Nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng

Khánh Ly

Con người, bất cứ người nào. Trong lúc khốn cùng. Như người ngồi trong một canh bạc. Bản chất thật nhất được phơi bày. Rõ hơn bao giờ. Ngày hôm qua cũng gần hai mươi năm về trước, tôi đã thường ngồi, cùng ông Trầm Tử Thiêng. Chữ ngồi ở đây có nghĩa là …. cùng ngồi. Không phải là ngồi xuống như thông thường. Ông là một người tư cách. Ðó là nhận xét của tôi về tác giả KINH KHỔ, ÐÊM NHỚ VỀ SAIGON. Vì sao tôi dám khẳng định như thế. Vì dù ngày xưa hay ngày nay. Chưa bao giờ ông giàu có. Chưa bao giờ ông xem tiền bạc trọng hơn tác phẩm. Một lời nói không phải về một người vắng mặt. Không hề có. Một phê bình ác ý về một người khác. Không hề có. Than thở về tiền bạc khó khăn, về những người sản xuất lấy nhạc của ông mà không hề biết đến tác giả là ai. Không hề có. Sàm sở, bất nhã với anh em, bạn bè. Lại càng không hề có. Có đôi lúc ông tỏ ra khó khăn với chúng tôi, như muốn nói với chúng tôi rằng: Này, tao lớn rồi, tụi bay đừng có giởn mặt. Tụi bay cũng không còn nhỏ nữa đâu. Tụi tôi đứa nào cũng ngán ông. Trong canh bạc đời, tôi đã được cùng ông… cùng ngồi. Kẹt lại Saigon. Ðời sống làm nhiều người thay đổi. Với ông Trầm Tử Thiêng, không hề có. Nếu có chăng, chỉ là tử tế hơn, trân trọng hơn, nghiêm túc hơn mà thôi. Con người ông trong canh bạc đời cho tôi thấy rõ tư cách ông. Tôi thích nhạc ông và kính trọng ông. Nhạc Sĩ Trầm Tử Thiêng và Trịnh Công Sơn là hai nhạc sĩ tôi được quen biết. Tôi không hề … hối tiếc.

Nhạc Sĩ Trầm Tử Thiêng không giàu. May ra đủ sống. Nhưng ông giàu tình người. Từ “Chuyện một chiếc cầu đã gãy”, qua “Kinh khổ”, qua “Mộng sầu, Tưởng niệm, mười năm yêu em… đến Ðêm nhớ về Saigon”. Tôi đã thấy điều đó. Nhạc ông viết thật nhân bản. Ðầy tình nghĩa. Dù qua bao nhiêu điêu linh hoạn nạn. Ông vẫn mong còn có một ngày được ở với “Vòng tay tình yêu người và người”. Dù tình người có tiêu hao qua bao loạn ly ông vẫn chờ một ngày mai thật lạ, “Thù hằn anh em bỗng nhìn nhau gọi nhau thật đậm đà”. Mơ ước không thành, ông đành ra đi, ôm theo một khối tình quê. Ông tự ví mình như một cậu bé mồ côi. Cố vui cuộc sống nhỏ nhoi. Cố quên ngày tháng lẻ loi để lớn. Ðể đêm đêm nhớ về Saigon.

Nghe nhạc Trầm Tử Thiêng, tôi thấy ông cũng là một… “Gã si tình” nhưng chung tình. Và là một gã tình si quân tử. Như ông đã là một gã tình si quân tử ở ngoài đời. Dù đôi chân chậm quá, trong tình yêu, anh vẫn “Xin em cùng ta hát để nhớ hoài” (Mười năm yêu em). 14 năm. Tôi mới tìm lại được những lời hát đẹp như thế. Ðẹp. Tràn ngập tình yêu. Tình người. Tình Việt Nam. Ðầy sự tử tế. Sự tử tế vốn chỉ tìm thấy ở những người tử tế thực sự. Tôi may mắn được làm học trò của những người lúc nào cũng dạy tôi làm những điều tử tế. Lấy tấm lòng tử tế ở với đời, với người..


Mùa Đông 1988
Khánh Ly


Nguồn: Dactrung

Tình Yêu Quê Hương Trong Dòng Nhạc Trầm Tử Thiêng Trước 1975

Q.D.

Nhạc Trầm Tử Thiêng (TTT) có hai chủ đề rõ rệt: tình yêu quê hương và tình yêu đôi lứa. Về tình yêu quê hương, nhạc TTT lại được chia làm hai giai đoạn: trước và sau 1975.

Trước 1975, ông than khóc cho quê hương điêu tàn vì chiến tranh. Sau 1975, TTT than khóc cho kiếp tha hương, nỗi khó khăn của người tị nạn bơ vơ, long đong ở các trại tị nạn và những năm cuối đời ông dành nhiều thì giờ sáng tác nhiều ca khúc có tính chất thời sự rất giá trị.

Bây giờ QD chỉ xin trình bày giai đoạn trước 1975 thôi nhé.

Nếu giới thưởng ngoạn biết đến TTT như là một nhạc sĩ viết những bản tình ca đôi lứa thật buồn với những lời nhạc thật da diết, nức nở như

"... tình mình bây giờ đau như ngọn roi
quất vào tim, vết bầm tím"
(Mộng Sầu)

thì ông cũng được nhắc đến rất nhiều như là một nhạc sĩ viết nhạc tình yêu quê hương có chỗ đứng rất vững và rất "chững chạc" mặc dầu thời gian ấy TTT chỉ mới trên 30 tuổi.

Ông để lại những sáng tác khó quên, tượng trưng cho nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau của quê hương dân tộc.

TTT bắt đầu được giới thưởng ngoạn để ý khoảng 1967, 68. (Thật ra, ông đã sáng tác rất nhiều bài ca nổi tiếng nhưng còn "giấu" ở nhà). Lúc đó, Duy Khánh đã có chỗ đứng vững vàng. DK vừa là nam danh ca số 1 từ 1960 vừa là nhạc sĩ sáng tác những bài ca mang âm hưởng miền Trung nổi tiếng như "Ai Ra Xứ Huế ", "Lối Về Đất Mẹ", "Xin Anh Giữ Trọn Tình Quê".

Một số người cho rằng nét nhạc quê hương của TTT mang âm hưởng va giai điệu hơi hơi giống với nét nhạc quê hương của Duy Khánh. Điều này cũng đúng mà cũng sai.

Sai là vì những nhạc sĩ cùng thời như Trịnh Lâm Ngân (tác giả bài "Lính Xa Nhà" - Trịnh Lâm Ngân chính là hai nhạc sĩ Trần Trịnh và Nhật Ngân đấy) và Phạm Thế Mỹ (tác giả của "Trăng Tàn Trên Hè Phố ", "Những Ngày Xưa Thân Ái") cũng có âm hưởng tương tự như Duy Khánh mà sao không ai nói gì cả ? Sự nhận xét như vậy hẳn là do cảm tính và thiếu sót chăng ?

Thật ra, nhiều nhạc sĩ đã sáng tác với âm hưởng "Duy Khánh" trước cả Duy Khánh nữa chẳng hạn như Dương Thiệu Tước, Nguyễn Hữu Thiết, Xuân Tiên và Hoàng Thi Thơ.

Tuy nhiên, nhận xét trên đúng phần nào là vì cả TTT và Duy Khánh đều là người miền Trung (DK quê ở Quảng Trị) cho nên nhạc của họ phảng phất điệu Nam Ai ai oán (mang âm hưởng của người Chàm khóc thương cho nước mất nhà tan), nhạc của họ có chung một niềm tâm sự, một mối thương cảm xót xa cho miền Trung đã nghèo mà phải hứng chịu nhiều nỗi đớn đau của chiến tranh khốc liệt và thiên tai hoành hành mỗi năm.

Mời bạn cùng nghe nhé:

"... Thương em đi, gót nhẹ chân mềm
Bước trên quê hương điêu tàn
Còn gì đâu ? Còn gì đâu ?... "
(Đưa Em Vào Hạ)

"Đưa Em Vào Hạ" là nhạc phẩm tiêu biểu cho nét nhạc tình ca quê hương của TTT. Bài hát như một tiếng thở than ai oán, một nén hương, một lời nguyện cầu thống thiết, miệt mài cho quê hương, đất nước đang đắm chìm trong cuộc chiến bảo vệ lý tưởng tự do của dân tộc.

Các bạn đã từng nghe bài hát này qua giọng ca như xé lòng của Duy Khánh, tha thiết của Thanh Tuyền hay đầy xúc động của Hương Lan, Chế Linh trong một đêm mưa nào đó tại quê nhà mới thấm thía tâm tình quặn thắt của tác giả.

Bài "Kinh Khổ" cũng vậy. Bài này chào đời sau bài "Kinh Chiều" của Hoàng Thi Thơ một thời gian không lâu (được tán thưởng nhiệt liệt qua giọng ca Khánh Ly). Hình như lúc ấy, đầu thập niên 70, cuộc chiến đã tàn khốc đến nỗi người dân chỉ còn biết cầu nguyện!

Trong "Kinh Khổ" của TTT, người nghe tìm thấy đâu đó mùi thiền thoang thoảng như một thứ trầm hương tỏa ngát mà người ta vẫn đốt lên hằng đêm để cầu mong an lành cho gia đình.

Bởi vậy, "Kinh Khổ" không da diết, nức nở như "Đưa Em Vào Hạ" mà ngược lại, người nghe cảm nhận được đằng sau vẻ lãnh đạm của lời ca nét nhạc là cả một bầu trời bom đạn khét lẹt, những thây người ngã gục, những tiếng khóc than đầy hờn oán và cả bóng dáng của những oan hồn vất vưởng trong màn sương pha lẫn khói súng của bãi chiến trường còn nguyên vết đạn.

Tất cả đều được tác giả gửi gắm khéo léo và tài tình ẩn sau những lời tụng niệm đều đều của một người mẹ Việt Nam nhọc nhằn trong một đêm Việt Nam chìm đắm trong chiến tranh khói lửa.

"... Mẹ ngồi nguyện cầu hằng bao đêm
Lời kinh vọng xa thật êm đềm... "

Khánh Ly đã đem đến cho người nghe vẻ lạnh lùng đến rợn người của những lời kinh đã cạn khô nước mắt, đã không còn xúc cảm. Lời bài hát, không hẹn mà nên, khá giống lời bài thơ bất hủ "Vẻ Đẹp Của Thần Chết" của Tagore, "Nguyễn Du của Ấn Độ". (Ông đã đoạt giải Nobel Văn Chương gần 90 năm trước).

"Chuyện Một Chiếc Cầu Đã Gãy" (một số người ghi lầm là "Chuyện Chiếc Cầu Đã Gãy") thì đã quá nổi tiếng. Bài hát nổi tiếng không những vì giai điệu đậm đà, âm hưởng ngũ cung, pha lẫn một chút mùi vị của giọng hò nhị, hò mái đẩy ngọt ngào đầy tình tự của những cô gái Huế mà còn ở tính chất thời sự và lịch sử của bài hát.

QD đã nói sơ về bài hát này trước đây rồi nên xin miễn lập lại.

Hẹn dịp khác nhé.
QD




Nguồn: Dactrung

Trầm Tử Thiêng: Chiếc Cầu Đã Gãy

mến tặng những người bạn Huế của tôi
Q. D.


Nói đến chiếc cầu đã gãy, giới thưởng ngoạn âm nhạc nghĩ ngay đến nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng (TTT).

"Chuyện Một Chiếc Cầu Đã Gãy" là nhạc phẩm được TTT sáng tác vào năm 1968 để kể lại biến cố kinh hoàng Tết Mậu Thân tại thành phố Huế.

CS đã giật sập cầu Trường Tiền ngay trong những ngày đầu tiên cưỡng chiếm Huế. Cầu Trường Tiền, ngoài vai trò là phương tiện đi lại giữa hai miền tả ngạn và hữu ngạn sông Hương chảy ngang thành phố Huế, cầu Trường Tiền còn là biểu tượng thân yêu của Huế.

CS đã chôn sống hàng ngàn người mà trong đó có rất nhiều đàn bà, trẻ em ngây thơ vô tội. Có nơi, khi đào lên, xác vẫn còn nóng hổi vì mới bị chôn đêm trước.

Nỗi đau thương, thống khổ ấy đã được nữ văn sĩ Nhã Ca ghi lại trong tác phẩm "Giải Khăn Sô Cho Huế".

Nếu "Giải Khăn Sô Cho Huế" là tác phẩm văn chương ghi lại rõ nét nhất, sâu sắc nhất, bi thương nhất về biến cố này thì trong lãnh vực âm nhạc, không có tác phẩm nào diễn tả nỗi đau khổ của người dân Huế hay, sâu và xúc động bằng nhạc phẩm "Chuyện Một Chiếc Cầu Đã Gãy" của Trầm Tử Thiêng.

Hoàng Oanh, Duy Khánh, Hương Lan, Thanh Thúy đã chuyên chở bài hát đau thương nức nở này đến hàng triệu trái tim con dân miền Nam bằng những giọng hát xúc động và thật có hồn:

".. . Cầu thân ái, đêm qua gãy một nhịp rồi
Nón lá sầu khóc điệu Nam Ai
Tiếc thương lời vắn dài.. . "

Nếu năm 1968 TTT đã khóc cho Huế qua bài "Chuyện Một Chiếc Cầu Đã Gãy" thì năm 2000 đến phiên chúng ta khóc cho "chiếc cầu đã gãy" Trầm Tử Thiêng.

Vâng, TTT đã vĩnh viễn từ giã chúng ta lúc 8 giờ 15 sáng (giờ địa phương) ngày thứ Ba 25/1/2000 tại Bệnh Viện Anaheim, California.

Tài sản của ông lúc lìa đời là số tiền vỏn vẹn 37 đồng Mỹ trong nhà băng. Nghệ sĩ nghèo như thế đấy. Nghèo lắm, nghèo xơ nghèo xác, nghèo đến độ bất nhẫn. Thế mà trong thời gian lâm trọng bệnh, ông cương quyết không nhận một sự giúp đỡ nào từ thân hữu. Họ muốn tổ chức cho ông một đêm "Trầm Tử Thiêng" nhằm mục đích cứu trợ.

Tuy nhiên, gia tài TTT để lại cho cha mẹ chúng ta, cho chúng ta và đời sau, đời sau nữa thật là đồ sộ.

Đó là sự nghiệp sáng tác không ngừng nghỉ trên 250 ca khúc mà trong đó có những bài đã đi sâu vào lòng dân tộc và tâm hồn của chúng ta như:

- Chuyện Một Chiếc Cầu Đã Gãy
- Bài Hương Ca Vô Tận
- Tưởng Niệm
- Kinh Khổ
- Hối Tiếc
- Những Con Đường Trắng
- Rồi 20 Năm Sau
- Đưa Em Vào Hạ
- Đêm Nhớ Về Saigon
- Có Tin Vui Giữa Giờ Tuyệt Vọng
- Mười Năm Yêu Em
- Một Ngày Việt Nam
- Bên Em Đã Có Ta
- Giọt Mưa Trên Poncho
- Quân Trường Vang Tiếng Gọi

và còn nhiều, nhiều nữa.

Riêng hai bài "Giọt Mưa Trên Poncho" và "Quân Trường Vang Tiếng Gọi" là không tân binh nào ở Trung Tâm Huấn Luyện Quang Trung những năm 1966 - 68 mà không biết. TTT đã cùng nhạc sĩ Nhật Ngân đi khắp các bãi tập của quân trường để tập cho tân binh hát hai bài này.

Trầm Tử Thiêng tên thật là Nguyễn Văn Lợi, sinh ngày 1/10/1937 tại Đại Lộc, Quảng Nam. Ông rời quê miền Trung sớm và lớn lên ở miền Nam. Ông tốt nghiệp Sư Phạm và dạy học từ năm 1958.

TTT đến với nghệ thuật đầu tiên qua lãnh vực thơ văn từ khi còn 17 tuổi (1954 - 55) dưới bút hiệu Đức Lợi và Tô Lãm trong thi văn đoàn của nhà báo Lâm Tường Dũ, một ngươi bạn rất thân của ông.

(Lâm Tường Dũ đã cùng ký giã Du Miên đứng ra đại diện gia đình để tổ chức tang lễ cho ông. TTT không hề có một thân nhân nào ở hải ngoại ngoài một người cháu tên Trí ở Florida. Khi hay tin TTT bị bệnh nặng, Trí đã tức tốc bay sang California để sống gần ông trong những giây phút cuối cùng).

Sau đó, ông bước sang lãnh vực âm nhạc. Ban đầu ông tham gia ban văn nghệ phong trào truyền bá chữ Quốc Ngữ, chơi trong các ban nhạc cùng thời với Văn Trổ, Trần Trịnh (tác giả bài "Lệ Đá "), Đinh Việt Lang và Song Ngọc. Cũng trong thời gian này, ông trình diễn những nhạc phẩm hài hước của nhạc sĩ "quái kiệt" Trần Văn Trạch (đã qua đời) và những bài do chính ông sáng tác với tên Hữu Lợi.

Ông chính thức bước vào lãnh vực sáng tác ca khúc với tên Trầm Tử Thiêng từ năm 1960 qua loạt bài viết cho tình yêu được nhiều người chú ý "Tình Ca Dọc Đường" với những bài hát tuyệt vời như "Tưởng Niệm", "Hối Tiếc", "Mộng Sầu", "Người Mang Tên Cô Đơn", "Bài Hương Ca Vô Tận".. . Thật ra, ông đã sáng tác nhạc từ những năm 1956 -57 trong thời kỳ còn đi học.

Năm 1966, như bao thanh niên hào hùng yêu nước của miền Nam, ông lên đường tòng chinh nhập ngũ. Trong thời gian ở quân trường, ông đã sáng tác nhiều ca khúc cho lính. Sau thời gian ở quân trường, ông về phục vụ tại phòng văn nghệ Cục Tâm Lý Chiến chung với các nhạc sĩ Anh Việt Thu, Trương Hoàng Xuân, Đỗ Kim Bảng, Lam Phương và Duy Khánh. Trong thời gian này, ông sáng tác nhiều ca khúc ghi lại những mốc điểm quan trọng của cuộc chiến khốc liệt mà điển hình là bài "Chuyện Một Chiếc Cầu Đã Gãy" sau biến cố Tết Mậu Thân 1968 và "Đưa Em Vào Hạ" giữa mùa hè đỏ lửa 1972. Trong một số ca khúc sáng tác cho Cục Chính Huấn QLVNCH, ông đã ký tên Anh Nam.

Năm 1970, ông được biệt phái về Trung Tâm Học Liệu thuộc Bộ Giáo Dục để phụ trách ban Phát Thanh Học Đường. Trong thời gian này, ông sáng tác rất nhiều bài hát cho thiếu nhi và đã cùng với nhạc sĩ Nhật Ngân sáng tác, xuất bản, thực hiện tập nhạc và băng nhạc "Hãy Hát Lên Tuổi Thơ". Những bài hát này đã dược phổ biến rộng rãi.

Sau 30/4/1975, ông bị liệt kê trong danh sách "nhạc sĩ phản động" nên cuộc sống bất an từng ngày. Ông tìm đường vượt biên nhiều lần nhưng đều thất bại và bị bắt ở tù trên một năm tại Cà Mâu. Trong thời gian ở lại quê hương, ông đã sáng tác nhiều ca khúc chống đối gửi ra hải ngoại như "Gửi Em Hành Lý", "Dứt Bão Bắt Đầu Nước Mắt", "Hành Ca Trên Nông Trường Oan Nghiệt".

Năm 1985, ông vượt thoát tới đảo Galang, Nam Dương (Indonesia) và được ca sĩ Thanh Thúy bảo lãnh vào Mỹ. Sau 5 ngày ở Van Nuys với gia đình Thanh Thúy, ông về ở chung với nhạc sĩ Nhật Ngân tại quận Cam.

TTT đã nằm sâu trong lòng đất và nằm sâu trong tâm khảm của mỗi chúng ta, dù ở thế hệ nào. Thật vậy, TTT là nhịp cầu nối liền hai thế hệ như Thái Quang Duy Tâm đã viết:

".. . Không phải đợi đến khi TTT qua đời vì cơn bạo bệnh, người ta mới nhắc nhở đến ông. Thật ra, tên tuổi và niềm cảm mến của quần chúng dành cho người nhạc sĩ gốc miền Trung gầy gò nhưng nụ cười luôn luôn mở rộng này đã được âm thầm gầy dựng và vun bồi từ bao nhiêu năm qua, từ lúc ông còn ở quê nhà cho đến khi ông bắt đầu những năm tháng làm thân lưu vong ở hải ngoại.

Những người hâm mộ ông vì nhạc, cảm mến ông vì tình, thương cảm ông trong lúc ông lâm vào hoàn cảnh ngặt nghèo, bệnh hoạn không chỉ là những người cùng thời với ông mà cả những người trẻ trưởng thành tại một xứ sở không phải là quê hương, là tổ quốc.

Thậm chí trong số những người mến mộ ông có cả những người trẻ tuổi, sinh ra và lớn lên nơi đây, nói tiếng Việt bập bẹ nhưng lại rất say mê những ca khúc của TTT, nhất là những ca khúc mới viết sau này nói về thân phận và sự thông cảm giữa những kiếp đời viễn xứ.

Những người trẻ này vẫn coi ông như là thần tượng, một "hero" của thế hệ cha anh. "What? Are you kidding?"; "Is he dead?"; "I just heard him singing a couple of months ago. "; "Is he the one who wrote 'Bên Em Đang Có Ta' ?"; "Oh gosh! I'm going to miss him"; và còn nhiều, nhiều nữa.

Những lời bày tỏ đại loại như vậy được nghe thấy những ngày qua tại các câu lạc bộ, những quán cà phê, sân tennis hay tại phòng ăn trưa của những hãng xưởng nơi có đông đảo những bạn trẻ VN làm việc.

Đó là những tình cảm chân thành nhất, rung cảm nhất, xúc động nhất, đơn sơ mà quặn thắt nhất từ môi miệng của những tâm hồn trong sáng, không hề biết gian dối, phỉnh nịnh và rất xa lạ với những ngôn từ đầu môi chót lưỡi.

"Mấy bài hát của chú ấy giúp mấy người trẻ trẻ như tụi em hiểu rõ hơn về cái 'background' của mình", đó là lời phát biểu của Natalie Phạm, học sinh xuất sắc toàn môn năm ngoái lớp 8 của trường Trung Học Monroe Middle tại thành phố San Jose và em cũng tỏ ra rất bàng hoàng khi hay tin ông đột ngột qua đời.. . "

Người viết xin mượn lời của thi sĩ Hoàng Trúc Ly để tạm ngừng và hẹn độc giả dịp khác. Hoàng Trúc Ly, người có nhiều bài thơ được TTT phổ nhạc, đã viết như sau:

".. . Trong một mùa Xuân nào đó và trước đó nữa, tôi đã ngồi nghe Trầm Tử Thiêng hát nhạc quê hương của anh. Như những lời tỏ tình của những người còn sống, với sự chứng kiến linh thiêng của những người đã chết, nhẹ nhàng như những áng mây chiều.. . "

Kính thưa nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng,

Chúng cháu, chúng em, những người thuộc thế hệ sau của nhạc sĩ xin cám ơn nhạc sĩ và cầu mong rằng nơi mà nhạc sĩ đang yên nghĩ cũng nhẹ nhàng và bình yên, cũng đầy yêu thương, đầy bao dung, độ lượng như những ca khúc lấp lánh, rực rỡ tình người Việt Nam mà nhạc sĩ đã để lại cho chúng cháu, chúng em, cho cuộc đời này và mãi mãi về sau.

".. . Gửi em mang đi, chuyện xưa chuyện mới
Chuyện anh em ta, người đi, người tới.. . "
(Gửi Em Mang Đi)

Vĩnh biệt nhạc sĩ.
15/7/2000


Nguồn: Dactrung

Trầm Tử Thiêng và ca khúc “Chuyện một chiếc cầu đã gẫy” (Du Tử Lê)

Du Tử Lê


Nhìn lại toàn cảnh 20 năm văn học, nghệ thuật miền Nam, người ta thấy rằng, nó không chỉ được đánh dấu bằng sự xuất hiện của những tạp chí văn học khởi nguồn vào khoảng giữa thập niên 1950. Nó còn được ghi dấu bằng nhiều chính sách đãi ngộ văn nghệ sĩ của chính quyền thời đệ nhất Cộng Hòa nữa.

Một trong những chính sách đãi ngộ văn nghệ sĩ đó, là quyết định của chính phủ cho phép một số văn nghệ sĩ gia nhập hàng ngũ quân đội, được đồng hóa một cấp bậc nào đó, tùy theo bằng cấp hoặc tên tuổi của họ.

Tới giờ, nhiều người vẫn còn nhớ, các nhà văn như Ðỗ Tốn (tác giả Hoa Vông Vang), Nguyễn Mạnh Côn, Thanh Nam... Hay các nhạc sĩ như Ngọc Bích, Anh Bằng, Ðan Thọ, Nhật Bằng v.v... khi gia nhập quân đội, họ đã được đồng hóa nhiều cấp bậc khác nhau...

Tất cả những văn nghệ sĩ này đều phục vụ tại Nha Chiến Tranh Tâm Lý, thuộc Bộ Quốc Phòng, tiền thân của Cục Tâm Lý Chiến sau này.

Khi Nha Chiến Tranh Tâm Lý trở thành Cục Tâm Lý Chiến, cơ quan này không còn trực thuộc Bộ Quốc Phòng, mà nằm trong hệ thống Tổng Cục Chiến Tranh Chính Trị, trực thuộc Bộ Tổng Tham Mưu QL/VNCH.

Ở Nha Chiến Tranh Tâm Lý, các văn nghệ sĩ được điều động về một trong hai nơi, đài phát thanh Quân Ðội, hoặc Nguyệt San Chỉ Ðạo.

Nguyệt San Chỉ Ðạo ban đầu do nhà văn Nguyễn Mạnh Côn trông nom.

Chính nguyệt san này, bằng vai trò chủ bút của mình, nhà văn Nguyễn Mạnh Côn đã đăng truyện ngắn đầu tay của nhà văn Duyên Anh, truyện ngắn “Con sáo của em tôi,” trước khi tác giả này nổi tiếng.

Cũng từ nguyệt san Chỉ Ðạo (với thời gian được đổi tên nhiều lần như Phụng Sự, Tiền Phong...) đã là diễn đàn giới thiệu tác phẩm của các nhà thơ như Phan Lạc Tuyên, Mạc Ly Châu, Tường Linh...

Riêng nhà văn Thanh Nam được đưa về đài phát thanh Quân Ðội, làm biên tập viên cho đài này.

Cùng với nhạc sĩ Ngọc Bích, nhà văn Thanh Nam là đồng tác giả ca khúc “Suy tôn Ngô Tổng Thống” (Thanh Nam phụ trách phần viết lời).

Hai ông được tổng thống khen ngợi và hỏi có muốn xin tổng thống điều gì chăng?

Nhạc sĩ Ngọc Bích, từ cấp bậc Trung sĩ, xin được thăng Thượng sĩ. Nhà văn Thanh Nam xin được chính thức giải ngũ, trở lại đời sống dân sự với nghề viết báo.

Chính sách ưu đãi văn nghệ sĩ bằng cách cho đồng hóa một cấp bậc nào đó, khi tham gia quân đội, chấm dứt vào khoảng cuối thập niên 1950, đầu thập niên 1960.

Lý do, khi ấy chương trình quân dịch, động viên, bắt lính ở miền Nam được thi hành chặt chẽ. Hầu hết các văn nghệ sĩ, lần lượt bị gọi nhập ngũ.

Tiếp tục truyền thống ưu đãi văn nghệ sĩ, những nhân vật đứng đầu Cục Tâm Lý Chiến sau này, như các đại tá Vũ Quang, Cao Tiêu cũng đã xin nhiều văn nghệ sĩ về phục vụ đơn vị của mình, ngay khi họ vừa tốt nghiệp ở các quân trường.

Nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng nằm trong số những văn nghệ sĩ được tuyển dụng về phục vụ Cục Tâm Lý Chiến, năm 1966, phòng Văn Nghệ - Mặc dù ông không hề quen biết, hay chạy chọt vận động như một số trường hợp khác.

Tính khí hay bản chất của nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng cũng được ghi nhận là một trong những trường hợp ngoại lệ.

Tính theo đa số thì bản chất văn nghệ sĩ thường là những người có cái “tôi” lớn hơn bình thường. Vì vậy, họ ưa chống đối, bất phục tùng, nói nhiều (thường là nói về mình) và khi hứng lên, họ bất cần đời.

Không biết có phải vì có một thời gian dài là một giáo viên (ông tốt nghiệp trường Sư Phạm Cấp Tốc Saigòn năm 1958), hay bản chất tự trọng, không muốn ai nói năng, rầy rà mình hay không (?)- - Mà, suốt thời gian trong quân đội, tùng sự tại phòng Văn Nghệ cùng với nhiều văn nghệ sĩ khác, như các nhạc sĩ Trần Thiện Thanh, Phạm Minh Cảnh, Anh Việt Thu, nhà thơ Phạm Lê Phan... Trầm Tử Thiêng luôn lặng lẽ làm tròn bổn phận của mình.

Thời gian này, ông cũng giới hạn sự giao du, đàn đúm với những nghệ sĩ cùng phòng.

Những khi ra khỏi cổng trại Cục Tâm Tâm Lý Chiến, người ta cũng ít thấy ông la cà tại một số địa điểm tập trung nhiều ca nhạc sĩ, như các nhà hàng Thanh Thế, Kim Sơn, hoặc Kim Hoa...

Thời gian phục vụ quân đội của Trầm Tử Thiêng tương đối ngắn, khoảng hơn 4 năm. Nhưng ông cũng đã để lại cho đồng đội, những người lính, và những người yếu quý nhạc ông, một số ca khúc đáng kể.

Tiêu biểu nhất cho giai đoạn này, của sự nghiệp âm nhạc Trầm Tử Thiêng, là ca khúc “Chuyện một cây cầu đã gẫy!”

Trước biến cố kinh hoàng, được biết dưới tên đơn giản là “Tết Mậu Thân Huế, 1968,” một thành phố tựa mối tình đầu của ông, đồng thời cũng là nơi tiếp giáp quê hương Quảng Nam của mình; Trầm Tử Thiêng đã sáng tác ca khúc “Chuyện một chiếc cầu đã gẫy!”

Một ca khúc ra đời từ hơn 40 chục năm trước, nay nghe lại người thưởng ngoạn vẫn còn cảm thấy bùi ngùi. Ngay cả khi người nghe không có một chút ấn tượng, hiểu biết gì về biến cố ghê rợn ấy.

Có dễ vì âm điệu của ca khúc được xây trên nền của các câu hò, hoặc dân ca Huế, như Nam Bình, Nam Ai... thích hợp với nội dung, khí hậu của bản nhạc (?)

Ðã thế, ông còn “vẽ” lại một cách lớp lang, thứ tự như một truyện ngắn cảm động bằng âm nhạc, nên dù ai nghe, cũng khó cầm lòng!

Ca khúc mở đầu bằng sự nhớ lại những ngày đầu tiên, khi chiếc cầu được xây dựng:

“Một ngày vào thuở xa xưa trên đất Thần Kinh - Người bỏ công lao xây chiếc cầu xinh - Cầu đưa lối cho dân nối liền cuộc đời - Khắp cố đô dân lành vui ca thành điệu Nam Bình - Niềm vui bao lâu ước mơ giờ trên xứ thơ cầu nối liền bờ - Thỏa lòng người dân hằng chờ có ngày hẹn hò tình đẹp như mơ.”

Rồi trải qua hàng trăm năm với mưa, nắng, buồn, vui, những cuộc đời thơ mộng, trưởng thành, qua đi, để bao thế hệ tiếp nối lại được mùa hẹn hò, được sống như thi ca trước sự chứng kiến của chiếc cầu nối liền hai đầu tử, sinh đó.

Trong tác phẩm của Trầm Tử Thiêng, chiếc cầu không còn là một kiến trúc, một vật thể làm phương tiện nối liền đôi bờ một con sông mà, nó còn là chứng nhân tình cảm, trung tín nhất của những người ra đi, gầy dựng tương lai, nhưng vẫn không quên lời nguyện thầm, trở về:

“Từng đoàn người dệt tương lai đi nắng về trưa - Dập dìu trong tay chan chứa tình thương - Cầu êm bóng xa xa nắng tre rập đường - Áo trắng về trắng cầu quê hương - mỗi lần chiều tan trường - Cầu quen đưa bao chuyến xe - Nhiều khi vẫn nghe buồn vui tràn trề - Âm thầm người đi, người về, trót ghi lời thề ngoài miền sơn khê.”

“Ngày nào cầu đã đưa anh qua phố tìm em - Cầu đã đưa ta sang chỗ hẹn nhau - Cầu tha thiết khuyên anh giữ trọn tình đầu - Nước dưới cầu trong veo - Như cuộc tình duyên nghèo...”

Thế rồi, bất ngờ, thảm họa xẩy ra:

“Tình người về giữa đêm xuân chưa dứt cuộc vui - Giặc đã qua đây gây cảnh nổi trôi - Cầu thân ái đêm nay gẫy một nhịp rồi - Nón lá sầu khóc điệu Nam Ai tiếc thương lời vắn dài...”

Nhân nhắc tới ca khúc “Chuyện một chiếc cầu đã gẫy” của cố nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng, tôi nghĩ có dễ ít người biết cách đây nhiều chục năm, khi được nhạc sĩ Anh Bằng đồng ý cho hát thử trong băng nhạc Dạ Lan (tiền thân của trung tâm băng nhạc Asia). Nhựt Thanh khi ấy còn rất trẻ, đã chọn ca khúc đó để quyết định vận mệnh đời ca hát của mình...

Kết quả, một sớm một chiều, tiếng hát Trường Thanh (tức Nhựt Thanh) được nhiều thính giả đón nhận.

Thời gian đó, Trường Thanh không chỉ là một tiếng hát ăn khách, mà anh còn tạo lấy cho mình một trung tâm băng nhạc riêng: Trung Tâm băng nhạc Trường Thanh nữa.

***

“Chuyện Một Cây Cầu Ðã Gẫy” là ca khúc viết năm 1968, khi nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng đã 31 tuổi; cho nên, nó không phải là một trong những ca khúc đầu tay của ông. Theo một tài liệu được phổ biến trên mạng Bách khoa Toàn thư mở Wikipedia thì:

“Nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng, tên thật Nguyễn Văn Lợi, sinh ngày 1 tháng 10, năm 1937, tại Ðại Lộc, Quảng Nam, nhưng trên giấy tờ ghi ông sinh năm 1940. Lớn lên ở thôn quê miền Nam, Trầm Tử Thiêng bắt đầu ca hát từ năm lên 10 ở các thôn quê miền Nam Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh chống Pháp từ 1945 tới 1949. Sau đó ông lên Saigon tiếp tục việc học và tham gia hoạt động âm nhạc ở các học đường và các đoàn thể trẻ.

“Năm 1958 ông tốt nghiệp lớp Sư Phạm (1) và bắt đầu đi dạy, đồng thời cũng viết nhạc. Bài Hương Ca Vô Tận được sáng tác trong thời kỳ đầu; nổi tiếng qua giọng hát Thái Thanh.” (2)

Ở tuổi trên dưới 20, nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng đã hiến tặng cho đời một ca khúc tuyệt vời, như ca khúc “Hương Ca Vô Tận,” điều này cũng phải là hiếm hoi

Nhưng vào thời điểm cuối thập niên 1950, ông đã dám đưa danh từ riêng - Tên gọi một người con gái vào giữa nhan đề một ca khúc của mình, theo tôi, đó là một chọn lựa cho thấy sự tự tin, đảm lược, chủ tâm làm mới của ông thật đáng khâm phục.

Thật vậy, bởi vì tính tới tháng 4, năm 1975, trong sinh hoạt âm nhạc của miền Nam Việt Nam, vẫn còn một số nhạc sĩ từ chối dùng danh từ riêng trong tựa đề ca khúc của họ.

Không chỉ dùng danh từ riêng là “Hương” (tên thường được dùng cho một phụ nữ,) trong nhan đề ca khúc, nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng còn lập lại nhiều lần, tên riêng ấy, trong ca từ của ông.

Ngày đoạn mở đầu của ca khúc, người nghe đã thấy ông tha thiết kêu tên “Hương” tới ba lần:

“Hát nữa đi Hương, hát điệu nhạc buồn điệu nhạc quê hương - Hát nữa đi Hương hát lại bài ca tiễn anh lên đường - Ngày đao binh chưa biết còn bao lâu - Cuộc phân ly may mắn thì qua mau - Hát nữa đi Hương, hát để đợi chờ...”

Nếu ở ca khúc “Hương Ca Vô Tận,” Trầm Tử Thiêng/Nguyễn Văn Lợi còn cất lên câu hỏi như một khao khát bình thường của một người trẻ tuổi, sớm ý thức được thảm họa chiến tranh trên một nửa phần đất nước, qua câu hỏi “Ngày binh đao không biết còn bao lâu” - Với cầu mong “Cuộc phân ly may mắn thì qua mau” - Thì bước vào ca khúc “Kinh Khổ,” cũng là một trong những ca khúc được sáng tác ở thời kỳ đầu của sự nghiệp âm nhạc Trầm Tử Thiêng/Nguyễn Văn Lợi, đã cho thấy cái nhìn của ông về chiến tranh là một cái nhìn thẳng thắn. Không né tránh. Không lẩn trốn. Một cái nhìn nhân danh Việt Nam, đứng trên mọi chính kiến, mọi chủ thuyết chính trị...

Một cái nhìn mà cả hai phía, có thể cùng không đồng ý.

Cái nhìn của một nhạc sĩ trực diện với một cuộc chiến anh em tương tàn. Một cuộc nội chiến. Một cuộc chiến giữa trắng và đen. Giữa hận thù và thành kiến. Giữa mê muội và ảo tưởng...

Vì vậy, chúng ta không nên ngạc nhiên, nếu sau biến cố tháng 4, 1975, một số ca khúc của họ Nguyễn đã được một bộ phận thuộc chính quyền CSVN, mang về Hà Nội nghiên cứu; như nhà báo Nguyễn Ngọc Chấn đã tiết lộ trong bài viết nhan đề “Trầm Tử Thiêng; Người nhạc sĩ của thời cuộc.”

Trở lại với nội dung của ca khúc “Kinh Khổ,” dù họ Nguyễn sáng tác khi còn rất trẻ; nhưng với viễn kiến đi ra từ tấm lòng nhân bản, bao dung lớn, ông đã sớm cho thấy chỉ một vũ khí tình yêu thương chân thật, mới đủ nhiệm mầu đã giải cứu đất nước, giải oan những lời nguyền tồn đọng hằng nghìn năm qua trên sinh mệnh tổ quốc.

Cũng như ca khúc “Chuyện Một Chiếc Cầu Ðã Gẫy” sau này; với “Kinh Khổ’ từ hàng chục năm trước, Trầm Tử Thiêng/Nguyễn Văn Lợi đã “dẫn truyện” bằng hình ảnh người Mẹ - Người Mẹ Việt Nam:

“Mẹ ngồi nguyện cầu hằng bao đêm - Lời kinh vọng xa thật êm đềm - Mẹ cầu cho con, vượt qua ngày tròn - Mẹ cầu cho em tuổi trời xanh còn nguyên đừng biến mất...”

Dù cho thực tế:

“Người về một ngày một lưa thưa - Người đi càng đêm càng đông dần - Từng dài âu lo - Từng đêm đợi chờ - Mộng thật cam go - Miễn là mai niềm tin thành nụ cười.”

(Người đi, người về ở đây, xin hiểu đó là sự bước qua vạch phấn phân chia hai chủ nghĩa.)

Và, cũng thực tế hay, khao khát trở thành hiện thực của họ Nguyễn là:

“...Người về một ngày một đông thêm - Người đi càng giây càng thưa dần - Rồi ngày sinh ly - Rồi đêm từ biệt - Còn lại đêm nay với vòng tay tình yêu người và người.”

Khi tình yêu là lời cầu nguyện chung cho cả một dân tộc, một đất nước thì kết quả đương nhiên sẽ phải là:

“...Lạnh lùng một ngày một qua mau - Lời kinh mù sương mờ trên đầu - Mộng chờ sau đêm - Ngày mai thật lạ - Thù hận anh em bỗng nhìn nhau gọi nhau thật đậm đà (...)Người về một giờ một đông hơn - Người đi càng giây càng không còn - Một thời điêu linh - Một phen hoạn nạn - Còn lại hôm nay những lời kinh tình yêu đầy nhiệm mầu.”

Trong một tùy bút về “Thầy Thiêng” (cách gọi thân mật của Khánh Ly dành cho nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng,) đã không quên nhắc lại một số ca từ trong ca khúc “Kinh Khổ” của Trầm Tử Thiêng. Cô viết:

“...Nhạc ông viết thật nhân bản. Ðầy tình nghĩa. Dù bao nhiêu điêu linh hoạn nạn. Ông vẫn mong có một ngày được ở với “Vòng tay tình yêu người và người.” Dù tình người có tiêu hao qua bao loạn ly ông vẫn chờ một ngày “mai thật lạ - “Thù hận anh em bỗng nhìn nhau gọi nhau thật đậm đà.” Mơ ước không thành, ông đành ra đi, ôm theo một khối tình quê. Ông tự ví mình như một cậu bé mồ côi. Cố vui cuộc sống nhỏ nhoi. Cố quên ngày tháng lẻ loi để lớn. Ðể đêm đêm nhớ về Saigon...”

(Trích “Khánh Ly, Nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng”)

Về phương diện hình thức, nếu ở ca khúc “Hương Ca Vô Tận,” Trầm Tử Thiêng là một trong những nhạc sĩ đầu tiên, đem tên người nữ vào ca từ của mình thì ở “Kinh Khổ,” ông cũng lại là một trong vài nhạc sĩ đầu tiên, sử dụng quãng ba, chỉ gồm có ba nốt Ðô, Rê, Mi để hoàn thành tác phẩm của mình.

Rất nhiều nhạc sĩ cho rằng, một ca khúc thiếu những “cao trào” thường không thể thành công. Kinh nghiệm cho thấy, những ca khúc nổi tiếng, được lưu truyền từ đời này qua đời khác, thường có những quãng cách rất lớn.

Chính nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng, sinh thời khi so sánh tác phẩm “Kinh Khổ” của mình, với một vài ca khúc khác, cũng từng nói rằng:

“Ðôi khi quãng cách đó là mười ba hay mười bốn quãng. Nó lên tới gần hai bát độ; như ca khúc “Ðêm, Nhớ Trăng Saigon,” của Phạm Ðình Chương ở phần Coda... Nó là một thách đố lớn cho một ca sĩ có âm vực giới hạn...”

Do đó, theo các nhạc sĩ như Trần Duy Ðức, Nguyễn Ðức Cường thì nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng là người duy nhất, tính tới hôm nay, đã gặt hái được sự thành công rực rỡ với một ca khúc trước sau, chỉ dùng quãng ba.

Nhạc sĩ Trần Duy Ðức nói:

“Quãng ba của ông, dựa trên thang âm đều đặn của tiếng mõ...”

Phần nhà thơ kiêm nhạc sĩ Nguyễn Ðức Cường thì thêm rằng:

“...Như tôi hiểu, tiếng mõ là phông nền ắt có và đủ của những thời kinh Phật. Nói cách khác, nó chính là trái tim từ bi, yêu thương mở rộng của dân gian. Và cố nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng khi cố ý sử dụng quãng ba, căn cứ trên tiếng mõ này, chắc cũng không nằm ngoài ý niệm ấy.”

***

Ở thế hệ thứ hai của sinh hoạt 20 năm âm nhạc miền Nam, tính từ 1954 tới 1975, nếu có một người lặng lẽ nhất trong mọi sinh hoạt, khiêm tốn nhất trong mọi xuất hiện, thì có lẽ, đó là nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng. Thuộc thế hệ âm nhạc thứ hai, thế hệ lớn lên từ xương thịt miền Nam Việt Nam, với những chói lòa của dòng văn chương Mai Thảo, Nguyên Sa, Vũ Khắc Khoan, Doãn Quốc Sỹ và những ca khúc trữ tình của Dương Thiệu Tước, Lê Thương, Phạm Ðình Chương, Văn Phụng, Cung Tiến, Phạm Duy, dòng văn học nghệ thuật từ miền Bắc vượt Bến Hải, vào miền Nam; Trầm Tử Thiêng đã mở lấy cho mình một lồng ngực âm nhạc mới. Những lượng khí trời canh tân, những phần máu thịt thế giới, tân kỳ, đã làm thành một Trầm Tử Thiêng/Nguyễn Văn Lợi của những ca khúc như Hương Ca Vô Tận. Như Kinh Khổ, như Chuyện Một Chiếc Cầu Ðã Gẫy.
Những ca khúc mang tên họ Nguyễn xuất hiện đột ngột, rực rỡ, như có một mặt ngây ngất, choáng váng cảm thức, tâm hồn người nghe. Chỉ với tam cung, thay vì thất cung, chỉ với ba nốt nhạc đô, rê, mi trên thang nhạc 7 bậc, Trầm Tử Thiêng, là người đầu tiên, sử dụng để hoàn tất ca khúc Kinh Khổ. Một ca khúc bất hủ. Ca khúc dựa trên thang âm đều đặn của tiếng mõ. Tiếng mõ, nhịp đập chính của trái tim Phật Giáo hay trái tim dân gian Việt Nam.

Nhưng đâu là chân dung Trầm Tử Thiêng?

Rất ít người có thể thỏa mãn câu hỏi từng được cất lên ở cả hai miền Nam-Bắc trong những năm tháng đầu thập niên 60, kéo dài tới giữa thập niên 70.

Rất ít người có thể thỏa mãn câu hỏi từng được cất lên trong các cộng đồng người Việt lưu vong ở khắp mọi nơi. Sau khi những ca khúc lớn lao, lồng lộng của họ Nguyễn được những thước băng nhựa chuyển tới những tâm hồn Việt Nam luân lạc như Lưu Vong Khúc Của Người Việt Nam, Có Tin Vui Giữa Giờ Tuyệt Vọng, như Một Ðời Áo Mẹ Áo Em, như Hãy Vui Lên Khi Lòng Còn Biết Buồn... Hoặc những ca khúc họ Nguyễn viết chung với nhạc sĩ Trúc Hồ, một người trẻ, niềm hãnh diện của tuổi trẻ ở hải ngoại.

Ðó là những ca khúc như Bước Chân Việt Nam, Bên Em Ðang Có Ta, hay Một Ngày Việt Nam, vân vân...

Câu hỏi khó được trả lời một cách thỏa đáng, bởi vì, sau bao nhiêu năm ở quê người, tài hoa và trí tuệ vạm vỡ kia, trái tim bát ngát nhân bản nọ, vẫn là một con người lặng lẽ nhất, trong mọi sinh hoạt, khiêm tốn nhất trong mọi xuất hiện.

Con người đó chính là Nguyễn Văn Lợi, người thầy giáo hiền hòa một thời với bảng đen phấn trắng. Con người đó, chính là Nguyễn Văn Lợi sinh năm 1937 tại Quảng Nam, với bài hát đầu tiên được phổ biến rộng rãi, nhan đề Rồi 20 Năm Sau (Lời của Mẹ) viết năm 1957.

Con người đó, con người Nguyễn Văn Lợi, một tên gọi khác của Trầm Tử Thiêng, trái ngược với bản chất khiêm tốn, ở lãnh vực âm giai và trí tuệ, ông lại luôn là kẻ mở đường, xốc tới những cánh rừng tâm linh, nhân bản chưa người khai phá. Con người đó, con người Trầm Tử Thiêng trong Nguyễn Văn Lợi, trái ngược với bản chất lặng lẽ, lại luôn là kẻ gieo mình lên đỉnh đầu những ngọn sóng quê hương, chọn đứng cheo leo trên những đỉnh dốc dân tộc và, tổ quốc.

Như khi thiên tai, khi trận bão Linda, vung lưỡi hái tử thần lên bao nhiêu ngàn đồng bào sống dọc theo ven biển miền Ðông Nam tổ quốc Việt, ông đã đứng lên trên mọi ngộ nhận, mọi kiêng cữ, mọi hiểm nguy, để banh ruột phơi gan ông ra, chia sẻ cùng ruột thịt, quê nhà. Trong tinh thần chia sẻ với ruột thịt ở trong tấm lòng mở ra cùng tận, nghiêng lắng trái tim mình để chia sớt phần nào bất hạnh, Trầm Tử Thiêng viết Quê Nhà Còn Giông Bão.

Như đã nói, trái tim họ Trầm, là trái tim chọn ở cùng những nhịp đập đất nước. Rung động của họ Trầm là những rung động cùng nhịp với ngọn triều thế sự. Trong nỗ lực đi tìm những ý nghĩa sâu thẳm của một đời người, trong lắng sâu để nghe được hơi thở tương lai, nhịp quay của lẽ tuần hoàn, thấp thoáng trong các nhạc phẩm của họ Trầm còn là niềm tin yêu, những tiếng cười của nhịp vui sống. Ðiển hình cho nhân sinh quan đầy tính yêu người và yêu đời này, là ca khúc Hãy Vui Lên (Khi Lòng Còn Biết Buồn):

Hãy vui lên khi lòng còn biết buồn! Ðời cỏ cây yêu mưa thích nắng, nên xanh thêm lộc mới. Và giọt lệ nhân sinh quý giá như bao nhiêu nụ cười... Cứ vui chơi đến tận cùng vũ trụ - tội tình gì quanh năm ru rú giam chân nơi hẻo lánh - hẹn một ngày anh em đánh chén say sưa trên Hỏa Tinh - Cứ quay quay theo vòng cờ thế sự - Như người tù binh năm xưa - nay đã hiên ngang lên Ðại sứ - Trở về Hỏa Lò nâng ly chếnh choáng, ôm vai từng kẻ thù...

Dõi theo bước chân âm nhạc, khai phá của Trầm Tử Thiêng, từ Việt Nam qua tới quê người, có dễ Trầm Tử Thiêng là một trong số ít nhạc sĩ của chúng ta, đã bắt được nhịp đập cái trái tim thời sự, trái tim đất nước, nên cõi nhạc của ông, lúc nào cũng tươi rói những dự kiện thời sự, và luôn cả những tựu thành tốt đẹp của nhân loại nữa. Nhạc sĩ Anh Bằng từng thán phục họ Nguyễn ở lãnh vực này, khi ông nói:

“Trầm Tử Thiêng có một khả năng đặc biệt, hơn tôi rất xa. Ðó là khả năng nhậy bén của một nhạc sĩ viết được những ca khúc giá trị cho chiến dịch...”

Riêng tôi, tôi vẫn nghĩ, Trầm Tử Thiêng không chỉ là kẻ viết sử bằng âm nhạc mà ông chính là nhân chứng của từng giai đoạn lịch sử đa đoan, tiêu biểu của đất nước.

Nếu trong âm nhạc, Trầm Tử Thiêng thường là kẻ đứng trong hàng thứ nhất, hàng ngũ dẫn đường hăm hở, nhiệt tâm thì, trong đời sống cá nhân, ông lại là kẻ đìu hiu, cô quạnh, trong đời sống hàng ngày. Và ông càng đìu hiu cô quạnh hơn nữa, trong đời sống tình cảm của mình.

Rất ít người được nghe ông tâm sự về đời riêng. Những hạnh phúc/khổ đau trong tình trường. Phải chăng vì thế, một người bạn thân cận với ông, đã dùng hình ảnh một nhà tu khổ hạnh, như dấu vết nhận dạng con người, đời sống của Trầm Tử Thiêng/Nguyễn Văn Lợi.

Nhưng sự thực không phải thế. Sự thực trái ngược hẳn. Nếu ở mặt quê hương, Trầm Tử Thiêng là kẻ chọn gieo mình lên đỉnh đầu ngọn sóng quê hương, chọn đứng cheo leo trên những ngọn dốc dân tộc; là nhân cách âm nhạc Trầm Tử Thiêng, thứ nhất; thì, trong tình yêu, họ Nguyễn lại tự nguyện làm người tình thủy chung với những đổ vỡ, những bất hạnh, chia, lìa,...

Tôi có cảm tưởng như tính thủy chung, lòng bao dung của họ Nguyễn là nhân cách âm nhạc thứ hai của đời nhạc Trầm Tử Thiêng vậy.

Năm 1970, khi ngồi xuống, trầm mình trong nhát chém tình yêu, mang tên hạnh-phúc- chia-lìa; ve vuốt, âu yếm vết thương của mình ông viết:

Ta nghiêng tai nghe lại cuộc đời - thì hãi hùng hoàng hôn trờ tới - Ta nghiêng vai soi lại tình người - thì bóng chiều chìm xuống đôi môi - Ðang mân mê cho đời nở hoa chợt bàng hoàng đến kỳ trăn trối - Ðang nâng niu cuộc tình lộng lẫy - bỗng ngỡ ngàng vụt mất trong tay - Ta khổ đau một đời, để chết trong tình cờ - Ta tìm nhau một thời, để mất nhau vài giờ - Bàn tay làm sao níu, một đời vừa đi qua - bàn tay làm sao giữ, một thời yêu thiết tha - Mang ơn em, trao tặng một lần - là kỷ niệm dù không đầm ấm - mang ơn em đau khổ thật đầy - là nắng vàng dù nhốt trong mây - mang ơn trên cho cuộc đời ta - vài vạn ngày gió cuồng mưa lũ - trăm cơn đau, một vầng nhang khói - kéo ta về, về cõi hư vô.

Ðó là ca khúc “Tưởng Niệm.” Ðó là “kỷ niệm dù không đầm ấm” của Trầm Tử Thiêng. Nhưng nó cũng là tưởng niệm, là kỷ niệm của không ít những tuổi trẻ Việt Nam trong thời điểm chiến tranh đĩ.

Năm 1985, mười năm sau cuộc chia tay với người yêu vì biến cố 30 tháng 4, năm 1975, họ Nguyễn lại ngồi xuống, lại vuốt ve, âu yếm vết thương mình:

Mười năm yêu em, em thấy đời mộng mị - mười năm yêu em, ta thấy tình cuồng si - mười năm yêu em, ta hóa thành chiếc lá trôi theo từng cơn lũ của kiếp sống - Tình chưa yên vui, bên sóng đời cuồng nộ - chợt đêm chia phôi, ngăn cách một đại dương - nhiều đêm gian nan, ta ngỡ mình sắp đuối - nhưng em, tình vẫn hát từ bến chờ - Ôi ta nhớ những đêm nằm mộng biển - hồn ta bay trên đôi cánh reo mừng - giữa cằn cỗi, chợt nghe tình xao xuyến - ngỡ môi em thầm đợi những mùa xuân - Dường như trong Ta, em có điều tuyệt vọng - dường như trong Em, ta vẫn đầy hoài mong - Mười năm yêu em cũng sẽ là mãi mãi - xin em cùng ta hát để nhớ hoài...

Ðó là “Mười Năm Yêu Em” của Trầm Tử Thiêng. Cũng như tình khúc “Tưởng Niệm,” sáng tác cách đó 15 năm năm, giữa quê nhà, tình khúc Mười Năm Yêu Em của họ Trầm, ở quê người, đã lập tức trở thành tiếng hát trên môi, trở thành người tình trong tâm tưởng của những người yêu nhạc Trầm Tử Thiêng trong và ngoài đất nước.

Ðể kết luận, với tôi, nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng/Nguyễn Văn Lợi là một tài năng âm nhạc đặc biệt, ông là một trong những nhạc sĩ đã vượt ngoài và, vượt xa giới hạn của lãnh vực tình khúc.

Du Tử Lê

(Tháng 2, năm 2010)

Chú thích:

(1) Nhà báo Vương Hồng Anh, tức Nguyễn Chí Khả cho biết, nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng tốt nghiệp khóa Sư Phạm Cấp Tốc, Saigon. Thời gian đó miền Nam thiếu giáo chức, nên khóa học chỉ kéo dài 9 tháng.

(2) Ðầu thập niên 1990, ở quê người, nữ danh ca Thái Thanh một lần nữa, ghi âm ca khúc này trong bộ đĩa “Thái Thanh Hải Ngoại,” do trung tâm băng nhạc Diễm Xưa thực hiện và phát hành.


Nguồn: Người Việt Online