Trần Văn Ân
(Văn Học số 21, tháng 10/1987, trang 88–100)
LTS: Văn Học trân trọng cảm ơn văn hữu Trần văn Ân đã đồng ý cho đăng Chương II của cuốn sách "Phạm Duy và mệnh nước nổi trôi" mà ông dự trù cho ra mắt vào cuối năm 1987.
Văn Học được biết cuốn sách được soạn rất công phu và có sự góp ý của rất nhiều văn nghệ sĩ và chuyên viên có uy tín. Chúng tôi hy vọng sẽ có dịp điểm cuốn sách quý hoá của bạn Trần văn Ân.
Ngày đó có em đi nhẹ vào đời
Và mang theo trăng sao đến với lời thơ nuối.
— Ngày Đó Chúng Mình (1959)
Phạm Duy, Nòi Tình Và Nỗi Cô Đơn Nghiệp Dĩ
Vào khoảng mùa thu 1960, để trả lời câu phỏng vấn của Nguyễn Đình Toàn, người phụ trách chương trình phát thanh Văn Học Nghệ Thuật của Đài Saigon, Phạm Duy có nói: "Đối với tôi chỉ có ba điều quan trọng: Tình Yêu, Sự Đau Khổ và Cái Chết." Quả thật, đúng như vậy, vào thời điểm này, P.D. đang đắm đuối trong một thứ "Tình Xanh Lo Sợ".
Kể từ ba năm về trước, từ 1957, mối tình này đã là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho hàng chục bản tình ca bất hủ của nhạc sĩ họ Phạm. Vào thời kỳ này, các bài Thương Tình Ca, Tìm Nhau, Cho Nhau, Đừng Xa Nhau, Ngày Đó Chúng Mình v.v... đang được trình bày hầu như mỗi ngày tại các đài phát thanh và các phòng trà và đang là những bài hát đầu môi của tất cả những người đã có một thời yêu nhau, đã đắm say trong một cuộc tình mãn nguyện hay đã ưu phiền trong một cuộc tình lỡ dở.
Trước đó, P.D. chỉ có những cuộc tình đùa rỡn tạm bợ. Riêng đối với Thái Hằng thì hoàn toàn là tình nghĩa phu thê và trường cửu. Gia đình, nói rõ hơn là vợ và con, đối với P.D., cũng thiêng liêng và quan trọng như Quê hương và người tình. Đó là những giá trị vĩnh cửu mà P.D. ôm ấp, xưng tụng và tôn vinh suốt cuộc đời ông. Cả ba đều là những tình yêu tuyệt đối, trọn vẹn và vô lượng. Phạm Duy, trong mỗi hơi thở của cuộc sống hàng ngày, đều dâng hiến trọn đời mình cho cả ba thứ tình yêu vô cùng, vô tận đó. P.D. thương yêu, quý trọng Thái Hằng hơn bất cứ một người chồng nào trên thế gian này. P.D. cũng đã lo nhiệm vụ làm chồng, làm cha một cách hầu như toàn hảo. Nhưng P.D. vẫn còn có một Quê hương để thờ và một cuộc tình riêng tư để sống.
Phạm Duy là chồng, là cha, nhưng Phạm Duy còn là một nghệ sĩ đa tình đa cảm và là một người dân Việt. Cái hay, cái tuyệt đẹp và cái tột đỉnh của hiện tượng Phạm Duy bao hàm ở chỗ tâm hồn Phạm Duy đã quân bình được một phương trình ba vế: Thái Hằng, Quê Hương và Cuộc Tình. Phạm Duy đã không buông Thái Hằng để đi theo cuộc tình như những người đàn ông tầm thường khác. Phạm Duy cũng đã không vì Thái Hằng mà bỏ qua một cuộc tình lớn. Riêng người dân Việt thì thật là may mắn đã được nghe và hát mấy chục bản tình ca bất hủ của nhạc sĩ họ Phạm.
Hãy tưởng tượng xem! Nếu chúng ta không có Ngày Đó Chúng Mình, Đừng Xa Nhau, Tìm Nhau, Cho Nhau, Ngàn Trùng Xa Cách v.v... thì cuộc sống tình cảm của chúng ta sẽ mất mát biết là bao! — Vậy xin cảm ơn, xin cảm ơn tất cả những người trong cuộc. Cảm ơn Cuộc tình, cảm ơn Phạm Duy và cảm ơn Thái Hằng. Xin hãy vinh danh Tình Yêu và Nghệ Thuật!
Tình ca Phạm Duy rộng lớn và phiền toái như cuộc đời người nhạc sĩ. Mặc dầu Phạm Duy chỉ thực sự thương yêu có một người vợ, và yêu đắm đuối có một cuộc tình, nhưng trước, trong và sau hai cuộc tình lớn này, P.D. đã đùa rỡn và hưởng thụ hàng chục, hàng trăm cuộc tình vụn vặt, tạm bợ khác.
Nhạc tình Phạm Duy là một thứ nhạc tình có sự sống hẳn hoi — Người tình trong nhạc P.D. là những nhân vật sống thật, có thật bằng xương và bằng thịt, khác hẳn với những người tình tưởng tượng như trong nhạc Văn Cao hay những người tình chưa với tới trong những bản nhạc "Không Tên" của Vũ Thành An.
Trong Tình Kỹ Nữ và Vũ Nữ Thân Gầy nhân vật chính là cô gái nhẩy xinh đẹp mà P.D. đưa đón hàng ngày tại Hà Nội vào mùa thu 1946. "Em đến bên tôi một chiều khi nắng phai rồi" là một người vũ nữ hoàn lương khác, làm tình báo cho Việt Minh ở Lào Kay vào năm 1947 và đã yêu P.D. Tiếng Đàn Tôi là âm thanh mệt mỏi của những đêm ân ái với một người thiếu nữ phóng đãng trên chiếc đò Chợ Đại, Cống Thần 1947. Và rõ ràng, từ Thương Tình Ca (1956) tới Tôi Đang Mơ Giấc Mộng Dài (1967) rồi tới Cuộc Tình Tan Vỡ (1967) nhân vật chính là một cô nữ sinh.
Libido Phạm Duy
Quả thực, theo tôi, "nòi tình" là một danh từ khá chính xác để mô tả cuộc sống ái ân của người nhạc sĩ đào hoa và đa đoan đa dục này. Cái Libido trong Phạm Duy như đã giữ một vai trò quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông. Tình dục như đã chi phối ông mạnh mẽ cả về xúc cảm, suy tư lẫn hành động. Sự sinh động, sung mãn trong nhạc tình Phạm Duy liệu có phải là phản ảnh phát lộ ra ngoài của sự sinh động, sự sung mãn của Phạm Duy? Điều này có lẽ một nhà phân tâm học mới có đủ thẩm quyền trả lời.
Tuy nhiên, là một người nghe và hát nhạc Phạm Duy, tôi thấy tình dục đã được Phạm Duy "chiếu cố" rất táo bạo tới cả trăm lần trong các bản nhạc của ông. Ngay từ bài Tình Kỹ Nữ (1946), P.D. đã muốn... "Kề vai ước xây nhà bên suối, kề môi ước gây vài đường tơ"... Trong Ngày Đó Chúng Mình (1959), đối với người tình bé nhỏ, P.D. cũng đã nhớ lại... "Ngày đôi môi đã quyết trói đời người, Ôi những cánh tay đan vòng tình ái"...
Xác thịt hiện hình rõ ràng hơn nữa trong bài Nếu Một Mai Em Sẽ Qua Đời (1958)... "Em trở mình trên nhân duyên. Nếu nửa đêm trăng gió đã lên, Bão mưa êm, Chăn gối ghi tên, Bia mộ đường quên!"... Trong Nha Trang Ngày Về (1969), tác giả nghĩ tới... "Lớp sóng mơn man thịt mềm, da ngát hương"... táo bạo nhất có lẽ là trong Hạ Hồng (1967), câu chuyện làm tình được nói tới như câu chuyện ăn ngủ thường tình... "Mùa hè trong ta đã đỏ hoe, Mùa hè đôi ta bốc lửa cháy... Mùa hè đưa ta tới hồng hoang, trần truồng yêu nhau trong trời đất"... Cũng trong cảnh hồng hoang này, bài Giã Từ Ác Mộng (1972) đã nói tới... "Ta yêu nhau dưới ánh mặt trời. Cỏ vàng khô cũng là chăn gối". Hoặc trong căn phòng êm ái, ta yêu nhau dưới ánh đèn ngời.... Soi gương nhau nhớ mãi hình hài"...
Ngay trong những tác phẩm xưng tụng Quê hương, trang trọng và thành kính, một vài hình ảnh tình dục cũng len vào. Trong Con Đường Cái Quan, có đoạn... "Giã ơn cái cối cái chầy, Đêm khuya giã gạo, có mày có tao!"... Ngay trong đoạn 2 của Trường Ca Mẹ Việt Nam, Phạm Duy đã mô tả Mẹ xinh đẹp như sau: ... "Đôi má tươi hồng, má tươi hồng, với bàn tay trắng, nhỏ người vai lẳn, vú căng tròn, tròn lưng ong... Bên bờ đại dương Mẹ duỗi chân dài, chờ mưa tuôn... Ruộng cứng hay mềm, Cũng êm đềm đón lưỡi cày tìm da thơm"...
Tuy nhiên, câu chuyện xác thịt đã được P.D. lồng vào trong những khung cảnh nên thơ và được thi vị hóa một cách tự nhiên, thoải mái tới mức mà cả người hát lẫn người nghe nhạc tình P.D. đều không cảm thấy cái dục tính của bản nhạc. Ngược lại cái vẻ trang trọng, thơ mộng, thanh thoát của câu chuyện tình lại lấn át bao trùm trên toàn bản nhạc. Bài Cỏ Hồng (1970) dưới đây là một thí dụ rõ rệt nhất của sự hòa trộn kỳ diệu giữa xác thịt, tình yêu và núi đồi thơ mộng. Trong bài này sự quấn quít xoắn xít của hai tâm hồn và cái bao la cao đẹp của thiên nhiên đã quyện lấy, đã bao trùm trên hoan lạc của thể xác.
Cỏ Hồng
(Dalat-1970)
1
Rước em lên đồi, cỏ hoang ngập lối,
Rước em lên đồi, hẹn với bình minh,
Đôi chân xinh xinh như tình thôi khép nép,
Hãy vứt chiếc dép, bước đi ôm cỏ mềm,
Đồi êm êm, cỏ im im,
Ngủ yên yên, mộng rất hiền!
Giọt sương đêm còn trinh nguyên
Nằm mê man chờ nắng sớm lên,
Rước em lên đồi tiên.
Đồi nghiêng nghiêng, cỏ lóng lánh,
Rồi rung rinh, bừng thoát giấc lành.
Trời mông mênh đồi thênh thênh,
Cỏ chênh vênh chờ đôi nhân tình!
Rước em lên đồi xanh! Rước em lên đồi trinh.
Điệp khúc:
Mời em lên núi cao thanh bình!
Cỏ non phơn phớt ôm chân mình,
Mời em rũ áo nơi đô thành!
Cùng ta lên núi cao thanh thanh.
Em ơi! Đây con đồi dài
Như bao nhiêu mộng đời,
Nghiêng nghiêng nghe mặt trời yêu đương.
2
Níu em trên đồi, cỏ thơm mùi sữa,
Níu em yêu ngồi trên bãi cỏ non.
Giương đôi tay ôm thân tròn ơn mưa móc,
Hãy xõa mái tóc, rũ trên vai anh mòn.
Đồi quen quen, cỏ ngoan ngoan,
Tưởng mơn man làn tóc rối mềm,
Rồi nghe thêm lời van xin
Từ trong tim hoặc dưới suối tiên,
Ngã êm trên cỏ hoang,
Trời trong em, đồi choáng váng,
Rồi run lên cùng gió bốn miền.
Cỏ không tên nằm thênh thang,
Rồi vươn lên vì ta yêu nàng.
Hỡi ôi con đồi ngoan! Hỡi ôi cỏ hồng hoang!
Điệp khúc:
Cỏ xanh đổi sắc theo nhân tình
Mặt trời cũng đứng soi tia lành.
>
Cỏ hoang xao xuyến trên ngọn ngành
Đỏ như trong giấc mơ lung linh
Em ngoan như tình nồng
Em bao la mịt mùng
Em thơm như cỏ hồng em ơi!
Trong cái xã hội gò bó, con người thường bị phán xét qua một số tiêu chuẩn ngụy thiện. Việc ăn nằm với người tình hay việc tìm kiếm hoan lạc thể xác ngoài lễ được coi như tội lỗi. Nhạc P.D. và Con người P.D. đã đi ra khỏi qui lệ này. Phạm Duy sống ra sao thì làm nhạc như vậy. Đối với ông, tình yêu không thể không bao gồm tình dục. Tình dục gắn chặt với tình yêu như hình với bóng. Tột đỉnh của tình yêu là sự hòa hợp, hợp nhất tuyệt vời giữa tình dục và tình yêu. Nhạc tình P.D. là sự hợp nhất đó. Với thái độ đầy hoan lạc, nhưng cũng đầy ân tình, ân nghĩa, trang trọng và ân cần, Phạm Duy đến với mọi cuộc tình, dù là tình phu thê hay là tình với người vũ nữ, dù là tình với cô tiểu thư trong trắng nơi nhung lụa hay tình với người gái điếm trong chốn bùn nhơ.
Mối tình của P.D. với Thái Hằng khởi đầu, trong sáng, vui tươi và mơ mộng như câu chuyện Hằng Nga, Chú Cuội (1948):
... "Ta yêu Cô Hằng
Đêm xưa xuống trần
Nàng ơi! Nàng về dương gian
Tìm người nuôi nắng
Cung đàn Hằng Nga
Xin đôi cánh vàng
Mượn chiếu mây non
Cuội ơi! Cuội theo ánh sáng
Cuội lên cung vắng
Cuội không về làng"...
Kế đó, tình nghĩa nơi P.D. mang hình dáng của một dòng sông nước ngọt đậm đà, phẳng lặng chảy dài theo kiếp sống vợ chồng. Bài Đêm Xuân (1948) nghe thật ngọt ngào, hiền hậu:
"Đêm qua say tiếng đàn
Đôi chim uyên tới giường
Chim báo tin xuân đã về trong giấc mộng!
Em yêu câu hát buồn
Lả lướt trong màn trăng
Yêu trời thanh vắng đón em đưa tới chàng.
Hồn em chìm đêm tối, tình em còn chơi vơi.
Lòng em yêu rồi, xin đừng nhạt phai!
Đừng nhạt phai!"...
Phạm Duy, Người Tình Tuyệt Vời
Mối tình với người vũ nữ tại Hà Nội khi P.D. mới 25 tuổi cũng thật ân cần, trang trọng trong bài Tình Kỹ Nữ (1946).
..."Ta ôm người đẹp trong tay
Bên nhau mà lòng xa vắng
Ta nâng niu làn dư âm
Của khách năm xưa yêu nàng
Đêm nay khi tàn giấc mơ vàng
Ngồi đây sầu ngơ ngác
Ngắm bao tình khách giang hồ
Lòng ta nhớ duyên tình kỹ nữ
Lòng ta nhớ cung đàn mùa xưa."
Với người yêu bé nhỏ vừa gặp sau cơn bão tố của cuộc đời, P.D. đã đi vào cuộc tình lớn đầu tiên với nhiều lo sợ buồn phiền. Tình yêu không còn là tình yêu hoan lạc mà mang nặng sắc thái thăng hoa huyền hoặc trong bản Thương Tình Ca (1956):
"Dìu nhau đi trong phố vắng!
Dìu nhau đi trong ánh sáng!
Dắt hồn về giấc mơ vàng nhẹ nhàng,
Dìu nhau đi chung một niềm thương..."
Đến khi cần xa cách nhau, người nhạc sĩ không hề phiền trách mà chỉ xin cầu chúc hạnh phúc cho nàng.
"Nghìn trùng xa cách, người đã đi rồi!
Còn gì đâu nữa mà khóc với cười?
Mời người lên xe, về miền quá khứ
Mời người đem theo toàn vẹn thương yêu...
...Nghìn trùng xa cách, người cuối chân trời,
Đường dài hạnh phúc, cầu chúc cho người."
— Nghìn Trùng Xa Cách (1969)
Cái lành, cái hậu, cái ân nghĩa nơi con người P.D. không phải chỉ thấy trong các bản nhạc tình mà thực sự đã bàng bạc trong cả trăm bản nhạc khác dù về quê hương, dân tộc, hay về xã hội, cuộc đời.
Trong thực tế, cái sắc thái đôn hậu, hiền lành này của nhạc tình P.D. ít được mọi người biết tới. Phần lớn những người yêu nhạc P.D. thường chỉ biết nhiều tới các bản tình ca day dứt thiết tha nhất hoặc sầu đau não nề nhất. Nhạc gia Georges Gauthier, trong loạt bài viết về Phạm Duy trên báo Bách Khoa tháng 8 năm 1970, gọi P.D. là một con người của "quá độ" và cho rằng chính cái tính chất quá độ này đã làm cho những bài tình ca P.D. trở nên tuyệt vời. Gauthier viết ... "Xin hãy hiểu rằng những hành động quá độ (của P.D.) đã bắt nguồn từ những tình cảm quá độ, đã từng tạo ra những cái đẹp quá độ, xúc động tuyệt vời của bao nhiêu nhạc phẩm P.D."...
Thật khó mà thấy được ở bất cứ người nhạc sĩ V.N. nào khác cái thiết tha, cái rạt rào cùng cực trong bản nhạc Tìm Nhau (1957):
"Tìm nhau trong hoa nở
Tìm nhau trong cơn gió
Tìm nhau trong đêm khô hay mưa lũ...
Tìm nhau khi nắng đổ
Tìm nhau khi trăng tỏ
Tìm nhau như chim mộng tìm người mơ!"...
hay trong bản nhạc Cho Nhau (1957):
"Cho nhau chẳng tiếc gì nhau
Cho nhau gửi đã từ lâu
Cho nhau cho lúc sơ sinh ngày đầu
Cho những hoa niên nhịp cầu...
...Cho nhau cho phút yêu đương lần đầu
Cho rất luôn luôn cuộc sầu
Cho tình cho cả niềm đau
Cho nhau làn tóc làn tơ
Cho nhau cả mắt trời cho
Cho nhau tiếng khóc hay câu vui đùa
Cho chiếc nôi cho nấm mồ
Cho rồi xin lại tự do."...
Cái day dứt cùng cực được tìm thấy trong hầu hết các bản Tình Ca, đặc biệt trong bài Đừng Xa Nhau (1958):
"Đừng xa nhau! Đừng quên nhau!
Đừng rẽ khúc tình nghèo
Đừng chia nhau nỗi vui, niềm đau.
Đừng buông mau! Đừng dứt áo!
Đừng thoát giấc mộng đầu,
Dù cho đêm có không bền lâu."...
Sự sầu đau não nề của chia phôi đã dẫn P.D. tới việc soạn những ca khúc đầy sự chết chóc như Giết Người Trong Mộng (1970), Mùa Thu Chết (1970), Đừng Bỏ Em Một Mình (1969).
Hãy nghe P.D. tự hỏi:
—"Làm sao giết được người trong mộng,
Để trả thù duyên kiếp phũ phàng?...
...Nhưng người ơi! Nhưng người ơi!
Sao người trong mộng vẫn hiện về?...
...Sao mình trong mộng vẫn say mê
...Sao tình trong mộng vẫn ê chề?...
...Sao mình trong mộng vẫn ngu si???...
(Theo Thơ Hàn Mặc Tử) Giết Người Trong Mộng (1970)
Đây là những lời cuối P.D. nhắn người tình:
—..."Mùa thu đã chết, em nhớ cho!
Mùa thu đã chết, đã chết rồi!
Em nhớ cho! Em nhớ cho
Đôi chúng ta sẽ chẳng còn nhìn nhau nữa,
Trên cõi đời này, trên cõi đời này.
Từ nay mãi mãi không thấy nhau"...
(Theo thơ Apollinaire) Mùa Thu Chết (1970)
Con Người Cô Đơn Nghiệp Dĩ
Còn một hiện tượng tâm lý khác luôn luôn được ghi nhận trong cả chục bản nhạc P.D., đó là sự cô đơn, một thứ cô đơn nghiệp dĩ, một thứ cô đơn thường trực gắn liền với từng mảnh đời, với từng nỗi vui nỗi buồn mà người nhạc sĩ đã trải qua. Chính cái tâm trạng cô đơn này đã tạo ra cái không khí cóng lạnh quạnh hiu trong nhạc P.D. dù là tình ca, tâm ca, hoan ca hay bình ca.
Ngay khi ôm người tình vũ nữ trong tay, Phạm Duy cũng vẫn cảm thấy cô đơn.
..."Ta ôm người đẹp mong manh
Bên nhau mà hồn xa vắng."...
Vào lúc yêu đương nồng nàn nhất, sự sợ hãi cô đơn lẻ loi cũng vẫn ám ảnh người nhạc sĩ:
..."Ngày đó có em ra khỏi đời rồi
Và mang theo trăng sao chết cuối trời u tối.
Ngày đó có anh mê mải tìm lời
Tìm trong đêm rách rưới cơn mơ nào lẻ loi"
Ngày Đó Chúng Mình (1959)
Không phải chỉ lẻ loi, cô đơn bên cạnh người tình, P.D. cảm thấy cô đơn ngay đối với bạn bè và đối với xã hội. Trong bài Một Ngày Một Đời (1969), P.D. đã chua chát nhận định rằng:
..."Một ngày đang cười ngất
Một ngày ôm mặt khóc
Một ngày bạn bè đông
Một ngày lại cô đơn."...
Trong bài Ngồi Gần Nhau (1965), sau khi kêu gọi mọi người ngồi gần lại với nhau. P.D. cuối cùng cũng quay trở về mình với mình và rồi "Một mình ngồi trong cái Ta".
Sự cô đơn còn tới với Phạm Duy ngay khi hoà bình đã tới trên trái đất và hòa bình đã tới trong tâm hồn. Cái vui của người tráng sĩ trong Sống Sót Trở Về (1972) cũng chỉ là cái vui trong đơn độc mà thôi:
..."Sống sót trở về, tôi tạ từ vũ khí
Sống sót trở về, tôi trở lại nhỏ bé
Sống sót trở về, đeo mỗi bầu rượu quý
Sống sót trở về, vui MỘT MÌNH TỚI ĐI!
Trong Xuân Thì (1953) P.D. còn đi xa hơn nữa. Nỗi cô đơn không chỉ còn ở trong nội tâm người nhạc sĩ — Ngay cây súng cũng trở thành cô đơn lạc lõng giữa một mùa xuân hoà bình:
..."Và thương cây súng cô đơn
Hoa đào đã nở trên vết mòn chiến xa."...
Tình Yêu Và Cái Chết
Tâm trạng P.D. là một tâm trạng vui buồn lẫn lộn, vừa bứt rứt vừa phỉ nguyện, càng yêu tha thiết càng thấy cô đơn, vừa bắt gặp hạnh phúc đã thấy hạnh phúc ra đi, vừa muốn níu kéo thời gian lại vừa nhận ra cái phù du của kiếp người. Chính vì sống trong sự giằng co thường trực giữa con người nghệ sĩ muốn yêu, muốn sống quá độ với con người bất lực và ngắn hạn của trần gian mà P.D. đã bị ám ảnh bởi cái chết. P.D. đã nói đi nói lại cả trăm lần tới những điều liên quan tới cái chết như "chốn không tên", "cõi hư vô", "ngàn thu", "chín suối", "mộ bia" v.v...
Bài Thương Tình Ca (1956), bản nhạc tình khởi đầu cho một cuộc tình mười năm, đã có những đoạn "gở" như sau:
..."Dìu nhau sang bên kia thế giới
Dìu nhau nương thân ven chín suối
Dắt díu về tới xa vời, đời đời
Dìu nhau đưa nhau vào nghìn thu."
Hai năm sau, trong lúc đang yêu đương nồng nàn tha thiết nhất, trong bài Đừng Xa Nhau, P.D. nhắc người tình:
..."Dù mai sau dắt nhau mà qua cầu
Mở chôn sâu ánh trăng vàng mái lầu
Đừng xa nhau nhé! Đừng quên nhau nhé!
Đừng chia nhau núi cao vực sâu."...
Có khi P.D. muốn coi chiếc xe hoa của người yêu đi lấy chồng như chiếc xe tang chở cuộc tình đứt quãng vào chốn hư vô. Đó là đề tài của bản nhạc Nếu Một Mai Em Sẽ Qua Đời (1958):
..."Nếu một mai em sẽ qua đời
Hoa phủ đầy người
Xe nhịp đầm khơi xa xôi."...
Ngay khi được bàn tay những người yêu "đang ôm anh trong cuộc tình đầy", Phạm Duy cũng nghĩ ngay tới cảnh:
"Một mai đưa anh thăm thẳm lìa đời.
Mùa đông khăn tang, mây bỏ đường dài...
Bàn tay thương nhớ, ôi gặp anh băng giá
Lạ lùng, tay khép làn mi."
Một Bàn Tay (1959)
"Người Khép Làn Mi" chỉ có thể là Thái Hằng.
Mặc dầu đề cập nhiều lần tới cái chết, tới cái phù du của tình yêu và của kiếp sống con người, nhạc P.D. không hề mang vẻ tang tóc ảo não. Lúc nào P.D. cũng giữ được thái độ bình thản, vui vẻ đón nhận cái chết như một sự đương nhiên, một sự hẹn hò định mệnh. Nhân sinh quan P.D. có vẻ thật giản dị: Hãy sống cho thật hồn nhiên và phỉ nguyện, đồng thời hãy chờ đón cái chết một cách thản nhiên và vui vẻ. Chính với tinh thần thanh thoát nhẹ nhàng này, P.D. đã thăng hoa và siêu hoá tất cả các cuộc tình trong nhạc tình của ông.
Ngay từ hồi 26 tuổi, P.D. đã muốn sống với người vũ nữ hoàn lương, một cuộc tình không biên giới:
..."Ôi giấc mơ qua mộng đời phiêu lãng giang hồ
Sống trong lòng người đẹp Tô Châu
Hay là chết bên bờ sông Danube, những đêm sáng sao."
Bên Cầu Biên Giới (1947)
Trong Ngày Đó Chúng Mình (1959), Phạm Duy ước mơ:
..."Ngày đó có ta mơ được trọn đời
Tình vươn vai lên khơi tới chín trời mây khói
Ngày đó có xây duyên vượt biển ngoài
Trùng dương ơi! Giữ kín cho lâu đài tình đôi."...
Với một nhạc điệu thanh thoát và huyền hoặc, P.D. đã dẫn những người yêu nhau vào cõi mộng du tuyệt vời:
..."Ta đi bằng một sợi tơ
Lung linh luồn trong khói mờ
Ta treo hồn vào tình thu
Thấy mình trôi loãng trăng loà."...
Mộng Du (1959)
Có lẽ bản nhạc tình tươi mát, thanh thoát nhất là bản Tôi Đang Mơ Giấc Mộng Dài (1967)! Không một hình ảnh nào nói lên cô đơn hay sầu não cả. Tất cả là màu xanh, màu hồng của mộng mơ. Tất cả là tiếng chim hót tuyệt vời và những bình minh tươi mát. Ngay cả hoàng hôn cũng thơm ngát hương trời. Nét nhạc cũng nhẹ nhõm thênh thang như bao tỏa khắp bầu trời xanh biếc:
"Tôi đang mơ giấc mộng dài
Đừng lay tôi nhé cuộc đời chung quanh
Tôi đang nhìn thấy màu xanh
Ở trên cây cành trôi xuống thân mình
Tôi đang nhìn thấy màu hồng
Ở khắp nẻo đường như thấm vào hồn
Từ bình minh tươi mát
Về hoàng hôn thơm ngát
Làn gió đưa hương trời
Vào chứa chan lòng tôi."...
Trên đây mới chỉ bàn tới những cuộc tình riêng tư của P.D. Con người P.D. toàn diện, con người P.D. xã hội thực sự phiền toái và rộng mở hơn nhiều. Thế giới yêu đương nơi P.D. không phải là một thế giới quy tâm quy ngã. P.D. không phải chỉ vui nỗi vui hay buồn nỗi buồn của riêng mình. P.D. như muốn đi vào tâm tư của những kẻ đã yêu nhau, muốn chia hứng cùng với họ cái tuyệt vời của tình yêu say đắm, cái day dứt của tình yêu lỡ dở hay cái êm đềm của một cuộc tình bình ổn hài hoà.
Hàng chục bản nhạc tình tuyệt đẹp đã được P.D. soạn ra, không phải cho riêng mình mà cho những cặp tình nhân khác.
Êm đềm hiền hậu thì có mối tình của Vợ Chồng Quê (1952):
"Chàng là thanh niên mạch sống khơi trên luống cầy
Nói năng hiền lành như thóc với khoai
Nàng là con gái nết na trong xóm
Nước da đen ròn với nụ cười son."...
Tình nghèo nơi phố lầy ngõ hẹp trong xóm lao động thì có Phố Buồn (1954):
..."Nhìn vào khe song trông anh ốm yếu ho hen
Một ngày công lao không cho biết đến hương đêm
Em bước chân qua thềm
Mưa vẫn rơi êm đềm
Và chỉ làm phố buồn thêm."...
Tấn thảm kịch của tình yêu và chiến tranh được mô tả một cách não nề bi đát nhất trong loạt bài được Phạm Duy gọi là Thương Ca Chiến Trường.
Kỷ Vật Cho Em (1968) đã đi vào lòng dân tộc như một trong những bản nhạc tình hay nhất và buồn nhất của cuộc chiến 30 năm:
..."Em hỏi anh, Em hỏi anh, Bao giờ trở lại?
Xin trả lời, xin trả lời, mai mốt anh về
Anh trở lại. Đây kỷ vật viên đạn đồng đen
Em sang sông cho làm kỷ niệm.
Anh trở về, Anh trở về trên đôi nạng gỗ
Anh trở về, Anh trở về bại tướng cụt chân.
Em ngại ngùng dạo phố mùa xuân
Bên người yêu tật nguyền chai đá."'...
(Theo Thơ Linh Phương)
Nhưng thảm khốc hơn cả có lẽ là tiếng khóc của người quả phụ trong bản nhạc Tưởng Như Còn Người Yêu (1971):
"Ngày mai đi nhận xác chồng
Say đi để thấy mình không là mình...
...Em không nhìn được xác chàng
Anh thêm lon giữa hai hàng nến trong
Mùi hương cứ tưởng hơi chồng
Ôm mồ cứ tưởng ôm vòng người yêu."
(Theo Thơ Lê Thị Ý)
Cùng nằm trong dòng nhạc tình buồn này, trong nhiều năm lưu vong gần đây, P.D. đã hoàn tất các bài Chỉ Còn Nhau (1981), Ở Bên Nhà Em Không Còn Đứng Đợi Chờ Anh (1978), Trả Lại Chồng Tôi (1983), Nghìn Năm Vẫn Chưa Quên (1983), Giờ Thì Em Yêu (1983) để nói lên nỗi bi đát của những cuộc tình ly tán từ ngày nước mắt nhà tan.
Một số bản tình ca khác của P.D. đề cập tới những cuộc tình có tính cách đặc thù hơn như mối tình dị chủng trong Tiễn Em, Mùa Thu Paris (theo thơ Cung Trầm Tưởng) (1958) hoặc mối tình giả tưởng hay dựa vào dã sử trong Khối Tình Trương Chi (1945), Hẹn Hò (1954), và Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng (theo thơ Phạm Thiên Thư) (1971).
Tới đây, tôi muốn mượn lời nhận định của nhạc học gia Georges Gauthier về nhạc tình Phạm Duy để giải thích phần nào sự thành công to lớn của P.D. trong suốt nửa thế kỷ tân nhạc vừa qua:
..."Không còn ngờ vực gì nữa, Phạm Duy của những tác phẩm lớn, chính là P.D. của tình yêu. Chính là P.D. trong tình yêu đối với con người và nhân loại, trong tình yêu đối với Quê hương, với lịch sử dân tộc, là P.D. trong tình yêu đối với thi ca và âm nhạc, là P.D. trong tình yêu đối với đàn bà, trong tình yêu đối với tình yêu, tức là P.D. — đúng thế — trong tình yêu đối với chính mình, đối với niềm vui hay nỗi buồn của mình, đối với sự cuồng nhiệt hay xúc cảm của mình. Và chính sự mở rộng trái tim này đã giải thích mãnh lực thu hút vô song của tác phẩm ông, giải thích sự biến hoá, sự sâu sắc và sự phong phú của tác phẩm ông."
Bách Khoa tháng 8-1970 trang 24.
Và để kết thúc chương này, tôi cũng muốn ghi lại một vài cảm nghĩ của tác giả khi ông bới lại đống tro tàn của tình yêu để sưu tập giúp tôi một số tài liệu liên quan tới chương sách này. Phạm Duy nói: "Nghe lại những bài ca cũ mà mình đã quên, tôi cảm thấy vui vui buồn buồn khi dĩ vãng trở về. Tuy nhiên điều tôi muốn nói là đối với tôi cái chết, sự sống hay sự nghiệp cũng đều quan trọng ngang với vợ, với con, với quê hương hay với người tình. Cái phương trình ba vế của anh cần sửa lại thành phương trình năm, bảy vế."
Tôi đồng ý với Phạm Duy về điểm này. Sau thời gian làm việc chung với anh để hoàn thành cuốn sách này, điều đặc biệt tôi nhận thấy ở P.D. là trong bất cứ việc gì dù to hay nhỏ anh cũng đều muốn đạt tới mức toàn hảo tột đỉnh. Tuy nhiên vì không thể đi sâu hơn vào "con người Phạm Duy, nòi tình", tôi đã muốn ngừng lại ở cái phương trình ba vế. Tôi chắc P.D. sẽ thông cảm với tôi về việc này.
Trần văn Ân