5.25.2007

Tìm Hiểu Nghệ Thuật Sáng Tác Nhạc Qua Nhạc Phẩm “Nghìn Trùng Xa Cách” của nhạc sĩ Phạm Duy




Tiếp tục sự tìm tòi của riêng tôi về cách sáng tác một nhạc phẩm thông qua các ca khúc của nhạc sĩ Phạm Duy (ns PD,) lần này tôi chọn nhạc phẩm rất nổi tiếng là “Nghìn Trùng Xa Cách.” Tôi chọn bản nhạc này để học hỏi vì nhiều lý do.

Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà

Trong phần đầu của bài viết hai phần này, tôi xin được nêu một số nhận xét về nhạc phẩm"Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà", do nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc năm 1970 từ thơ Hữu Loan. "Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà" trung thành với nguyên bản "Màu Tím Hoa Sim," tức là theo lối kể chuyện. Bản nhạc có rất nhiều ý nhạc khác nhau, cũng như chuyển time signature nhiều lần, và dùng phương pháp chuyển hệ (metabole) rất tài tình từ thứ sang trưởng rồi lại trở về thứ, rồi từ time signature này sang time signature khác (4/4->2/4->6/4->3/4) rất nhanh lẹ mà ta nghe vẫn không thấy ngỡ ngàng chi hết. Sở dĩ phải có các kỹ thuật trên, theo tôi cũng chính vì nhạc theo lối kể chuyện, và tình tiết thì éo le lắm, và tả cảnh, tả người, v.v. nữa, nên nhạc thuật phải rất phong phú. Hơn nữa, sau viên ngọc toàn bích "Tình Ca" thực cô đọng, và hai trường ca phong phú Con Đường Cái Quan và Mẹ Việt Nam, Ns Phạm Duy hẳn đã tiếp tục chinh phục giới thưởng ngoạn miền Nam qua tình khúc không dài mà cũng chẳng ngắn này, vì nó không những mang âm hưởng Việt Nam sâu đậm mà cũng chứa đựng nhiều kỹ thuật viết nhạc tinh xảo - nhưng khi nghe lại thấy rất dễ nghe cũng như dễ dàng ăn sâu vào lòng người.

Định Nghĩa về Giai Điệu theo Aaron Copland

...

Một giai điệu đẹp, chẳng hạn như trong một bản nhạc hoàn chỉnh, phải có một tỷ lệ thỏa mãn cao (cho người thưởng ngoạn.) Giai điệu ấy phải cho ta một cảm giác hoàn tấtmột tính cách tất yếu (inevitability.) Để làm được điều này, dòng nhạc thường thì phải dài và trôi chảy, với những chỗ thích thú cũng như không thích thú lắm (low and high poists of interest) và thời điểm kịch tính nhất thì luôn ở gần cuối bài.

Vì vậy, giai điệu ấy phải có khuynh hướng di chuyển xung quanh các nốt nhạc khác nhau, và nên tránh những sự lặp lại không cần thiết.

Một sự nhạy cảm với dòng chảy của tiết tấu (sensitivity to rhythmic flow) cũng rất quan trọng trong việc kiến tạo giai điệu, vì nhiều giai điệu đặc sắc đã được hình thành chỉ với việc thay đổi chút ít tiết tấu.

Nhưng điều quan trọng nhất là phẩm chất diễn cảm (expressive quality) phải rất cao để có thể tạo nên những cảm xúc ở người nghe. Đây là tính chất khó đoán nhất của một giai điệu đẹp, vì không có những quy tắc giải thích làm sao làm được điều này.

Chỉ nói đơn thuần về cách xây dựng một bản nhạc, một giai điệu đẹp đều chứa trong nó một cái khung. Cái khung này lấy được nhờ bỏ đi những nốt “không căn bản” (“unessential”) và giữ lại các nốt căn bản trong dòng nhạc. Chỉ có những nhạc sĩ chuyên nghiệp mới có thể “làm quang tuyến” (X-raying) vả tìm ra cái xương sống của một giai điệu có cấu trúc vững (well-constructed melody,) nhưng người bình thường không qua trường lớp có thể cũng sẽ cảm nhận được sự thiếu vắng của một cái sườn chính này.

Những phân tích của nhạc sĩ chuyên nghiệp sẽ chỉ ra rằng giai điệu, cũng giống như một đoạn văn, thường hay có những đoạn nghỉ trung gian, tương đương với các dấu phẩy, chấm phẩy và dấu chấm trong cấu trúc câu. Những chỗ nghỉ tạm thời này, còn gọi là cadences, giúp làm cho giai điệu mang một vẻ thông minh hơn, bằng cách chia nó ra làm các câu nhạc dễ hiểu hơn.

...

Hoctro trích dịch từ sách “Để thưởng thức âm nhạc

Tạo cho mình một phong cách riêng

(First Steps Toward Style)

Đây là một đoạn ngắn trong sách “Nghệ thuật viết bài luận văn.” Nhận thấy bài này có thể áp dụng vào cách học sáng tác nhạc, tôi dịch thoát để bạn đọc cùng xem.



Giờ thì bạn chắc đã hiểu sơ thế nào là một bài luận văn, ít ra là cấu trúc (mở bài, thân bài, và kết luận) của một bài luận. Hiểu về cấu trúc không thôi thì không đủ để bảo đảm cho bài luận sẽ hay, cũng như một vài nét vẽ thảo của họa sĩ sẽ không bảo đảm ông sẽ vẽ được một họa phẩm đẹp. Bản vẽ thảo có thể rất chắc nét, nhìn lôi cuốn và đầy hứa hẹn, nhưng những đánh giá xem bức họa đẹp xấu khi hoàn tất phụ thuộc nhiều vào cách họa sĩ sử dụng màu và chất liệu vẽ.

Tương tự, thẩm định sau chót về một bài luận phụ thuộc nhiều vào cách nhà văn sử dụng từ ngữ trong bài.

Bạn có thể có một luận đề (thesis) rất kêu. Bạn có thể tạo ra một sườn bài rất “ấn tượng,” rất lô-gíc và khuôn khổ bài thật cân đối. Bạn đã chứng tỏ cho mọi người thấy được là bạn biết suy nghĩ và có đầu óc tổ chức tốt – và đây là hai kỹ năng cần thiết để viết văn cho giỏi. Nhưng giờ thì bạn phải mặt đối mặt với công việc viết văn thực thụ, vì bạn phải chọn từng chữ và trau chuốt từng câu văn để tạo ra những đoạn văn trong đó chúng sẽ diễn tả rõ ràng, mạch lạc và chính xác những gì bạn muốn nói.

Tóm lại, bạn đang trực diện với vấn đề tạo phong cách riêng (style) cho bạn.

Phong cách viết văn (văn phong) thì cũng giống hệt như phong cách trong các thứ khác – là một đặc tính tạo chú ý cũng như tạo sảng khoái, là một cái gì đó làm bạn phải chăm chú theo dõi (“sit up and take notice”.) Phong cách được thể hiện ở mọi nơi chốn, và rất dễ bắt gặp. Trong trận banh bóng rổ chẳng hạn, bạn có thể ngạc nhiên tại sao bạn cứ theo dõi một thể tháo gia suốt trận. Anh ta có thể không phải là người ghi nhiều bàn nhất trong đội, nhưng phong cách của anh làm cho anh nổi bật hẳn lên và làm người xem rất thích thú. Nếu bạn bị gặng hỏi tại sao anh làm bạn thấy thích thú như vậy, bạn có thể sẽ trả lời rằng: “anh ta làm mọi việc trông dễ dàng quá!”

Đấy là phong cách đấy bạn ạ.

Định nghĩa rõ ràng nhất về “phong cách” có lẽ là khả năng làm việc gì rất khó khăn mà như thể rất dễ dàng vậy. Thường thì chúng ta có phản ứng thích thú với một người có “phong cách.” Chúng ta có thể hài lòng khi thấy những thể tháo gia khác ghi bàn bằng cách lăn xả vào từng lần tranh banh một cách gian khổ, nhưng người làm ta hoan hô nhiệt thành lại là người có lối nhồi banh và di chuyển nhẹ nhàng, không một chút khó nhọc.

Điều này thì cũng đúng trong thuật viết văn. Bạn thấy phát chán mỗi khi gặp nhà văn nào viết khổ viết sở, với cách hành văn nghe thật chướng tai. Nhưng bạn lại thích thú khi đọc văn với hệt một ý tưởng nọ, nhưng nhà văn diễn tả quá đỗi dễ dàng, dùng ngôn ngữ rất dễ hiểu.

Cái nghệ thuật làm cho mọi việc trở nên dễ dàng này, chẳng cứ gì trong văn chương hay trong thể thao, (cũng như trong ca hát hay khiêu vũ, trong khi chơi ping-pong hay tung hứng sáu trái cam chín!) thì rất dễ bị lừa (coi zậy chứ hổng phải zậy!) Vì bí quyết là ở chỗ người thực hành có biết làm chủ (control) mình hay không. Mà điều này thì phải qua khổ luyện mới thành. Thể tháo gia trong thí dụ trên nào có được cú ném vào rổ “chết người” kia từ ông trời? Anh ta học hỏi và làm chủ được nó, thông qua hàng trăm, hàng ngàn giờ kiên nhẫn và đều đặn khổ luyện trong phòng tập cô đơn.

Tương tự, không có nhà văn nào sinh ra mà đã biết viết những câu văn trác tuyệt. Anh ta phải học kỹ năng này, học theo đúng cách của nhà thể tháo gia, qua sự tự đưa vào khuôn phép và thực hành đều đặn.

Phong cách, nói cách khác, không phải là một món quà bí hiểm chỉ dành riêng cho một thiểu số may mắn. Nó là một thứ có thể học được. Anh chị có thể cảm thấy là anh chị không có khiếu viết văn hay viết nhạc, rằng anh chị không có một tài năng bẩm sinh nào hết. Anh chị có thể đúng khi nhận định điều này. Anh chị sẽ lý luận rằng không ai có thể học để trở thành người tài năng. Cũng đúng! Nhưng anh chị có thể học cách tạo phong cách riêng cho mình. Vì phong cách không phải là một món quà được ban phát. Nó là một kỹ năng. Nó là chữ “làm thế nào” (how) khi nói về cách viết văn viết nhạc, chứ không phải “là cái gì” (what). Bất cứ điều gì bạn muốn nói, bạn có thể học được cách làm sao để diễn đạt một cách mạch lạc.

Và đó là phong cách.

(Hoctro trích dịch từ sách “The Lively Art of Writing”)

Tìm Hiểu Tinh Yếu Trong Nghệ Thuật Sáng Tác Nhạc của Nhạc Sĩ Phạm Duy

hay là

Tìm Lại Một "Đường Về Dân Ca" Qua Thang Âm Ngũ Cung và Thuật Chuyển Hệ

Loạt bài: http://www.phamduy.com/2005/pdf/PhantichNhacPhamDuy/itro.html

Trong nhiều nhạc phẩm của nhạc sĩ Phạm Duy, nếu bạn để ý, bạn sẽ cảm thấy chúng đều có cùng chung một cấu trúc vững chắc, với một lối phát triển nét nhạc rất hài hòa, cân phương, và lô gíc. Tôi tìm kiếm đã lâu, quan sát nhiều bản nhạc, mà vẫn không tìm ra những phương pháp riêng biệt nhạc sĩ đã dùng để xây dựng bản nhạc. Áp dụng những quy tắc viết nhạc tây phương để xem cách viết của nhạc sĩ thì thấy chúng cũng đúng hết (1), nhưng tôi vẫn còn cảm thấy mình còn thiếu một mắt xích nào đó. Cho tới một ngày tôi lục lọi trong bộ sách sưu tầm nhạc của tôi, có quyển "Đường Về Dân Ca" cũng của nhạc sĩ viết, thì tôi mới "ah-ha!" và chợt hiểu ra tại sao nhạc sĩ lại viết nhạc như vậy. Sau đây là những ghi nhận của tôi sau khi suy ngẫm về quyển sách, mời bạn cùng chia xẻ với tôi.

1.22.2007

Khai bút đầu năm 2007: Các ghi chú ngắn về "Việt Nam, Việt Nam"

Đây chỉ là một vài ghi chú nhỏ của riêng tôi về Chung Khúc "Việt Nam, Việt Nam", nhưng chưa viết thành một bài hoàn chỉnh. Mời bạn xem và tự nhiên góp ý.

***

Trong sách "Musicianship in the Digital Age", trang 228 - Melody, tác gỉa Brent Edstrom có nói về khái niệm "Unifying Elements" Đây là đoạn dịch thoát:

Những nhạc phầm thành công nhất đều có chung một đặc điểm: chúng có chung một ý nhạc rõ rệt (identifiable melodic) hay một thành tố về tiết tấu (rhythmic element) có nhiệm vụ kết chặt (unify) cả giai điệu.

Tác giả nói thêm, nếu giai điệu này "bị hát sai tiết tấu của nó sao cho không còn ý tưởng về tiết tấu (rhythmic motive) hiện diện nữa - thì bạn sẽ thấy là giai điệu mất đi rất nhiều tính hiệu quả của giai điệu ấy."

Ngoài ra, theo ông một quãng được lặp lại nhiều lần (recurring interval) hay một nhóm nốt nhạc (grouping of notes) cũng có thể tạo ra một cảm giác định hướng rõ rệt( a clear sense of direction)

***

Áp dụng hai điều trên vào chung khúc "Việt Nam Việt Nam", ta thấy chính cụm-từ, tên-bài-nhạc "Việt Nam, Việt Nam" đã là ý nhạc rõ rệt làm kết chặt cả bài với nhau. Đó là vì chúng ở đầu mỗi câu của cả nhạc phẩm, và lặp lại liên tục.



Hơn thế nữa, vì chúng nhảy quãng ba hay quãng bốn (Vn,Vn) - leap interval - hay lặp lại chỉ chữ Việt Nam (quãng 3), so với toàn bài đa số là quãng 2 - step interval - chúng nổi bật lên thật rõ rệt.



Bạn thấy từ "Việt" tới "Nam" là quãng 4, trong khi cả câu còn lại là quãng hai "đi xây đắp yên vui dài lâu."

***

Tôi đảm bảo nếu bạn hát bài này độ 2-3 lần liên tục, bạn sẽ cảm thấy lòng yêu nước tăng lên "vùn vụt", vì bạn lập lại ít ra là 40 lần tên nước ta! Tôi đếm thử thì thấy chữ Việt Nam lặp lại 21 lần trong bài!

***

Bạn hay nghe bài nhạc này ở hải ngoại rất nhiều, trên TV, dịp lễ lạc, v.v. Bởi vì sao? Vì cái tính chất khẳng định và toàn hảo của nó về nhạc, cũng như các ý tưởng về một nước Việt Nam phú cường và nhất là rất nhân bản, cũng như vượt lên trên mọi khái niệm chính trị, chủ nghĩa!

Nếu bạn để ý, bạn sẽ thấy cả bài nhạc dùng rất nhiều các nốt ổn định, là các nốt I (mi b), III (sol), và V (si b) Vì thế, nhạc nghe rất khẳng định, dứt khoát. Các nốt cuối câu cũng vậy, hầu hết là các nốt ổn định, chỉ có một vài chỗ mở, nhạc sĩ dùng hai nốt Do (iv) và Fa (ii) để chuyển ý nhạc thôi, nhưng cũng chỉ nghỉ có nửa nhịp rồi về lại các nốt ổn định.



***

Tôi "khoái" cái câu kết lắm bạn ạ. Quá sức đơn giản! Chỉ là một sự lặp lại những gì đã có như để khẳng định lại chân lý Việt Nam (với các quãng nhảy quen thuộc trên các nốt I, III, và V) rồi cuối cùng buông chùng xuống một "chân lý" tương đương khác, trên một "hạ cánh" thăng bằng và an toàn là "muôn đời." Một cung nhạc nhỏ trong một cung nhạc lớn cong lên rồi xuống thật đẹp.



Việt Nam = Muôn đời.

***

Phụ Lục: Chung Khúc "Việt Nam, Việt Nam"

Nghe Nhạc: http://dactrung.net/nhac/noidung.aspx?BaiID=zGug3pftyPM8aXEVeZ8MpA%3d%3d

Nốt nhạc (với bè):