1.01.2019

Phân tích bài "Không nhìn nhau lần cuối" của nhạc sĩ Lê Uyên Phương

Bạn,

Không nhìn nhau lần cuối có lẽ là một trong những bài nhạc sáng tạo nhất của nhạc sĩ Lê Uyên Phương. Nhạc phẩm này vừa có nhiều đoạn nhạc với cung nhạc đặc sắc, mà câu chữ cũng gập ghềnh. Ngoài ra LUP còn đổi mạch nhạc từ La thứ sang La trưởng một cách thật tân kỳ, ngay giữa một cụm từ (phrase) trong đoạn nhạc thứ hai.



Xem nhạc tờ: https://nguyenthoai.files.wordpress.com/2017/10/khong-nhin-nhau-lan-cuoi-le-uyen-phuong.pdf
Nghe trên Youtube: https://youtu.be/AdHqVIKaHqE?t=19m53s


Bài nhạc mở đầu bằng một cụm từ tám chữ, sau đó giảm liền xuống còn 6 chữ làm thính giả cảm thấy hụt hẫng. Câu nhạc sau đó phát triển thêm một chút nữa với một cụm từ gồm 2 + 6 = 8 chữ. Đây chính là một kinh điển của lối đặt phiên khúc như là một đoạn (period), trong đó nhạc sĩ nêu nhạc đề, rồi thay vì lặp lại nhạc để ấy, ông khai triển thêm lên tới hết nửa đầu phiên khúc.

Thôi đành / giã từ / niềm vui / mong manh
Chung đường / tình đi / loanh quanh
Đến nay / bước chân đã bơ vơ rồi


Vì tới đây nhạc đề đã bị loãng, nó được lặp lại ở nửa sau và làm gọn lại cho tròn đoạn thứ nhất.

Thôi đành / cúi đầu / phận người / long đong
Xa nhau / như nước xa nguồn
Một lần / niềm vui tìm đến / rồi mãi mãi xa

Ở đoạn nhạc thứ hai, sau nhạc đề phụ (motive-form) lấy từ tiết tấu 4 chữ liên tiếp của đoạn một, ta thấy hòa âm chợt biến đổi sang E7 rồi chuyển sang âm giai La trưởng, tạo cho thính giả một cảm giác khác lạ. Riêng câu nhạc “đừng nhìn nhau, mắt hoen lệ nhòa” được khéo léo chẻ ra thành 3 + 4 = 7 chữ và trở thành một nhạc đề phụ, sẵn sàng để được lặp lại và khai triển tiếp. Câu “đừng nhìn nhau”cũng đã tạo thêm khả năng viết câu ba chữ sau này.

Em ơi / em ơi quay đi
Để cho chia lìa / lần này / dài phút xót xa
Đừng nhìn nhau / mắt hoen lệ nhòa  (nhạc đề phụ)
Đừng bùi ngùi khóc / tim se môi chùng
Đừng ôm đớn đau / khi tình đã xa

Thế rồi, nhạc sĩ chủ ý thay đổi vài chi tiết nhỏ, làm câu nhạc mất cân bằng. Ta thấy câu đầu ba chữ “cuộc tình ấy” có dấu tích của nhạc đề phụ, nên được hát lên thật tự nhiên, không gượng ép gì cả.

Cuộc tình ấy / như mây qua trời
Kỷ niệm ngày ấy / chung vui bên đồi
Đừng ôm đớn đau / khi tình đã rồi

Đoạn thứ ba, ý nhạc thật lạ vì không giống như hai đoạn đầu, vậy mà nghe vẫn rất xuôi tai. Đoạn nhạc xây lên những câu nhạc đầy kịch tính, rồi hóa giải bằng hai câu sáu chữ và câu cuối tám chữ.

Đâu có ai biết / mai sau?
Đâu có ai mãi / thương đau?
Đâu có ai phải / muôn kiếp thương nhau?

Bài nhạc được kết bằng cách lập lại đoạn một và hai. Nhìn qua cả bài nhạc, ta thấy các câu hai, ba, bốn, sáu chữ được dùng thật mạch lạc. Cả nhạc phẩm do đó đã hội đủ ba điều kiện cần thiết của một bản nhạc: lô gíc, mạch lạc, và tính lĩnh hội, mà tôi đã kể ra trong tiểu luận “Giải mã lề lối soạn nhạc qua dòng nhạc Trịnh Công Sơn”.

...

***

Bài viết Phân tích bài "Không nhìn nhau lần cuối" trên được trích trong tái bản mới nhất 1/2019 của ebook "ABBA, Paul Mauriat và những mẩu chuyện khác về âm nhạc." Còn nhiều chi tiết khác đặc sắc về lề lối sáng tác nhạc cùng những say mê tìm tòi nghe nhạc thủa ấu thơ của nhạc sĩ Lê Uyên Phương trong bài viết thứ #51 ấy. Mời bạn đến link sau để tải về quyển sách trên.

https://hoctroviet.blogspot.com/p/ban-oc-quy-men-quyen-ebook-ban-sap-xem.html

Thân ái chào bạn đọc và chúc bạn một Năm Mới 2019 an khang, thịnh vượng và nhiều sức khỏe.

Học Trò

12.29.2018

Giải mã lề lối soạn nhạc qua dòng nhạc Trịnh Công Sơn


Bất kể nhạc đề đơn giản hay phức tạp, hoặc có ít hay nhiều nét đặc trưng,
ấn tượng sau cùng của một khúc điệu không lệ thuộc vào hình dáng sơ khai,
mà vào cách xử lý và phát triển của nhạc đề ấy.
Arnold Schoenberg
 
 
Chẳng biết từ bao lâu rồi, tôi rất muốn sáng tác cho được một bản nhạc. Tôi đi tìm sách nhạc để học, nghe nhạc, thậm chí mon men phân tích nhạc, mục đích cũng là để nắm vững hoàn toàn cách viết một bài nhạc chỉnh chu.
 
Vậy mà tôi vẫn chưa tìm ra, cho đến một ngày đẹp trời tháng Mười Hai năm nay (2018), khi cầm trong tay quyển “Những căn bản soạn nhạc” (Fundamentals of Musical Composition – FMC) của ông Arnold Schoenberg.  Ông là giảng sư của hai đại học danh tiếng UCLA và USC của Hoa Kỳ trong những năm trước và sau Thế chiến thứ Hai. Tôi đọc đi đọc lại chỉ riêng có 30 trang đầu mà đã rất thú vị với cách hành văn của ông, chúng thật cô đọng và sâu sắc. Ông chỉ ra một lề lối sáng tác nhạc cùng những lời khuyên bảo thật hữu ích.


 
 
Tôi bèn làm một bảng phân loại, chọn ra ba mươi sáu ca khúc Trịnh Công Sơn mà tôi yêu thích bấy lâu rồi áp dụng những quy tắc sáng tác trong sách FMC để đối chiếu và tìm hiểu. Thiển nghĩ các dòng nhạc khác như Phạm Duy, Lê Uyên Phương, Vũ Thành An, Từ Công Phụng, v.v.  chắc hẳn cũng sẽ theo những quy tắc sẽ đề cập trong tiểu luận, nhưng với cách xử lý và phát triển nhạc và ca từ riêng của mỗi người.
 
 
Hình dáng (Form)
 
Ngay trong chương đầu tiên, sách FMC đã nhấn mạnh hình dáng của một bài nhạc phải được cấu tạo chặt chẽ, gồm những thành tố hoạt động như một sinh vật, với đầu mình, tay chân, tim óc. Ông giải thích, nếu bài nhạc không được tổ chức chặt chẽ, thỉ nó cũng giống như một bài luận văn mà không có dấu chấm câu, hay nghe một cuộc đối thoại mà chủ đề nhảy loạn xạ từ ý này sang ý khác.
 
Đọc tới đây, tôi nhớ ngay đến những bài thơ được phổ nhạc trên liên mạng, trong đó bản nhạc vẫn được giữ nguyên lời thơ, hay chỉ sửa vài ba chữ. Vì nốt nhạc phải đi theo thơ, nên dù hay cách mấy thì câu nhạc cũng phải luyến láy theo dấu bằng trắc của thơ, nên nhạc chỉ sau vài ba câu thôi là đã thấy “không ổn”, tựa như nghe một cuộc đối thoại với chủ đề loạn xạ vậy. 
 
 Để có một hình dáng hài hòa, cân đối, bài hát phải hội đủ ba điều kiện: hợp lý (logic), mạch lạc (coherence), và tính lĩnh hội (comprehensibility.) Ca từ phải hợp lý, không nói chuyện nọ xọ chuyện kia mà có chủ đề rõ ràng. Bài nhạc cũng phải ngắn gọn thôi, đừng dài quá, vì trí óc chúng ta thường không cho phép chúng ta nhớ nhiều; làm bài nhạc trở nên khó hiểu, khó lĩnh hội. Các bài nhạc Trịnh Công Sơn tôi chọn nói riêng, và nhạc của ông nói chung, theo thiển ý chỉ nhìn lướt bên ngoài đã hội đủ ba điều kiện trên. Một thí dụ nhỏ là bài Biển nhớ:
 
Ngày mai em đi, biển nhớ tên em gọi về               
Gọi hồn liễu rũ lê thê, gọi bờ cát trắng đêm khuya
Ngày mai em đi, đồi núi nghiêng nghiêng đợi chờ            
Sỏi đá trông em từng giờ, nghe buồn nhịp chân bơ vơ.
 
Bạn thấy là trong bài không đề cập đến tháng tới, năm tới, mà chỉ gói gọn lại vào “ngày mai”. Các hình ảnh cũng chỉ gói gọn vào biển, cát trắng, sỏi đá, đồi núi, “Sơn Khê”, phố, chứ không quá lan man tới chợ búa, vỉa hè, quán café, v.v. hay những suy nghĩ rất nội tâm về thân phận như những bài khác.  Tôi để bạn đọc tự kiểm chứng các bài nhạc khác.
 
 

12.20.2018

CD mới: "The Carpenters with the Royal Philharmonic Orchestra" - Cuối năm, nghe lại nhạc Carpenters

Bạn,

Một tình cờ đã giúp tôi mua được CD mới ra lò với tựa đề: "The Carpenters with the Royal Philharmonic Orchestra".

Có lẽ đây là lần đầu mua được CD của một ban nhạc nổi tiếng mình thích, ngay lúc họ ra đĩa! Lần cuối The Carpenters ra đĩa là đã gần 40 năm trước (1981), nếu không tính những compilations của họ. Khi đó thì còn mài đũng quần cuối cấp 2 ở Saigon, có lẽ khi ấy chỉ biết bài nổi tiếng nhất của họ, là Yesterday Once More, với lời Việt "Nhớ thương ngày tháng qua" , dĩ nhiên, chứ tiếng Anh tiếng em chả biết chữ nào hết.

 Lần này nghe âm thanh quá trong trẻo, với ban nhạc giao hưởng cả trăm người, thêm vào những hòa âm mới cho giàn dây, chơi lại một số các đoạn solo, v.v. khiến cho người hâm mộ bàng hoàng. Thâu âm thì ở Abbey Road Studios, nơi chốn huyền thoại mà The Beatles đã ghi âm thời 60'. Xin nói thêm là năm 1997 khi tới Luân Đôn chơi, tôi và hai em ruột ráng tìm dường đi metro, tới cửa Studio này và cũng đi qua đường như tứ quái Beatles đã đi khi xưa, hihi …


Sau đây là bài viết về CD nói trên:

***

Cuối năm, nghe lại nhạc Carpenters

Như thông lệ, tôi nghỉ phép hai tuần cuối và đầu năm để nghỉ xả hơi, cùng gia đình và dân Mỹ Mừng Thiên Chúa Giáng Sinh và ăn Tết Tây. Đây cũng là dịp để kiểm điểm lại tài sản âm nhạc, và nếu đủ hứng khởi thì ghi xuống một hay hai tản mạn. Năm nay trời thương, không những tôi tìm ra ông thầy đích thực - nhạc sư Arnold Schoenberg - mà tôi đã đề cập trong một bài viết gần đây (12/2018), tôi còn được dịp nghe lại ban nhạc Carpenters với một CD mới toanh, âm thanh tuyệt hảo.



Nghe thử: https://www.youtube.com/playlist?list=PLIBo8J6cWKtyrn9nO977Q630SC_UuwytP

Số là tôi vào Amazon tìm quyển “Arnold Schoenberg - The Musical Idea and the Logic, Technique, and Art of its Presentation” do bà Patricia Carpenter biên tập, dịch thuật và chú thích, thì cũng tìm thấy sách, nhưng lại cùng lúc hiện ra một CD của nhóm Carpenters với tựa đề “Carpenters With The Royal Philharmonic Orchestra”. Vốn đã mua trọn bộ compilation 4 đĩa “Carpenters – The Essential Collection (1965-1997)” nên tôi nghĩ CD này chắc cũng không có gì mới lắm. Nhưng sau khi nghe thử 30 giây đầu của 18 bài nhạc, cùng xem những nhận xét (review) của khách hàng thì bỗng dưng nảy lòng tham sân si, muốn tìm mua CD này, và maybe mua cả LP nữa, như là một collectible item. Xem kỹ lại thì giá cả tuy rất văn nghệ $11.71, nhưng tới ngày 29 tháng 12 mới có.

Tính tôi lâu nay hay mua CD rồi về nhà “rip” ra, chứ không mua mp3, thành ra tôi hơi thất vọng. Thế rồi tôi tìm lòng vòng trên Barnes & Nobles, Walmart, v.v. thì thấy CD available for pickup tại Target! Tôi bèn ráng làm việc cho nốt ngày cuối rồi lái ra Target gần sở, tìm một hồi thì thấy một trong hai CD còn sót lại đang chờ mình! Đặc biệt CD tại Target có thêm một track mà Amazon CD không có, đó là bài Please Mr. Postman, lại càng đáng công đi tìm.

Đĩa nhạc này quả thật vượt quá mức tôi mong đợi! Ngoài việc giữ lại những gì căn bản nhất của từng track nhạc, ông Richard thêm vào những chi tiết nho nhỏ làm dân nghe Carpenters cảm thấy “quá đã”. Đầu tiên ông bỏ vào một track Overture, do ông soạn chung với Peter Knight, trong đó ông nhắc lại nhạc đề bài Yesterday Once More, với những biến thể mới lạ do dàn nhạc đại hòa tấu Hoàng gia trình bày. Gần cuối bài, dàn đồng ca thì thầm “Oh my best memories, come back clearly to me,some can even make me cry, just like before, it’s yesterday once more, it’s yesterday once more, once more …” .

Lời ca như mời gọi thính giả cùng với nhóm và ban đại hòa tấu tìm về những kỷ niệm thật đẹp của ngày hôm qua. Với tôi, quả khúc dạo đầu này đã làm tôi nghĩ thật nhiều về thời thơ ấu rồi trưởng thành ở Sài Gòn, rồi về những ngày đầu lập nghiệp nơi xứ người, những ngày tháng mua tape nhạc, những CD nhạc vàng Diễm Xưa, rồi nhạc the Beatles, ABBA, Carpenters, v.v. …

Một điểm hay khác của CD là thêm vào những đoạn intro do ban nhạc đại hòa tấu chơi. Điểm đặc biệt của những dạo đầu này là chúng chơi lại nhạc đề của bài trước và nhiều khi của một bài khác nữa, rồi thoắt một cái, intro khi xưa nối tiếp ngay. (Vậy thì bạn không nên cho máy chạy “random”, sẽ mất đi ý đồ của Richard, muốn liên kết các bài lại với nhau, cho dù giai điệu hai bài có khác nhau). Thí dụ như bài thứ ba “I Need to Be in Love”, intro chơi lại nhạc đề của bài thứ hai “Hurting Each Other” rồi tôi nghe thoang thoảng một giai điệu khác quá quen thuộc, nhẩm theo thì hóa ra là bài “Goodbye to Love”, rồi mới chuyển về intro gốc



Ngoài ra, Richard còn cho vô số những chi tiết nho nhỏ giữa các câu nhạc hát, chỉ có người hay nghe các track cũ mới cảm nhận được sự khác biệt, còn nếu ít nghe có lẽ cũng không nhận ra. Ông giải thích trong tệp sách nhỏ đi kèm, là ông có chủ tâm sửa những chỗ trong phần hòa âm mà ông đã “nghĩ về chúng từ mấy chục năm qua, như phần oboe trong điệp khúc thứ nhất bài “Ticket To Ride”, bassoon ở giữa bài “Superstar”, hay đoạn piccolo trumpet gần cuối bài “Goodbye To Love”. Ông cũng viết thêm cho giàn dây trong hầu như tất cả các bài trong CD. Với phần mix thì ông đã lược bỏ những tiếng ồn, sửa lại những phần nhạc cụ chơi sai tông một tí. Ông cũng chỉnh sửa nhiều thứ để làm cho tiếng hát Karen trở nên “trong hơn, gần gụi hơn, ấm hơn, và tuyệt nhất kể từ trước tới nay.”



Tôi chưa được xem nhiều những video phỏng vấn Richard về CD mới, nhưng theo như một review trên Amazon thì Richard đã lần đầu tiêng đem riêng những track giọng ca của Karen từ  “vault” rồi mix lại. Nếu quả điều này là đúng thì nó giải thích cho tôi tại sao Karen hát quá sức “tới” trong bài “I Just Fall In Love Again”. Những lần nghe khi xưa không cho tôi cảm giác đó, chắc có lẽ lần này Richard dùng một “take” khác của Karen. Giọng ca Karen từ lâu với tôi đã rất riêng tư, cô hát cách phát âm kiểu Mỹ rất chuẩn. Trong bài “I Just Fall In Love Again”, sau khi chơi bài trước “I Believe You” làm intro, Karen hát trầm trầm, nhấn vừa phải, như rót vào tai thính giả:



Dreamin', I must be dreamin'
Or am I really lyin' here with you
Baby, you take me in your arms
And though I'm wide awake
I know my dream is comin' true
And, oh, I just fall in love again
Just one touch and then it happens every time
And there I go I just fall in love again, and when I do
Can't help myself, I fall in love with you

Những thành ngữ “it happens every time”, “and there I go” được dùng quá tài tình, cất lên với giọng ca “vàng mười” của Karen, ai mà không tin rằng nàng đã lại phải lòng người yêu, dẫu chỉ với những cử chỉ âu yếm nho nhỏ của chàng? Can’t help falling in love, một câu thành ngữ và cũng là tựa một bài hát của Elvis Presley, qua giọng hát Karen lại đến với ta qua một sắc thái tình cảm mới.


Mười tám bài nhạc, mười tám tuyệt phẩm. Nhìn qua mười tám bài này, tôi không biết có bài nào hạng nhất còn thiếu không, chứ trong danh sách này chỉ toàn là “Top Of The World” không thôi, không có hạng hai. Ngay cả thời điểm ra CD ngày 7 tháng 12 cũng rất thiện ý, vì đây là món quà tôi tặng cho tôi để “Merry Christmas, Darling”. Thật vậy, cả bốn bài nhạc tôi đã từng tìm hiểu trước đều có mặt: They Long To Be (Close to You), Goodbye To Love, We’ve Only Just Begun, Superstar, rồi các bài quá nổi tiếng như Yesterday Once More, Top Of The World, I Need To Be In Love, For All We Know, Rainy Days and Mondays, This Masquerade, Ticket To Ride, Please Mr. Postman, rồi các bài quen thuộc trong discography như Hurting Each Other, Touch Me When We’re Dancing, I Believe You, I Just Fall In Love Again, Merry Christmas Darling, Baby It’s You.

Nghe thêm: Touch Me When We're Dancing với lời Việt Vũ Thanh: "Nhịp Bước Tình Yêu" do Quốc Khanh trình bày (Vũ Tuấn Đức hòa âm):  https://youtu.be/XhJRGc_1aXM?t=49m3s

Còn quá nhiều chuyện để nói về dòng nhạc Carpenters, tỉ dụ như Richard có nhắc về “the Carpenter Sound”. Đối với dân nghe tài tử, không từng chơi trong ban đại hòa tấu mà quá lắm chỉ là một keyboardist tài tử của một xí nghiệp ở Saigon thời cuối 80 - mỗi năm trình làng hai lần, coi như giúp vui văn nghệ và chơi nhạc dancing (hồi đó gọi là múa đôi !) - thì bàn đến những kỹ thuật chơi nhạc khí hay hòa âm, phối âm phối khí là vượt quá sức mình. Nhưng đó, mới nhắc tới đó thôi là những kỷ niệm xưa lại hiện về, không chắc tôi có dám làm chuyện yesterday once more hay không, nhưng quả là chúng có làm mắt tôi cay cay …

Tóm lại, nếu bạn đã từng, đang nghe, hay sẽ trở thành một fan của hai anh em nhà Carpenters, xin hãy cố gắng tìm mua CD “Carpenters With The Royal Philharmonic Orchestra”, nó chắc chắn sẽ là một món quà xứng đáng để bạn thưởng riêng cho bạn, cho bõ những tiếc nuối và nhớ thương ngày tháng qua.

Thân ái chào bạn và xin hẹn gặp lại ở một lần tản mạn khác.

Học Trò

***

Mời bạn nghe thử hai bài, cùng xem video giới thiệu đĩa.








Nếu bạn muốn mua CD ở Hoa Kỳ thì chỉ có tiệm "Target" mới có bán! Ngay cả Amazon còn phải chờ, tới sau Giáng Sinh mới có!