Showing posts with label Sylvie Vartan. Show all posts
Showing posts with label Sylvie Vartan. Show all posts

3.28.2026

Theo chân những thần tượng Nhạc Pháp: Sylvie Vartan — Cô Gái Bulgaria Của Nước Pháp

Author: Claude AI, under the supervision, prompting and editing by HocTro

Mở Đầu

Có một tấm hình tôi hay nhìn lại.

Đó là tấm ảnh do nhiếp ảnh gia Jean-Marie Périer chụp khoảng đầu thập niên 1960, xuất hiện trong cuốn sách của tôi: ba gương mặt trẻ cùng nhìn vào ống kính, tươi tắn và vô tư theo cái kiểu chỉ có ở tuổi đôi mươi. Françoise Hardy đứng bên trái, tóc thẳng buông. Johnny Hallyday ở giữa, cái nhìn của người đã quen với ánh đèn. Và Sylvie Vartan bên phải — nhỏ hơn hai người kia, trông như đang kiếm lý do để cười.

Périer khi đó đang hẹn hò với Françoise Hardy. Johnny sau này lấy Sylvie. Ba con người trong một khung hình, cuộc đời họ đan chéo nhau theo những cách mà ngay họ cũng không đoán trước được.

Tôi đã viết về Françoise Hardy rồi, về Sheila rồi, về France Gall rồi. Giờ đến lượt người phụ nữ đứng bên phải trong tấm ảnh đó — Sylvie Vartan, cô gái tóc vàng đến từ Bulgaria, người mà đã hơn sáu mươi năm nay tôi vẫn chưa bao giờ chán nghe.

Bulgaria, Paris, Và Một Người Anh Tên Eddie

Sylvie Vartan tên thiệt là Sylvie Georges Vartanian, sinh ngày 15 tháng 8 năm 1944 tại Iskrets, một làng nhỏ thuộc tỉnh Sofia, Bulgaria. Cái tên Vartanian là dấu vết của dòng máu Armenia từ phía cha — ông Georges Vartanian sinh ở Pháp nhưng mang trong mình cả ba dòng máu Pháp, Armenia và Bulgaria, còn mẹ cô, bà Ilona Mayer, là người gốc Hungary-Do Thái. Nhìn vào cái gia phả đó thôi đã thấy Sylvie Vartan không thể là người bình thường — cô mang trong mình quá nhiều lịch sử Đông Âu để mà bình thường được.

Tháng 9 năm 1944, Hồng Quân Liên Xô tiến vào Bulgaria. Gia đình Vartanian — như hàng nghìn gia đình tầng lớp trung lưu khác — bị tước đoạt tài sản. Căn nhà bị quốc hữu hóa. Cha cô xoay xở dùng các mối quan hệ với Đại sứ quán Pháp ở Sofia, và tháng 12 năm 1952, cả gia đình lên đường. Sylvie lúc đó tám tuổi.

Tám tuổi. Đủ lớn để nhớ mãi, nhưng chưa đủ lớn để hiểu hết chuyện gì đang xảy ra.

Gia đình đến Paris với hai bàn tay trắng, sống trong các khách sạn nhỏ, mãi đến khoảng năm 1960 mới có được một căn hộ thật sự. Sylvie học tiếng Pháp từ con số không, và học nhanh theo cái cách mà những đứa trẻ bị ném vào hoàn cảnh khác thường mới học được — không phải bằng sách giáo khoa, mà bằng sự sống còn hàng ngày. Đến cuối thập niên 1950, cô nói tiếng Pháp không còn dấu vết gì của Bulgaria nữa. Tiếng mẹ đẻ thì vẫn giữ trong tim, nhưng không ai nhìn vào cô mà đoán được cô đến từ đâu.

Người thay đổi cả cuộc đời cô là anh trai Eddie.

Eddie Vartan — tên thiệt Eddie Vartanian — là người sắc sảo, am hiểu nhạc trẻ, và nhất là biết nghe thấy tiềm năng trong giọng em gái. Năm 1961, ông sắp xếp cho Sylvie thu âm bài "Panne d'essence" cùng với tay rock trẻ Frankie Jordan cho hãng Decca. Bài hát thành công bất ngờ, mang lại cho cô cái biệt danh đầu tiên: la collégienne du twist — cô nữ sinh nhảy twist. Eddie lập tức ký hợp đồng với RCA Victor, nơi cô sẽ gắn bó hơn hai mươi năm và trở thành nghệ sĩ thu âm nhiều đĩa nhứt sau Elvis Presley trong danh sách của hãng. Chính Eddie là người quản lý, người kết nối với các nhạc sĩ, người lựa chọn bài, và người quyết định hướng đi của toàn bộ sự nghiệp. Sylvie sau này không bao giờ phủ nhận điều đó — không có Eddie, cô không trở thành Sylvie Vartan.

Johnny — Câu Chuyện Đẹp Nhứt Và Hỗn Loạn Nhứt

Tháng 12 năm 1961 — hoặc đầu năm 1962, tùy nguồn, tôi không chắc chắn tuyệt đối — Sylvie Vartan được Eddie dắt đi hậu trường nhà hát Olympia Paris gặp một người tên Jean-Philippe Smet, nghệ danh Johnny Hallyday. Johnny lúc đó đã là ngôi sao rock số một nước Pháp. Sylvie mười bảy tuổi.

Ngay từ đầu, mối quan hệ của hai người là một cơn bão.

Không phải bão theo nghĩa xấu — hay ít nhứt không phải chỉ xấu. Johnny mê Sylvie theo kiểu người đàn ông mê người phụ nữ mà mình chưa bao giờ gặp ai giống vậy: vừa mỏng manh vừa cứng đầu, vừa nhỏ nhắn vừa đầy nghị lực. Sylvie mê Johnny theo kiểu hoàn toàn khác — cô thấy ở ông cái sự tự do mà tuổi thơ Bulgaria đã cướp mất của cô, cái năng lượng sân khấu mà cô cũng đang tìm cách xây dựng cho mình. Họ trở thành đôi đôi nổi tiếng nhứt nước Pháp. Mỗi lần cả hai xuất hiện cùng nhau, báo chí xếp hàng.

Ngày 12 tháng 4 năm 1965, họ cưới nhau ở Offenburg, Đức — vượt biên giới để trốn ký giả Pháp. Ngày 14 tháng 8 năm 1966, con trai David ra đời. Và vài tiếng đồng hồ sau khi David chào đời, Johnny rời bệnh viện để đi diễn ở Ý.

Đó là cái kiểu hôn nhân của họ: đẹp và tàn nhẫn cùng một lúc, theo những tỷ lệ mà chỉ người trong cuộc mới hiểu đúng được. Johnny không phải người chồng tệ theo nghĩa thông thường — ông không uống rượu phá nhà, không bạo lực. Nhưng ông là người không có khả năng đặt bất cứ ai hay bất cứ thứ gì lên trên sân khấu. Sylvie biết điều đó từ sớm. Bà chịu đựng, rồi đến năm 1980, bà chấm dứt — không phải vì hết yêu, mà vì bà biết nếu tiếp tục thêm thì sẽ mất bà chứ không phải mất ông.

Năm 1984 bà lấy nhà sản xuất người Mỹ Tony Scotti, chuyển về Los Angeles, và xây dựng một cuộc đời hoàn toàn mới — không phải cuộc đời thay thế, mà là cuộc đời thứ hai. Khác hẳn. Sau này bà nhận nuôi một bé gái Bulgaria từ trại trẻ mồ côi ở Sofia, đặt tên là Darina. Người ta thấy trong cái chọn lựa đó rất nhiều thứ: lòng từ bi, ký ức về một đứa bé tám tuổi rời Bulgaria mà không biết có ngày trở lại không, hay đơn giản là tình mẫu tử không cần giải thích. Có thể tất cả cùng một lúc.

"La Plus Belle Pour Aller Danser" — Charles Aznavour Viết Về Tuổi Hai Mươi

Năm 1964, đạo diễn Michel Boisrond làm bộ phim ca nhạc Cherchez l'idole — một trong những bộ phim yé-yé vui nhứt của thập niên đó, với dàn nghệ sĩ gồm Johnny Hallyday, Sheila, Frank Alamo, và đương nhiên Sylvie Vartan. Người được mời viết nhạc cho phim là Charles Aznavour và anh rể Georges Garvarentz. Và Aznavour — người đàn ông đã viết "Non, je n'ai rien oublié", "La Bohème", "Hier encore" — ngồi xuống viết một bài về một cô gái trẻ đang chuẩn bị đi dự khiêu vũ.

Bài hát đó là "La Plus Belle Pour Aller Danser".

Tôi cứ nghĩ mãi tại sao một nhạc sĩ tầm cỡ Aznavour lại không thấy đây là công việc tầm thường. Viết về cô gái chải đầu, may váy, soi gương trước khi đi dự khiêu vũ — nghe đơn giản quá. Nhưng Aznavour không viết đơn giản. Ông viết về điều ẩn sau tất cả cái chuẩn bị đó: cô muốn trở thành người đẹp nhứt trong đêm — không phải để được ngưỡng mộ, mà để đến cuối đêm chiếc váy bị nhàu nhĩ vì người ấy đã ôm cô thật chặt. Đó là lý do duy nhứt. Sự hư danh bề ngoài che giấu một khao khát rất cụ thể và rất người: được yêu sát vào người.

Cái tài tình là ở chỗ Aznavour không nói thẳng điều đó. Ông chỉ để nó lơ lửng ở câu cuối, như một bí mật vừa bị thì thầm ra. Garvarentz viết giai điệu sáng sủa, cuốn hút, hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Sylvie Vartan — tươi nhưng không non, vui nhưng không nhạt. Và Sylvie hát với cái năng lượng của người đang thiệt sự tin vào từng chữ trong bài.

Bài đứng số một nước Pháp mười một tuần liên tiếp — một trong những kỷ lục dài nhứt của thời yé-yé. Còn ở Nhật Bản, bài leo lên số một và ở lại đó. Tôi nhớ hồi còn ở Sài Gòn có nghe một phiên bản tiếng Việt — không nhớ ai hát, nhớ chỉ cái giai điệu, cái nhịp rộn ràng đó — và mãi sau này mới biết gốc gác của bài là đây. Cái câu chuyện như vậy đó: những bài Pháp thập niên 60 đi khắp thế giới qua những con đường không ai vẽ trước, rồi nằm lại trong đầu người ta mà không cần thẻ căn cước.

"Comme un Garçon" — Cú Điện Thoại Từ Trong Taxi

Tháng 12 năm 1967, nhạc sĩ Jean-Jacques Debout đang ngồi trong taxi ở Paris thì một người phụ nữ phóng mô-tô vượt qua. Người tài xế nhìn theo rồi lắc đầu: "Con gái bây giờ như con trai hết rồi!" Debout nghe câu đó, ngồi thẳng lên, và gọi điện cho Eddie Vartan ngay tại chỗ.

Đó là nguồn gốc của "Comme un garçon".

Bài hát được viết vội, thu âm khẩn ở London trước Tết, phát hành đầu năm 1968. Nội dung? Cô gái lái Harley, mặc quần, thắt lưng to bản, dẫn đầu cả băng — nhưng đến điệp khúc thì thú nhận rằng trái tim cô vẫn rất con gái, vẫn đang yêu, vẫn cần người ôm. Debout viết bài này cùng năm nước Pháp thông qua Luật Neuwirth cho phép phụ nữ dùng biện pháp ngừa thai mà không cần xin phép chồng. Năm 1968 — cái năm sinh viên Paris xuống đường, năm mọi thứ đang thay đổi.

"Comme un garçon" hổng phải một bài nhạc nữ quyền. Debout không có ý đó, và Sylvie cũng không hát theo nghĩa đó. Nhưng nó bắt được đúng cái tinh thần của một thế hệ phụ nữ Pháp đang từ từ, từng bước, nhận ra rằng mình không cần phải chọn giữa mạnh mẽ và mềm mại — rằng cả hai cùng tồn tại được, không mâu thuẫn. Và Sylvie Vartan, người phụ nữ vừa đi biểu diễn Las Vegas vừa về nhà làm vợ làm mẹ, là người hát bài đó thuyết phục nhứt có thể.

Bài đứng số hai Pháp. Mà theo tôi thì bài này hay hơn nhiều so với hạng hai.

"2'35 de Bonheur" — Bài Hát Tự Nói Về Chính Mình

Bài này có một cái gimmick thông minh mà tôi thích từ lần đầu nghe — dù phải một lúc mới nhận ra.

Năm 1967, Jean-Michel Rivat, Frank Thomas và Jean Renard viết "2'35 de bonheur" — "Hai phút ba mươi lăm giây hạnh phúc". Bài kể về một cô gái đặt đĩa nhạc về người yêu vắng mặt của mình, nghe đi nghe lại, và trong hai phút ba mươi lăm giây đó cô sống lại cảm giác có anh bên cạnh. Người hát cùng với Sylvie trong bài là Carlos — một giọng nam ấm áp — nhưng tên Carlos không hề xuất hiện trên đĩa gốc. Ông đứng ẩn trong một huy chương trên bìa đĩa, nhìn ra từ trong cái máy hát, như một bóng ma của người yêu vắng mặt mà bài hát đang nhắc đến.

Cái thú vị là ở chỗ này: "Hai phút ba mươi lăm giây hạnh phúc" là đúng thời lượng của bài hát đó. Bài hát tự nói về chính mình — bài hát là vật thể mà nhân vật đang nghe, và người nghe thật ngoài đời cũng đang nghe đúng cái vật thể đó. Cái vòng tròn tự chiếu đó chỉ hoạt động nếu bài hát thật sự hay, bởi vì nếu bài không hay thì cái mô tả "hai phút ba mươi lăm giây hạnh phúc" sẽ nghe như đang nói chơi. Mà bài này hay thiệt — nên nó không nói chơi.

"La Maritza" — Bài Hát Sylvie Hát Cho Mình

Đây là bài tôi nghĩ nhiều nhứt trong số năm bài kể trong bài viết này.

Năm 1968, Jean Renard viết nhạc và Pierre Delanoë đặt lời cho "La Maritza" — bài hát về con sông Maritsa chảy qua Bulgaria. Bài được viết cho Sylvie, và Sylvie hát nó theo một cách khác hoàn toàn với mọi bài cô từng hát trước đó. Không có cái năng lượng bùng nổ của "Comme un garçon", không có cái tươi vui của "La Plus Belle". Chỉ có một giọng hát trầm xuống, chậm lại, như người đang nhớ điều gì đó mà không thể nói thẳng ra được.

Bởi vì bài hát này thiệt ra không phải về con sông.

Sylvie rời Bulgaria năm tám tuổi. Khi bà hát "La Maritza" năm 1968, bà đã hai mươi bốn tuổi, đã nổi tiếng khắp châu Âu, đã đính hôn rồi lấy chồng là người đàn ông nổi tiếng nhứt nước Pháp. Nhưng ký ức của đứa bé tám tuổi bị tống ra khỏi đất nước — không bao giờ mất đi. Nó chỉ nằm yên, chờ đúng bài hát để đi ra. "La Maritza" là bài hát đó.

Delanoë viết lời theo góc nhìn của người lưu vong — người nhớ về quê hương qua hình ảnh con sông, qua cái giọng nói của những người đã xa, qua mùi đất mà bây giờ chỉ còn trong trí nhớ. Cái hay là Delanoë không viết theo kiểu bi lụy — không có nước mắt tuôn trào, không có những câu rên rỉ về nỗi nhớ. Ông viết theo kiểu kể chuyện — đây là con sông của tôi, đây là nơi tôi lớn lên, đây là cái mà tôi mang theo dù đã rời xa từ lâu. Và Sylvie hát theo đúng cái kiểu đó: không diễn, chỉ kể.

Bài đứng số ba Pháp. Nhưng với tôi nó là bài nói nhiều nhứt về Sylvie Vartan thật sự là ai — không phải cô gái tóc vàng xinh đẹp trên bìa tạp chí, không phải vợ của Johnny Hallyday, không phải ngôi sao nhảy múa ở Las Vegas. Mà là đứa trẻ Bulgaria đến Paris tay không, học tiếng Pháp từ đầu, và suốt cuộc đời mang trong người một nỗi nhớ không có tên.

Năm 1991, sau khi Bức Màn Sắt sụp đổ, Sylvie là một trong những nghệ sĩ phương Tây đầu tiên về biểu diễn ở Bulgaria. Bà nói chuyện với khán giả bằng tiếng Bulgaria — một thứ tiếng bà đã không dùng ở sân khấu suốt mấy mươi năm. Và nhiều năm sau bà nhận nuôi Darina từ một trại trẻ mồ côi ở Sofia. Hai việc đó, với tôi, đều là cách bà hát lại "La Maritza" — không phải bằng giọng, mà bằng hành động.

"J'ai un Problème" — Khi Nhân Vật Và Người Thật Là Một

Tháng 6 năm 1973, RCA Victor phát hành đĩa đơn mang tên "Sylvie & Johnny" với một bài hát tên "J'ai un problème" — "Tôi có một vấn đề". Giám đốc âm nhạc của đĩa là Gabriel Yared — người sau này đoạt giải Oscar cho phim The English Patient năm 1997, lúc đó còn là nhạc sĩ trẻ đang xây dựng tên tuổi ở Paris.

Bài hát đơn giản về mặt ca từ: tôi có một vấn đề — vấn đề là tôi yêu anh/em. Hai người hát về cái tình trạng bị tình yêu bắt mà không thoát được, theo kiểu vừa than thở vừa không thật sự muốn thoát. Michel Mallory viết lời theo hướng đó — hài hước nhẹ, không nặng nề, nhưng bên dưới cái hài hước là một sự thừa nhận thật sự: yêu là một vấn đề, và đây là loại vấn đề người ta không muốn giải quyết.

Bài đứng số một nước Pháp bảy tuần liên tiếp, mùa hè 1973.

Nhưng điều làm cho bài này đặc biệt không phải là chỗ đứng trên bảng xếp hạng. Đó là bối cảnh thật sự của nó. Năm 1973, hôn nhân của Sylvie và Johnny đang trải qua một giai đoạn cực kỳ căng thẳng — chuyện Johnny ngoại tình với ca sĩ người Mỹ Nanette Workman đã không còn là bí mật trong giới nghệ sĩ Paris. Sylvie biết. Johnny biết bà biết. Và trong bối cảnh đó, hai người ngồi xuống trong phòng thu, hát cùng nhau một bài về "vấn đề" của tình yêu, nhìn nhau qua tấm kính của phòng thu.

Tôi không biết họ nghĩ gì lúc đó.

Nhưng khi nghe lại bài, cái câu "J'ai un problème / Je sens bien que je t'aime" — "Tôi có một vấn đề / Tôi cảm thấy rõ là tôi yêu anh" — không còn nghe như lời hát nữa. Nó nghe như người đang nói với chính mình, trong một căn phòng mà tất cả mọi thứ đang bắt đầu lung lay nhưng chưa ai sẵn sàng thừa nhận. Cái loại câu mà người ta hát trên sân khấu trong khi trong đầu đang xử lý một cuộc chiến hoàn toàn khác.

Bảy năm sau, Sylvie chủ động ly hôn. Bà đưa ra quyết định đó, không phải Johnny. Điều đó nói lên rất nhiều về con người bà.

Sylvie Trong Bức Tranh Lớn Hơn

Trong bốn nữ hoàng yé-yé của Pháp — Sylvie Vartan, Françoise Hardy, France Gall, và Sheila — Sylvie là người duy nhứt có thể được gọi là "ngôi sao quốc tế" theo nghĩa đầy đủ của từ đó. Hardy được kính trọng ở châu Âu nhưng không thật sự phá ra ngoài vùng nói tiếng Pháp. France Gall và Sheila cũng vậy. Sylvie Vartan thì khác — cô xuất hiện trên chương trình Ed Sullivan ở Mỹ, trên Shindig và Hullabaloo, thu âm bằng chín thứ tiếng, lưu diễn Nam Mỹ, châu Phi, Nhật Bản. Chương trình biểu diễn của cô ở Las Vegas năm 1982 do chính Gene Kelly bảo trợ giới thiệu.

Ở Nhật Bản người ta mê cô đến mức "La Plus Belle Pour Aller Danser" lên số một và ở lại đó.

Nhưng — và đây là điều tôi muốn nói thẳng — Sylvie Vartan không phải là nhạc sĩ sâu sắc nhứt trong thế hệ của bà. Bà không tự viết nhạc. Bà không có cái chiều sâu nội tâm của Françoise Hardy, người mà mỗi bài là một bài thơ tự thuật. Cái sức mạnh của Sylvie Vartan nằm ở chỗ khác: ở cái năng lượng sân khấu không ai sánh được, ở cái khả năng biến những bài nhạc của người khác thành bài nhạc của riêng mình, và ở cái chân thật kỳ lạ mà người nghe cảm nhận được ngay dù không biết tại sao.

"La Maritza" là ví dụ nhứt. Không ai viết bài đó cho bà như một bài tập âm nhạc. Người ta viết cho bà vì biết rằng câu chuyện bài hát kể là câu chuyện thiệt của bà. Và khi bà hát, người nghe cảm thấy điều đó — không phải vì họ biết tiểu sử của bà, mà vì giọng hát không giả được cái thật.

Đó là tài năng mà không học được. Chỉ có được bằng cách sống qua.

Kết

Tôi nhìn lại tấm ảnh của Périer.

Françoise Hardy, Johnny Hallyday, Sylvie Vartan. Ba người trẻ trong một khung hình đầu thập niên 1960. Và cái tấm hình đó, với tôi, không còn chỉ là hình ảnh lịch sử âm nhạc Pháp nữa. Nó là một ký ức về thời gian trôi qua theo những cách mà không ai trong số họ hôm chụp hình đó có thể đoán trước.

Sylvie Vartan năm nay tám mươi mốt tuổi. Bà vẫn biểu diễn. Năm 2025, bà nhận giải Victoires de la Musique cho cả cuộc đời đóng góp cho âm nhạc Pháp. Con sông Maritsa vẫn chảy qua Bulgaria. Darina Scotti, người con gái được nhận nuôi từ Sofia, chắc bây giờ đã trưởng thành.

Tôi không biết Sylvie Vartan nghĩ gì mỗi khi nghe lại "La Maritza". Nhưng tôi nghĩ đó không phải là bài hát về quá khứ với bà. Đó là bài hát về một phần của bà không bao giờ rời Bulgaria — phần mà không có sân khấu nào, không có đèn nào, không có khán giả nào chạm đến được.

Cảm ơn Sylvie — vì sáu mươi năm âm nhạc, và vì "La Maritza".

Tham Khảo

Labels: , , ,
Subscribe to: Comments (Atom)