Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Video: ca sĩ: Thái Hiền. Hòa âm: nhạc sĩ Duy Cường.
Năm 1959, trên một căn gác chiều chúa nhật, một chàng trai hai mươi tuổi đã xin: "Tôi xin năm ngón tay em thiên thần… Tôi xin năm ngón tay em đưa vào cô đơn." Năm 1964, năm năm sau, bàn tay ấy trở lại — "Bàn tay em năm ngón" — được hát hai lần, và ở đoạn gần cuối, nó làm đúng cái việc đã được xin: "Bàn tay đưa anh đến / Quê hương vàng son / Vào trời lãng quên." "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" là một bài hát ru, như "Tuổi Đá Buồn" ba năm trước — mười sáu lần chữ "ru", mười ba lần "ngàn năm" — nhưng nó cũng là một lời đáp cho bài "Lời Buồn Thánh": những gì năm 1959 còn xin, năm 1964 đã có, và cái có được ấy lại dẫn người ta tới một miền quên. Bài này đi theo bàn tay ấy qua bốn đoạn ru, và theo cái "ngàn năm" của bài hát, cái ngàn năm lúc đầu còn ở phía trước, cuối cùng đã nằm ở phía sau.
Ru mãi ngàn năm
Bài hát mở bằng bốn chữ sẽ trở lại bốn lần:
Ru mãi ngàn năm
Giòng tóc em buồn
Bàn tay em năm ngón
Ru trên ngàn năm
Trên mùa lá xanh
Ngón tay em gầy
Nên mãi ru thêm ngàn năm
Người ta ru con một đêm, ru cho tới khi con ngủ. Ở đây người ta ru "ngàn năm". Rồi chưa đủ: "ru trên ngàn năm", "ru thêm ngàn năm". Cái thời gian của lời ru này không phải là một buổi tối mà là một kiếp, một đời, nhiều đời. Chữ "ngàn" có mười ba lần, chữ "năm" mười bốn lần, gần như lúc nào cũng đi với nhau. Chữ "mãi" mười một lần. Một bài hát mà cứ năm chữ lại có một chữ đếm thời gian bằng ngàn năm.
Ba năm trước, "Tuổi Đá Buồn" cũng là một lời ru — "Lời ru miệt mài, ngàn năm ngàn năm" — và lời ru ấy đi từ "nồng nàn" xuống "bạc lòng", ru mãi mà không giữ được. "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" nhặt lại gần như đủ những món của câu ru ấy: "ngàn năm", "ru em miệt mài" (chữ "miệt mài" trong cả kho lời 239 bài mà cuốn sách này dùng làm nguồn đối chiếu chỉ có ở hai bài này), "giận hờn". Nhưng câu ru năm 1964 có một lời hứa mà câu ru năm 1961 không có: "Giận hờn sẽ quên." Như thể Trịnh Công Sơn viết lại bài ru cũ với một cái kết khác.
Bốn đoạn, bốn mảnh của em
Bài hát có bảy đoạn. Bốn đoạn mở bằng "Ru mãi ngàn năm" — đoạn một, ba, bốn, sáu. Hai đoạn là điệp khúc "Thôi ngủ đi em", giống hệt nhau. Đoạn cuối là một khúc kết riêng.
Bốn đoạn "Ru mãi ngàn năm" có cùng một khuôn, và trong cái khuôn ấy, câu thứ hai và câu thứ ba luôn nói về một phần thân thể của em:
"Giòng tóc em buồn / Bàn tay em năm ngón" (đoạn một) "Từng ngón xuân nồng / Bàn tay em năm ngón" (đoạn ba) "Từng phiến môi mềm / Bàn tay em trau chuốt" (đoạn bốn) "Vừa má em hồng / Bàn tay đưa anh đến" (đoạn sáu)
Tóc, ngón tay, môi, má. Bốn đoạn ru, mỗi đoạn ru một mảnh. Như người mẹ ru con thì vuốt từng chỗ — vuốt tóc, nắm tay, chạm má — người hát ở đây ru em bằng cách gọi tên từng phần của em. Cái lối nhìn người con gái bằng từng mảnh mà chương sách này đã gặp từ "Thương Một Người", "Diễm Xưa", "Hạ Trắng" — ở đây thành chính cái nhịp của lời ru. Và chữ "từng" — "từng ngón", "từng phiến" — là chữ của người đếm, người vuốt ve từng chỗ một. Cặp chữ "từng ngón" chỉ có ở ba bài: "Tuổi Đá Buồn" (từng ngón tay buồn), "Gọi Tên Bốn Mùa" (từng ngón sương mù), và bài này. "Từng phiến" cũng chỉ có ở ba bài: "Tuổi Đá Buồn", "Còn Tuổi Nào Cho Em", và bài này.
Còn câu thứ ba — câu năm chữ duy nhất của mỗi đoạn ru, câu dài hơn những câu bốn chữ chung quanh — thì lần nào cũng mở bằng "Bàn tay". Bàn tay là cái được nhấn mạnh nhất, cái được ru dài hơi nhất. Và bàn tay ấy không đứng yên qua bốn đoạn.
Bàn tay đi một con đường
Đọc lại bốn câu "Bàn tay" theo thứ tự:
"Bàn tay em năm ngón." "Bàn tay em năm ngón." "Bàn tay em trau chuốt." "Bàn tay đưa anh đến."
Hai lần đầu, bàn tay được đếm: năm ngón. Đây là chữ của "Lời Buồn Thánh" năm năm trước — "năm ngón tay em" — và trong cả kho, cặp chữ "năm ngón" chỉ có ở hai bài ấy. Ông Trần Hữu Thục, khi tả cái Em trong nhạc Trịnh, có viết một câu khô khan mà hóm: "bàn tay Em thì có năm ngón (đương nhiên)". Đương nhiên. Nhưng người ta chỉ đếm ngón tay của người mình nhìn rất lâu, rất gần.
Lần thứ ba, bàn tay được tả: "trau chuốt". Chữ này chỉ có ở bài này, không bài nào khác trong cả gia tài. Trau chuốt là chăm chút, tỉa tót, làm cho đẹp — người ta trau chuốt câu văn, trau chuốt dung nhan. Một bàn tay trau chuốt là một bàn tay được chăm sóc, mềm mại, đẹp như một tác phẩm. Từ chỗ đếm số ngón, người hát đã nhìn tới chỗ thấy cái công phu của bàn tay.
Lần thứ tư, bàn tay làm một việc: "Bàn tay đưa anh đến / Quê hương vàng son / Vào trời lãng quên." Đây là lần duy nhất bàn tay của em làm gì đó — không còn bị đếm, bị tả, bị ru nữa — mà dắt người khác đi. Và nó dắt "anh" đến đâu? Một "quê hương vàng son" — một miền đẹp như vàng, như son, như thời hoàng kim. Rồi "vào trời lãng quên" — vào một bầu trời của sự quên.
Năm 1959, người hát xin: "Tôi xin năm ngón tay em đưa vào cô đơn." Năm 1964, bàn tay ấy đã đưa — "Bàn tay đưa anh đến" — nhưng không đưa vào cô đơn mà đưa vào lãng quên. Năm năm, cái lời xin trên căn gác đã thành sự thật, chỉ khác một chữ. Cô đơn là còn nhớ mà không có ai; lãng quên là không còn nhớ nữa. Bàn tay em đã dắt anh đi xa hơn cả chỗ anh đã xin.
Thôi ngủ đi em
Hai đoạn điệp khúc giống nhau từng chữ:
Thôi ngủ đi em
Mưa ru em ngủ
Tay em kết nụ
Nuôi trọn một đời
Nuôi một đời người
Mùa xuân vừa đến
Xin mãi ăn năn mà thôi
Bảy câu, sáu câu bốn chữ và một câu sáu chữ. Và đây là đoạn có nhiều tiếng trắc nhất bài: "ngủ", "nụ", "đến" — ba câu trong bảy kết bằng thanh trắc. Bốn đoạn ru kia gần như toàn tiếng bằng, trôi đều như võng đưa; tới điệp khúc thì có những tiếng gõ nhẹ, như nhịp tay vỗ vào lưng đứa nhỏ.
"Thôi ngủ đi em / Mưa ru em ngủ." Người ru không còn là anh nữa; mưa ru. Ở đoạn ba có "Anh ru ngàn năm"; ở đây người hát lui lại và để cho mưa làm thay. Rồi một câu lạ: "Tay em kết nụ." Bàn tay mà kết nụ — như cành cây kết nụ, như hoa sắp nở. Và bàn tay kết nụ ấy làm gì? "Nuôi trọn một đời / Nuôi một đời người." Hai câu gần giống nhau, chỉ đổi "trọn" thành "người". Bàn tay em nuôi cả một đời — đời ai? Đời em? Đời anh? Đời một người nào đó? Câu hát để lửng. Nhưng hình ảnh thì rõ: bàn tay của người con gái không chỉ đẹp để ngắm, để đếm ngón, mà còn là bàn tay có thể nuôi một đời người — như bàn tay của một người mẹ. Cùng năm 1964, Trịnh Công Sơn viết "Lời Mẹ Ru", với "Một đời ru con" và "Ru con ru mãi". Trong cả kho, cặp chữ "ru mãi" và "đời ru" chỉ có ở hai bài ấy. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà năm ấy, bàn tay người yêu và bàn tay người mẹ đứng gần nhau đến vậy.
Rồi hai câu cuối của điệp khúc: "Mùa xuân vừa đến / Xin mãi ăn năn mà thôi." Mùa xuân vừa tới — lúc lẽ ra phải vui nhất — mà lời cầu lại là "xin mãi ăn năn". Hai câu đứng cạnh nhau như hai thứ không hợp nhau. Nhưng nếu nhớ lại "Lời Buồn Thánh" — "Tôi xin năm ngón tay em thiên thần / Trên vùng ăn năn" — thì thấy chữ "xin" và chữ "ăn năn" đã đi cùng nhau từ năm 1959. Năm năm sau, chúng lại gặp nhau, lần này giữa một mùa xuân. Như thể có được bàn tay em rồi, người ta vẫn còn phải ăn năn — vì điều gì thì bài hát không nói, chỉ biết rằng cái ăn năn ấy kéo dài "mãi".
Giận hờn sẽ quên, có em dỗi hờn
Có hai câu về giận hờn trong bài, và chúng như soi vào nhau. Đoạn ba: "Anh ru ngàn năm / Giận hờn sẽ quên." Đoạn bốn: "Cho vừa nhớ nhung / Có em dỗi hờn."
Lời hứa ở đoạn ba: ru đủ lâu thì giận hờn sẽ quên. Nhưng ngay đoạn sau, cái giận hờn lại có mặt — "có em dỗi hờn" — và lần này nó được giữ lại như một phần của nỗi nhớ: "Cho vừa nhớ nhung / Có em dỗi hờn." Như thể người ru biết rằng nếu em không còn dỗi hờn nữa thì cũng chẳng còn gì để nhớ. Cái giận nhỏ của người yêu cũng là một món quý.
Cặp chữ "dỗi hờn" ở đây là cặp chữ "hờn dỗi" của "Lời Buồn Thánh" bị đảo ngược. Năm 1959: "Qua cơn hờn dỗi". Năm 1964: "Có em dỗi hờn". Trong cả kho, chữ "dỗi" chỉ có ở hai bài này. Năm 1959, người ta đi qua cơn hờn dỗi như đi qua một cơn mưa; năm 1964, người ta giữ lại cái dỗi hờn ấy như giữ một nét mặt.
Tóc em như trời xưa
Đoạn sáu là đoạn bàn tay đưa anh vào lãng quên, và nó kết bằng hai câu mà cái "ngàn năm" của bài hát bỗng đổi chiều:
Ru mãi ngàn năm
Vừa má em hồng
Bàn tay đưa anh đến
Quê hương vàng son
Vào trời lãng quên
Tóc em như trời xưa
Đã qua đi ngàn năm
Suốt bài, "ngàn năm" là một thời gian ở phía trước: ru mãi ngàn năm, ru trên ngàn năm, ru thêm ngàn năm, trôi mãi trôi trên ngàn năm. Đó là ngàn năm sẽ tới. Ở đây, lần đầu tiên, "ngàn năm" nằm ở phía sau: "Tóc em như trời xưa / Đã qua đi ngàn năm." Mái tóc em — "giòng tóc em buồn" ở câu thứ hai của bài — giờ đã như một bầu trời cũ, một bầu trời đã qua đi ngàn năm. Cái ngàn năm mà lời ru hứa sẽ ru, hóa ra đã trôi qua rồi. Người ru tưởng mình còn ngàn năm trước mặt; tới đoạn này mới thấy ngàn năm đã ở sau lưng.
Đây cũng là đoạn duy nhất mà hai câu cuối dài năm chữ thay vì một câu sáu chữ như ba đoạn ru kia. Cái khuôn đổi ở đúng chỗ thời gian đổi chiều. Câu "Tóc em như trời xưa" cũng là một nét trong cái mà ông Trần Hữu Thục gọi là "bức tranh" của Trịnh Công Sơn: ông viết rằng khi hát "Tuổi Đá Buồn" hay "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng", ông thường hình dung "những chi tiết nào đó của một bức tranh: một đôi mắt, một vệt màu, vài nét chấm phá vu vơ, một lối đi hoang vắng hun hút dài, những sợi mưa nhỏ, mái tóc dài tung bay lòa xòa dưới bầu trời xám đục". Mái tóc dài dưới bầu trời — đó gần như chính là câu "Tóc em như trời xưa".
Ru ai
Đoạn cuối là một khúc kết tám câu, mỗi câu bốn chữ:
Còn lời ru mãi
Vang vọng một trời
Mùa xanh lá vội
Ru em miệt mài
Còn lời ru mãi
Còn lời ru này
Ngàn năm ru hoài
Ngàn đời ru ai.
Chữ "em" xuất hiện một lần cuối — "Ru em miệt mài" — rồi biến mất. Ba lần "Còn lời ru": lời ru còn, còn mãi, còn đây. Người thì có thể đã đi, mái tóc đã thành trời xưa, nhưng lời ru thì còn. Rồi câu cuối cùng: "Ngàn đời ru ai." Không còn là "ru em" nữa; là "ru ai" — ru ai đây? Ru ai bây giờ?
Đây là chỗ bài hát ru gặp lại số phận của "Tuổi Đá Buồn". Ở đó, lời ru đi tới "ru em bạc lòng" — em còn đó mà lòng em đã bạc. Ở đây, lời ru đi tới "ru ai" — không còn biết ru ai nữa. Lời ru đã vượt qua người được ru. Nó cứ vang vọng một trời, ngàn năm, ngàn đời, mà không còn đứa nhỏ nào nằm trong nôi. Một năm sau, trong "Xa Dấu Mặt Trời" (1965), Trịnh Công Sơn sẽ viết một câu rất gần: "Tay mẹ đâu rồi nôi trống ru ai". Trong cả kho, "ru ai" chỉ có ở hai bài ấy. Năm 1964, lời ru của người tình không còn biết ru ai; năm 1965, cái nôi đã trống.
"Mùa xanh lá vội" — câu duy nhất trong khúc kết không nói về lời ru. Mùa xanh lá, mà vội. Mùa xuân — "mùa xuân vừa đến" ở điệp khúc — đã vội đi. Cặp chữ "xanh lá" và "mùa xanh" chỉ có ở bài này và ở "Dấu Chân Địa Đàng" (1962). Mùa xanh trong nhạc Trịnh không bao giờ ở lâu.
Bốn chữ một câu, mười sáu lần ru
Tách lời ra thành cặp chữ, bài hát có 103 cặp khác nhau, và 49 cặp — khoảng 47,6 phần trăm — không có ở bài nào khác. Đúng bằng mức giữa của cả kho. "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" đứng thứ 117 trên 231, đúng giữa bảng. Không quá lạ, không quá quen.
Ba mươi chín trong năm mươi câu dài đúng bốn chữ. Như "Hạ Trắng" ba năm trước, đây là một bài hát của những câu rất ngắn, mỗi câu một mảnh. Nhưng nếu ở "Hạ Trắng" những câu bốn chữ là những vệt nắng nối nhau, thì ở đây chúng là những nhịp võng: "Ru mãi ngàn năm / Giòng tóc em buồn" — đưa qua, đưa lại. Và chữ "ru" — mười sáu lần, bằng với chữ "em" — là chữ nhiều nhất bài. Trong cả kho lời, có ba mươi chín bài có chữ "ru". Trịnh Công Sơn là người ru nhiều: ru em, ru con, ru đời, ru ta. Bài này là một trong những bài ru dày đặc nhất.
Chữ riêng của bài thì không nhiều, nhưng đặt rất đúng chỗ: "trau chuốt" (chỉ có ở đây), "kết nụ" (chỉ có ở đây), "vàng son" (chỉ có ở đây), "nhớ nhung" (chỉ có ở đây), "phiến môi mềm". Và chính cái tựa bài — "từng ngón xuân nồng" — cũng là một ghép chữ lạ: những ngón tay mà là "xuân nồng", mỗi ngón tay là một mùa xuân đậm. Cụm "xuân nồng" về sau trở lại hai lần, ở hai bài rất khác: "Tìm lại đôi vai em về gánh xuân nồng" (Đôi Mắt Nào Mở Ra, 1968) và "Bay từ xác xuân nồng" (Xanh Lòng Phai Tàn, 1972). Năm 1964, xuân nồng nằm trên từng ngón tay em. Năm 1972, xuân nồng đã thành một cái xác.
Đặt cạnh những người chị em
Ông Trần Hữu Thục xếp "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" vào nhóm Mi thứ, cùng với Diễm Xưa, Thương Một Người, Còn Tuổi Nào Cho Em. Chương này không có bản nhạc in để kiểm, chỉ ghi lại như ông cho.
Đặt bài này cạnh "Lời Buồn Thánh" (1959) và "Tuổi Đá Buồn" (1961) thì thấy một bộ ba. "Lời Buồn Thánh" là lời xin: xin năm ngón tay em, trên vùng ăn năn, qua cơn hờn dỗi. "Tuổi Đá Buồn" là lời ru đầu tiên: từng ngón tay buồn, ru em miệt mài, ru từ nồng nàn tới bạc lòng. "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" là lời ru thứ hai: bàn tay em năm ngón, từng ngón xuân nồng, giận hờn sẽ quên, xin mãi ăn năn — và bàn tay đưa anh vào lãng quên. Năm năm, ba bài, một bàn tay. Năm 1959 xin. Năm 1961 ru mà mất. Năm 1964 ru mà được dắt đi — dắt vào quên.
Và đặt cạnh những bài ru về sau — "Ru Em" (1965) với "Ru em ngủ những đêm khuya", "Tôi Ru Em Ngủ" (1967), "Lời Ru Đêm" (1972) với "Ru hoài ru đời" — thì thấy "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" đứng ở chỗ chuyển. Trước nó, những lời ru còn ru một người. Sau nó, lời ru dần thành ru đời, ru cả một kiếp người. Câu "Ngàn đời ru ai" ở cuối bài này là chỗ lời ru bắt đầu không còn biết ru ai — và từ chỗ không biết ru ai, nó sẽ ru tất cả.
Bàn tay đã đưa
Có lẽ nên nghe lại "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" sau khi nghe "Lời Buồn Thánh". Một chàng trai hai mươi tuổi nằm trên căn gác xin năm ngón tay em đưa vào cô đơn. Năm năm sau, chàng trai ấy hai mươi lăm tuổi, và bàn tay em đã đưa anh đi thật — tới một quê hương vàng son, vào một bầu trời lãng quên. Lời xin đã được đáp. Nhưng đáp theo cách của đời: không đúng như mình xin, mà xa hơn. Cô đơn thì còn có mình; lãng quên thì đến mình cũng không còn giữ.
Và lời ru, như mọi lời ru, vẫn còn đó khi đứa trẻ đã ngủ, khi người yêu đã đi, khi mái tóc đã thành trời xưa. "Còn lời ru mãi / Còn lời ru này." Có lẽ đó là điều duy nhất bài hát chắc chắn: người thì đi, mùa xanh thì vội, ngàn năm thì đã qua — nhưng lời ru thì còn, và người ru vẫn ru, ngàn đời, dù không còn biết ru ai.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/