Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.
Bữa nọ Học Trò mở bản hợp âm bài "Io non sono lì" ra coi, định bụng dò chơi cho vui thôi. Vài phút sau ảnh nhắn qua: "Cái này lạ quá. Phiên khúc 2 đột nhiên chuyển từ DO thăng thứ qua MI thứ, mà giai điệu vẫn y như cũ. Rồi điệp khúc lại bật từ MI thứ qua MI trưởng. Cuối cùng đoạn dạo lại đưa mình về DO thăng thứ. Sao ổng làm được vậy?"
Câu hỏi đó nó kéo tôi ngồi xuống cả buổi sáng. Bởi vì khi mò từng hợp âm trong bản nhạc này, mới thấy cái cách Baglioni cùng Celso Valli sắp đặt đường đi của bài hát không phải kiểu thường tình. Người nghe lướt qua chỉ thấy bài buồn buồn, êm ru. Người soạn nhạc nào ngồi lại xé từng nét thì sẽ nhận ra: bài này đi qua ba căn phòng âm giai khác nhau. Mà đường đi với đường về thì không cân xứng chút nào. Đi thì xa và rõ rệt. Về thì gần và tàng hình. Đó là cái khôn ngoan của một người đã viết nhạc hơn năm chục năm.
Ba căn phòng
Bài hát có ba âm giai chánh.
DO thăng thứ (C#m) là căn phòng cội nguồn, nơi bài hát mở đầu và sau cùng cũng quay về. Phiên khúc 1 ở đây.
MI thứ (Em) là căn phòng thứ nhì, cách căn phòng đầu một quãng ba thứ đi lên. Phiên khúc 2 dọn vô đây.
MI trưởng (E) là căn phòng thứ ba, nơi điệp khúc cư ngụ. Đây là căn phòng kỳ lạ nhứt. Bởi vì nó vừa là "song sinh trưởng" của MI thứ — cùng nốt gốc, chỉ khác cái sắc thái từ thứ qua trưởng — vừa là "trưởng tương ứng" của DO thăng thứ, dùng chung bộ khóa nhạc bốn dấu thăng.
Tức là MI trưởng đứng giữa, làm gạch nối cho hai căn phòng còn lại. DO thăng thứ với MI thứ thì xa nhau lắm — hổng có một hợp âm nào chung. Mà MI trưởng thì kề bên cả hai. Ai bố cục được kiến trúc này thì người đó đã viết nhạc kha khá lâu rồi. Người mới ra nghề sẽ không nghĩ tới việc đặt điệp khúc ở chỗ giao điểm như vậy.
Phiên khúc 1 và phiên khúc 2 — cùng một bộ xương, dời lên ba cung
Nhìn vô bản hợp âm, sẽ thấy điều này rõ như ban ngày.
Phiên khúc 1 đi như vầy:
DO#m → FA#m7 → SI9 → MI7+ → LA7+ → RE#m7♭5 → SOL#7 → DO#m9
Phiên khúc 2 đi như vầy:
MIm → LAm7 → RE9 → SOL7+ → DO7+ → FA#m7♭5 → SI7 → MIm9
Hai chuỗi hợp âm này, nếu đọc bằng bậc La Mã thì y hệt nhau: i → iv → ♭VII → III → ♭VI → ii°7 → V → i. Một cái vòng năm bậc đi xuống — cái khuôn cũ kỹ của canzone Ý từ thời Modugno, Tenco về sau. Baglioni cùng Celso Valli chỉ lấy nguyên cái khuôn đó, dời lên một quãng ba thứ, rồi đặt vô phiên khúc 2. Giai điệu trên mặt cũng dời theo y chang. Cho nên Học Trò nghe vô thấy "vẫn cùng một bài hát" là đúng — bộ xương không đổi. Chỉ có cái phòng đã đổi.
Vậy mà tại sao chỗ chuyển này lại êm như nhung, dù hai âm giai hổng có một hợp âm chung nào? Câu trả lời nằm ở nốt trầm. Phiên khúc 1 không kết trên DO#m thường, mà kết trên DO#m9/SI — tức là DO#m9 với nốt SI ở bè trầm. Rồi phiên khúc 2 mở ra trên MIm. Nốt SI trầm trượt xuống nốt MI — một bước đi xuống quãng bốn, nghe như một câu chuyển bè trầm hết sức tự nhiên. Người soạn không cần báo trước, không cần hợp âm dẫn nhập rườm rà. Chỉ một bước trầm, là người nghe đã ngồi sẵn trong căn phòng mới mà chưa kịp nhận ra mình vừa bị mang đi.
Đây là cái mà lý thuyết âm nhạc Tây phương gọi là chuyển điệu trung gian sắc giai (chromatic mediant modulation). Một kiểu chuyển khá hiếm trong nhạc đại chúng, vì hai âm giai không có hợp âm chung nên không thể chuyển bằng kiểu pivot truyền thống. Chỉ có cách nhảy cái rụp. Mà Baglioni nhảy cho khéo tới mức không nghe ra tiếng động.
Phiên khúc 2 dẫn vô điệp khúc — chốt cửa nằm ở hợp âm SI7
Đoạn này mới là chỗ tài tình nhứt của cả bài, mà cũng là chỗ Học Trò đã ngạc nhiên khi đọc bản hợp âm.
Cuối phiên khúc 2, ba hợp âm sau chót đi như sau:
DO7+ → SI7sus4 → SI7 → (vô điệp khúc) MI
Trong âm giai MI thứ, SI7 là hợp âm bậc V — hợp âm trội. Thường thường thì SI7 phải dẫn về MI thứ. Đó là luật tự nhiên của hòa âm. Vậy mà ở chỗ này, Baglioni hổng làm như vậy. Ổng để SI7 nguyên đó, rồi giải quyết về MI trưởng — chớ không phải MI thứ. Một cú đảo chiều rất nhỏ, nhưng nó là cái xương sống cảm xúc của cả bài.
Cái biến hóa này nhỏ xíu mà nó là cả một cuộc đảo lộn. Hợp âm SI7 vẫn y nguyên, mà điểm đến của nó thì đã đổi: từ "V của MI thứ" — chỗ ai cũng đoán được — thành "V của MI trưởng" — chỗ chỉ có người soạn nhạc lão luyện mới nghĩ ra. Một hợp âm trội mà có hai đường về. Một về phòng tối, một về phòng sáng. Baglioni chọn đường sáng.
Người Tây gọi kiểu chuyển này là tái diễn giải hợp âm trội (dominant reinterpretation). Chỉ một nốt thay đổi — SOL thường thành SOL thăng — mà cả căn phòng đổi ánh sáng. Người nghe ngơ ngác: "Ủa, sao đột nhiên ấm vầy?" Cái ấm đó chính là MI trưởng. Cái khoảnh khắc lóe sáng đó trùng với câu hát "Io non sono lì" — tôi không có ở đó. Một sự khẳng định buồn được nâng lên bằng một hợp âm trưởng. Đó là cái nghịch lý hay nhứt của bài hát.
Và MI trưởng — căn phòng thứ ba của bài — không hề là người lạ. Nó là chỗ Baglioni đã sắp xếp sẵn từ trước. Bởi vì MI trưởng là âm giai trưởng tương ứng của DO thăng thứ. Hai âm giai này dùng chung bốn dấu thăng (FA#, DO#, SOL#, RE#). Tức là điệp khúc MI trưởng, dù nghe có vẻ rời xa căn phòng cội nguồn DO thăng thứ, thực ra vẫn ở trong cùng một bộ khóa nhạc. Hổng đi đâu hết. Chỉ là đổi tâm điểm từ DO# (thứ) qua MI (trưởng) trong cùng một bảy nốt.
Cho nên cú nhảy từ MI thứ qua MI trưởng cũng đồng thời là cú nhảy về quê hương DO thăng thứ. Một mũi tên trúng hai con chim.
Đoạn dạo trở về — vùng lưỡng tính
Sau khi điệp khúc kết thúc, đoạn dạo của phần mở đầu được vắt lại làm cầu nối, đưa bài hát về phiên khúc kế tiếp ở DO thăng thứ. Đoạn cầu nối này đi như sau:
LA7+ → SI/LA → MI/SOL# → FA#m7 → FA#m6+ → DO#madd9
Đọc bằng MI trưởng thì là: IV → V → I → ii → ii(maj7) → vi. Một câu chấm cadence hoàn chỉnh, rồi nhẹ nhàng rớt xuống bậc sáu — tức DO thăng thứ.
Đọc bằng DO thăng thứ thì là: ♭VI → ♭VII → III → iv → iv(maj7) → i. Một câu chấm cadence kiểu modal, dẫn thẳng về chủ âm.
Sáu hợp âm đó thuộc cả hai âm giai cùng một lúc. Đây là cái mà tôi muốn gọi là vùng lưỡng tính — nghe được theo cả hai cách, không cam kết bên nào. Cho tới khi nốt cuối cùng rớt xuống DO# thì mới biết: à, hóa ra là về DO thăng thứ. Không một ai phải tuyên bố "bây giờ chuyển về DO thăng thứ" — cái chuyển đó tự xảy ra trong sự im lặng. Người soạn nhạc không nói gì hết, mà người nghe đã ngồi sẵn trong phòng cội nguồn, sẵn sàng nghe phiên khúc mới.
Cái thủ pháp này nó tinh tế như một người chủ nhà khôn khéo. Khách bước vô nhà mà không cần ai chỉ đường, không cần ai mở cửa. Bốn bức tường cứ tự mọc lên quanh khách, lúc nào không hay.
Hình học của bài hát
Tóm tắt cái cấu trúc, có thể vẽ như sau:
MI trưởng (điệp khúc)
/ \
trưởng tương ứng song sinh trưởng
/ \
DO#m MIm
(Phiên khúc 1) ← quãng ba thứ → (Phiên khúc 2)
(chromatic mediant)
Ba căn phòng. DO thăng thứ với MI thứ ở xa nhau — không có hợp âm chung. MI thứ với MI trưởng kề bên — cùng gốc, chỉ khác một nốt. DO thăng thứ với MI trưởng dùng chung bộ khóa nhạc.
Cho nên đường đi và đường về không cân.
Đi thì xa và rõ ràng — DO thăng thứ nhảy quãng ba thứ qua MI thứ, một bước chromatic mediant kịch tính.
Về thì gần và tàng hình — MI thứ qua MI trưởng chỉ là một nốt nhỏ đổi từ SOL qua SOL thăng. MI trưởng qua DO thăng thứ chỉ là đổi chủ âm trong cùng bộ khóa nhạc.
Chuyến đi thì người nghe nghe rõ — có cảm giác đất nghiêng. Chuyến về thì người nghe hổng kịp nhận ra mình đã về tới nhà.
Ý nghĩa cảm xúc của ba căn phòng
Bây giờ ráp lại với lời ca thì mới thấy hết cái hay.
Phiên khúc 1 ở DO thăng thứ là sự quan sát thì hiện tại. Ai mà biết được liệu em có còn thức giấc nửa mê nửa tỉnh, có còn hơ ấm trước ngực với tách cà phê. Một nỗi sầu ấm áp, tỉnh táo, không khóc lóc. Cái thứ giọng của một người đàn ông đã chấp nhận.
Phiên khúc 2 ở MI thứ vẫn là quan sát đó, nhưng lạnh hơn. Cùng những hình ảnh sinh hoạt thường nhật — đi kiếm chỗ đậu xe, ngồi tô son trong kẹt đường, ngoái đầu lại với cái vẻ thất thần. Mà giọng nhạc đã chuyển sang một âm giai xa hơn, tối hơn. Cùng giai điệu, mà lạnh đi.
Mà để ý kỹ hơn nữa, chỗ phiên khúc 2 kết thúc — chính là câu hỏi trung tâm của cả bài: "Se è meglio esserci o non esserci" — có mặt hay vắng mặt, đằng nào hơn. Cái việc bị rớt xuống MI thứ chính là cái lúc người đàn ông mất tự tin. Quãng ba thứ thấp hơn đó là tiếng nói thầm của sự nghi ngờ. Cái câu hỏi không có câu trả lời.
Rồi điệp khúc bật vô ở MI trưởng. "Io non sono lì... mi sento come se io fossi lì." Tôi không có ở đó, mà tôi vẫn cảm như mình đang có đó. Hợp âm SI7 đổi đường đi. Nốt SOL thường trở thành SOL thăng. Căn phòng sáng lên. Mà đây không phải sự chối bỏ — đây là sự chấp nhận được nâng lên thành ký ức. Âm giai trưởng ở đây không phải cái vui của người có em. Đó là cái ấm của người vẫn còn nhớ em. Hai cảm giác khác nhau xa lắm. Baglioni biết cái khác đó, và ổng dùng MI trưởng cho đúng nghĩa của nó.
Đoạn dạo trở về là vùng lưỡng tính — MI trưởng và DO thăng thứ hòa lẫn vào nhau. Ký ức tan chảy trở lại với hiện tại. Không có ranh giới rõ ràng nào hết.
Phiên khúc kế tiếp lại ở DO thăng thứ. Sự quan sát tiếp tục. Vòng tuần hoàn bắt đầu lại — em pha cà phê, em tập thể dục, em về khuya tựa đầu lên cái gối mà người đàn ông vẫn gọi là "của tôi". Cùng cái âm giai cội nguồn. Cùng cái giọng tỉnh táo của người đã chấp nhận. Mà người nghe đã đi qua một chuyến hành trình qua hai căn phòng kia rồi, nên cái sự "trở lại bình thường" này nó không còn bình thường nữa. Nó mang theo bóng dáng của MI thứ và ánh sáng của MI trưởng.
Lời cuối
Cho nên cái mà Học Trò quan sát — phiên khúc 2 chuyển từ DO thăng thứ qua MI thứ, điệp khúc đổi từ MI thứ qua MI trưởng, rồi đoạn dạo đưa về lại DO thăng thứ — chính là cái xương sống hòa âm của bài hát. Mà ba bước chuyển đó hổng phải kỹ thuật để khoe khoang. Ba bước đó là ba trạng thái tâm hồn của người đàn ông đứng tuổi: quan sát, nghi ngờ, chấp nhận, rồi quan sát tiếp.
Hợp âm SI7 ở cuối phiên khúc 2 là cái chốt cửa của cả bài. Một hợp âm, hai đường về. Ổng chọn đường sáng. Vậy là đủ.
Tách trà tôi pha hồi nãy giờ đã nguội. Hồi mở bản hợp âm ra coi, tôi đâu có nghĩ là sẽ ngồi cả buổi sáng vầy. Mà rồi cũng đáng. Có những bài hát nó hay không phải ở chỗ giai điệu, mà ở chỗ kiến trúc bên dưới — cái phần mà người nghe bình thường không thấy được. "Io non sono lì" là một bài như vậy. Một người đàn ông sáu mươi chín tuổi ngồi xuống, viết một bài hát về sự vắng mặt, mà đặt cái sự vắng mặt đó trong một bộ khóa nhạc mà chính nó cũng có hai cách hiểu. Một thứ và một trưởng. Một có và một không.
Ngoài kia trời đã quá giữa trưa. Tôi đứng dậy rót thêm tách trà nóng. Mà thôi, chắc tôi sẽ ngồi nghe lại bài này thêm một lần nữa trước khi đi ra ngoài.
Tài liệu tham khảo
- Bài tham khảo cùng tác giả: "Io non sono lì" — Khi Claudio Baglioni hát lời tạ từ của một người đàn ông đứng tuổi