trong một chương trình đặc biệt. Một lần nữa, các khán giả cao niên lại leo đồi Foothill để đến với nhà nhạc sĩ lão thành mà cùng nhau nhìn lại cuộc đời đã trải qua với 60 năm âm nhạc Phạm Duy."
Câu Chuyện Đau Thương
Giao Chỉ còn kể lại một câu chuyện đau thương nhất — về một con thuyền vượt biên 60 người bị hải tặc hãm hiếp, đánh đập. Sau cùng còn lại hơn 30 người bị lùa lên hoang đảo, gần như trần truồng, ngồi quây quần bên đám lửa. Đám hải tặc còn bắt các nạn nhân làm văn nghệ — nếu hát thì cho ăn uống, không hát thì bị đánh đập.
"Những người tỵ nạn sau đó được giải thoát vào trại đã kể rằng, đêm hôm đó họ đã hát bản Việt Nam Việt Nam của Phạm Duy. Như vậy là nhạc điệu cao quý hào hùng của ông đã từng có lần xuống đến đáy địa ngục để rồi vẫn trở lại với chúng ta."
4: Tiếng Nói Văn Nghệ Sĩ - Những Nhận Định và Đánh Giá
Ba Con Người Trong Phạm Duy
Trong chương trình San Jose, MC Nguyễn Xuân Hoàng đã giới thiệu một cách nhìn sâu sắc về Phạm Duy. Theo lời ông thú nhận, có ba con người trong Phạm Duy:
- Con người tình cảm: soạn nhạc cho riêng mình
- Con người xã hội: soạn nhạc dung hòa, điều hợp con người và xã hội
- Con người tâm linh: soạn nhạc nhiên hòa, một cách hòa mình vào với thiên nhiên
Cái đa diện trong gia tài âm nhạc Phạm Duy được nhìn thấy qua cách phân loại này. Từ những tình ca đôi lứa như Ngày Xưa Hoàng Thị, Nha Trang Ngày Về, đến những bài hát về quê hương đất nước như Tình Ca, Tình Hoài Hương, rồi đến những Đạo Ca, Thiền Ca về tâm linh — tất cả đều là những mặt khác nhau của cùng một tâm hồn nghệ sĩ.
Tiếng Khóc Cười Theo Vận Nước Nổi Trôi
MC Kim Oanh giới thiệu: "Âm nhạc Phạm Duy là tiếng khóc cười theo vận nước nổi trôi." Đây là câu nói khá quen thuộc, chỉ có thể dành riêng cho Phạm Duy — một đời sống (và sáng tác gắn liền với đời sống đó) trải dài suốt chiều dài Việt Nam, suốt bề mặt thế giới và bao trùm cả chiều kích lịch sử (thời gian) Việt Nam hơn nửa thế kỷ qua.
Giao Chỉ nhận định: "Với riêng tôi, Phạm Duy luôn luôn là một nhà soạn nhạc vĩ đại. Tôi thiển nghĩ Phạm Duy là một phần, hay có thể là một phần lớn tinh hoa của nhạc Việt Nam. Tiếng nhạc của Phạm Duy đã đóng góp thật nhiều vào văn hóa Việt. Cái văn hóa mà chúng ta, những người di cư, những người tỵ nạn chính trị đã đem theo trên con đường bỏ nước mà đi."
Jason Gibbs: Nhìn Từ Bên Ngoài
Bài thuyết trình của Jason Gibbs tại hội luận Little Saigon đem đến một góc nhìn từ bên ngoài — từ một người Mỹ yêu nhạc Việt Nam. Ông phân tích cách Phạm Duy đã phản hồi trước những biến cố lịch sử qua ca khúc:
"Suốt dòng đời Phạm Duy, Việt Nam là một nước thuộc địa, bị chiếm đóng trong Thế Chiến, chịu nạn đói, đấu tranh giải phóng dân tộc, trải qua cuộc chiến người Việt đánh người Việt, kinh qua bất ổn về chính trị, và sau hết hàng trăm ngàn người Việt bỏ nước ra đi làm thân tị nạn rải khắp bốn phương tám hướng."
Jason Gibbs so sánh Phạm Duy với Nguyễn Du: "Người ta có thể hiểu ý nghĩa lâu bền của một tác phẩm như 'Truyện Kiều' của Nguyễn Du với những câu như: 'Trải qua một cuộc bể dâu / Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.'"
Ông đặc biệt ca ngợi bài Bà Mẹ Gio Linh — câu chuyện người mẹ một chiến sĩ bị Tây chém đầu, người mẹ ra chợ nhặt lại cái đầu đứt lìa của con. "Quang cảnh này cực kỳ mãnh liệt và xúc động. Tôi có nghe một cuộc phỏng vấn ca sĩ Thái Thanh trên đài phát thanh, cô kể mỗi lần hát cô lại xúc động ứa nước mắt."
Đứng Trên Chính Trị
Lâm Văn Sang đề cập đến một vấn đề gây tranh cãi — việc Phạm Duy về thăm Việt Nam. Trong phim "Người Tình Già," người diễn giải nói: "Phạm Duy đứng trên chính trị nhưng không đứng ngoài thời cuộc."
Lâm Văn Sang viết: "Đó là câu nói khá quen thuộc khác — người ta có thể thay thế Phạm Duy bằng tên một người nào khác, cũng được. Câu nói đó, gần như một tuyên ngôn, cho một khuynh hướng văn học vẫn còn được mang ra dùng."
Ông trích dẫn George Orwell: "Quan niệm nghệ thuật không dính dáng gì đến chính trị, chính đó, cũng là một thái độ chính trị."
Và ông kết luận: "Phạm Duy đi và về nằm trong ý thức tự do không để bị đánh mất, bị tước đoạt."
Nguyễn Xuân Hoàng: So Sánh Với Stravinski
Trong bài viết "Phạm Duy, và vết thương di tản" trong tập chương trình San Jose, Nguyễn Xuân Hoàng đã dùng bài viết của nhà văn Tiệp Khắc Milan Kundera để so sánh Phạm Duy với nhạc sĩ Nga Stravinski.
Kundera viết: "Không còn nghi ngờ gì nữa, Stravinski mang trong mình vết thương của sự di tản, như tất cả những người khác; không còn nghi ngờ gì nữa, sự phát triển nghệ thuật của ông sẽ đi một con đường khác nếu ông có thể ở lại nơi ông đã sinh ra."
Nguyễn Xuân Hoàng nhận xét: "Phần đầu của Stravinski và Phạm Duy có vẻ như trùng hợp nhau. Sự khác là ở phần cuối. Chủ đề trong âm nhạc Stravinski không còn là Nga nữa. Trong khi chủ đề trong âm nhạc Phạm Duy luôn luôn là Việt Nam."
Đây là điểm khác biệt quan trọng. Dù sống lưu vong ở Mỹ suốt mấy chục năm, âm nhạc Phạm Duy vẫn luôn hướng về Việt Nam — từ Bầy Chim Bỏ Xứ đến Minh Họa Kiều.
Giao Chỉ: Dự Đoán Một Trăm Năm Sau
Giao Chỉ đưa ra một dự đoán táo bạo về tương lai của nhạc Phạm Duy: "Một trăm năm sau, con cháu chúng ta sẽ thưởng thức nhạc Phạm Duy ra sao? Có thể những lời ca phản ảnh thời sự sẽ ít được nhắc tới. Các bản hùng ca, nhạc chiến đấu, nhạc phản chiến không biết có còn ai hát nữa không."
Nhưng ông tin rằng: "Chừng nào đất nước vẫn còn những con sông đào, thì phải là những 'con sông đào xinh xắn'. Nếu vẫn còn 'tiếng nước tôi' thì sẽ còn là 'tôi yêu tiếng nước tôi'. Chừng nào trời đất vẫn còn mùa Xuân, mùa Thu thì vẫn còn mùa Xuân và mùa Thu trong nhạc Phạm Duy. Đó là lý do mà những dòng nhạc sẽ đưa ông vào bất tử."
5: Kết Luận - Người Sung Sướng Nhất Thế Giới
Ý Nghĩa Của Sự Kiện
Nhìn lại chuỗi sự kiện vinh danh Phạm Duy từ Little Saigon qua Paris đến San Jose, ta thấy đây không chỉ đơn thuần là những buổi trình diễn âm nhạc. Đây là một hiện tượng văn hóa — lần đầu tiên trong lịch sử âm nhạc Việt Nam, một nhạc sĩ được vinh danh ở quy mô quốc tế như vậy, khi ông còn sống, còn đủ sức để đứng trên sân khấu và nói lời cảm tạ.
Phạm Duy đã ghi lại trong bút ký của mình: "Nói một cách giản dị, những thân hữu vô cùng đáng yêu đó muốn làm một công việc gọi là 'vinh danh' một nhạc sĩ đã cả một đời soạn nhạc cho dân tộc, cho quê hương. Họ đã không đợi tôi chết đi — như nhiều nghệ sĩ đã quá cố — rồi mới làm lễ 'tưởng niệm', 'đánh giá' hay 'suy tôn'."
Điểm khác biệt này mang ý nghĩa sâu xa. Trong văn hóa Việt Nam, người ta thường chờ đến khi một nghệ sĩ qua đời rồi mới tổ chức lễ tưởng niệm. Nhưng những người tổ chức năm 2002 đã làm khác đi. Họ muốn Phạm Duy được tận mắt chứng kiến tình cảm của khán giả, được tận tai nghe những lời ca ngợi, được tận hưởng thành quả của cả một đời cống hiến.
Tình Cảm Của Khán Giả
Qua ba sự kiện — gần 1,200 khán giả ở La Mirada, gần 1,000 ở Paris, hơn 900 ở San Jose — con số ấy nói lên nhiều điều. Đây là những người đã lớn lên với nhạc Phạm Duy, đã khóc cười theo tiếng hát của ông qua bao thăng trầm lịch sử.
Giao Chỉ đã viết: "Chúng tôi đến với Phạm Duy như là đến với tiếng gọi quê hương. Lòng tràn đầy ước mong được gặp lại những người quen thuộc và cũng lại khung cảnh quen thuộc với những tiếng hát mà chúng tôi đang khao khát."
Câu chuyện về những người tỵ nạn trên hoang đảo hát bài Việt Nam Việt Nam của Phạm Duy — câu chuyện mà Giao Chỉ kể lại — là minh chứng đầy xúc động nhất cho sức mạnh của âm nhạc. "Nhạc điệu cao quý hào hùng của ông đã từng có lần xuống đến đáy địa ngục để rồi vẫn trở lại với chúng ta."
Di Sản Bền Vững
Jason Gibbs, nhà nghiên cứu người Mỹ, đã nhận định: "Tôi nhìn thấy sự nhất quán rõ ràng xuyên suốt tác phẩm của ông — tình yêu đất nước, yêu đồng bào, và tôi nghĩ một tình yêu lớn lao hơn cho cuộc đời và tình yêu nhân sinh."
Còn Giao Chỉ thì dự đoán: "Một trăm năm sau, con cháu chúng ta sẽ thưởng thức nhạc Phạm Duy ra sao? Chừng nào trời đất vẫn còn mùa Xuân, mùa Thu thì vẫn còn mùa Xuân và mùa Thu trong nhạc Phạm Duy. Đó là lý do mà những dòng nhạc sẽ đưa ông vào bất tử."
Nguyễn Xuân Hoàng so sánh Phạm Duy với Stravinski — cả hai đều mang trong mình "vết thương của sự di tản." Nhưng điểm khác biệt là: chủ đề trong âm nhạc Stravinski không còn là Nga nữa, trong khi chủ đề trong âm nhạc Phạm Duy luôn luôn là Việt Nam. Dù sống lưu vong ở Mỹ suốt mấy chục năm, âm nhạc của ông vẫn hướng về quê hương — từ Bầy Chim Bỏ Xứ đến Minh Họa Kiều.
Lời Cuối
Ở phần cuối buổi nhạc La Mirada, nhạc sĩ Phạm Duy đã tuyên bố một câu đầy xúc động: "Tôi xin tuyên bố: Tôi là người sung sướng nhất thế giới."
Và ông còn nói thêm: "Đừng vinh danh Phạm Duy, hãy vinh danh những người đứng ra tổ chức một buổi trình diễn đầy ý nghĩa này."
Sự khiêm tốn ấy, cùng với niềm hạnh phúc chân thành ấy, đã làm nên một khoảnh khắc đáng nhớ trong lịch sử âm nhạc Việt Nam hải ngoại. Cổ Ngư từ Paris đã viết: "Người tình già Phạm Duy vẫn tiếp tục cuộc hành trình liên lục địa, gieo rắc đó đây những âm thanh của một thời, của một đời."
Chuỗi sự kiện vinh danh năm 2002-2003 không chỉ là lời tri ân của cộng đồng Việt Nam hải ngoại dành cho một nhạc sĩ lớn. Đây còn là dịp để người Việt khắp nơi — từ California đến Paris, từ San Jose đến những nơi xa xôi khác — cùng nhìn lại một hành trình âm nhạc đã gắn liền với vận mệnh dân tộc suốt hơn sáu mươi năm.
Và có lẽ, đó mới chính là ý nghĩa đích thực của hai chữ "vinh danh" — không phải chỉ là ca tụng một cá nhân, mà là cùng nhau ôn lại những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc của một dân tộc, ngay cả khi dân tộc ấy đang sống xa quê hương.
Chú Thích
1:
[1] Phạm Duy, Bút Ký "Một Đời Nhìn Lại."
2:
[1] Tường thuật về concert "Phạm Duy — Một Đời Nhìn Lại."
[2] Jason Gibbs, bài thuyết trình tại Hội Luận Phạm Duy, 25/5/2002 (bản dịch của Ngọc, Tạp chí V, 15/11/02).
[3] Vũ Ánh, tường thuật trên tờ Người Việt.
[4] Hoàng Như An, "Đi nghe Phạm Duy: Một Đời Nhìn Lại."
3:
[1] Cổ Ngư, "Tạ Ơn Đời Ngàn Điệu Ru Đơn," Paris, trọng thu 2002.
[2] Giao Chỉ, "Phạm Duy và Tiếng Hát Quê Hương," Radio Dân Sinh, San Jose.
[3] Lâm Văn Sang, "Một Đời Nhìn Lại," Mercury News - San Jose.
4:
[1] Lâm Văn Sang, "Một Đời Nhìn Lại," Mercury News - San Jose.
[2] Giao Chỉ, "Phạm Duy và Tiếng Hát Quê Hương," Radio Dân Sinh, San Jose.
[3] Jason Gibbs, bài thuyết trình tại Hội Luận Phạm Duy, 25/5/2002.
[4] Hoàng Như An, "Đi nghe Phạm Duy: Một Đời Nhìn Lại."
[5] Cổ Ngư, "Tạ Ơn Đời Ngàn Điệu Ru Đơn," Paris, trọng thu 2002.