12.29.2018

Giải mã lề lối soạn nhạc qua dòng nhạc Trịnh Công Sơn


Bất kể nhạc đề đơn giản hay phức tạp, hoặc có ít hay nhiều nét đặc trưng,
ấn tượng sau cùng của một khúc điệu không lệ thuộc vào hình dáng sơ khai,
mà vào cách xử lý và phát triển của nhạc đề ấy.
Arnold Schoenberg
 
 
Chẳng biết từ bao lâu rồi, tôi rất muốn sáng tác cho được một bản nhạc. Tôi đi tìm sách nhạc để học, nghe nhạc, thậm chí mon men phân tích nhạc, mục đích cũng là để nắm vững hoàn toàn cách viết một bài nhạc chỉnh chu.
 
Vậy mà tôi vẫn chưa tìm ra, cho đến một ngày đẹp trời tháng Mười Hai năm nay (2018), khi cầm trong tay quyển “Những căn bản soạn nhạc” (Fundamentals of Musical Composition – FMC) của ông Arnold Schoenberg.  Ông là giảng sư của hai đại học danh tiếng UCLA và USC của Hoa Kỳ trong những năm trước và sau Thế chiến thứ Hai. Tôi đọc đi đọc lại chỉ riêng có 30 trang đầu mà đã rất thú vị với cách hành văn của ông, chúng thật cô đọng và sâu sắc. Ông chỉ ra một lề lối sáng tác nhạc cùng những lời khuyên bảo thật hữu ích.
 
Tôi bèn làm một bảng phân loại, chọn ra ba mươi sáu ca khúc Trịnh Công Sơn mà tôi yêu thích bấy lâu rồi áp dụng những quy tắc sáng tác trong sách FMC để đối chiếu và tìm hiểu. Thiển nghĩ các dòng nhạc khác như Phạm Duy, Lê Uyên Phương, Vũ Thành An, Từ Công Phụng, v.v.  chắc hẳn cũng sẽ theo những quy tắc sẽ đề cập trong tiểu luận, nhưng với cách xử lý và phát triển nhạc và ca từ riêng của mỗi người.
 
 
Hình dáng (Form)
 
Ngay trong chương đầu tiên, sách FMC đã nhấn mạnh hình dáng của một bài nhạc phải được cấu tạo chặt chẽ, gồm những thành tố hoạt động như một sinh vật, với đầu mình, tay chân, tim óc. Ông giải thích, nếu bài nhạc không được tổ chức chặt chẽ, thỉ nó cũng giống như một bài luận văn mà không có dấu chấm câu, hay nghe một cuộc đối thoại mà chủ đề nhảy loạn xạ từ ý này sang ý khác.
 
Đọc tới đây, tôi nhớ ngay đến những bài thơ được phổ nhạc trên liên mạng, trong đó bản nhạc vẫn được giữ nguyên lời thơ, hay chỉ sửa vài ba chữ. Vì nốt nhạc phải đi theo thơ, nên dù hay cách mấy thì câu nhạc cũng phải luyến láy theo dấu bằng trắc của thơ, nên nhạc chỉ sau vài ba câu thôi là đã thấy “không ổn”, tựa như nghe một cuộc đối thoại với chủ đề loạn xạ vậy. 
 
 Để có một hình dáng hài hòa, cân đối, bài hát phải hội đủ ba điều kiện: hợp lý (logic), mạch lạc (coherence), và tính lĩnh hội (comprehensibility.) Ca từ phải hợp lý, không nói chuyện nọ xọ chuyện kia mà có chủ đề rõ ràng. Bài nhạc cũng phải ngắn gọn thôi, đừng dài quá, vì trí óc chúng ta thường không cho phép chúng ta nhớ nhiều; làm bài nhạc trở nên khó hiểu, khó lĩnh hội. Các bài nhạc Trịnh Công Sơn tôi chọn nói riêng, và nhạc của ông nói chung, theo thiển ý chỉ nhìn lướt bên ngoài đã hội đủ ba điều kiện trên. Một thí dụ nhỏ là bài Biển nhớ:
 
Ngày mai em đi, biển nhớ tên em gọi về               
Gọi hồn liễu rũ lê thê, gọi bờ cát trắng đêm khuya
Ngày mai em đi, đồi núi nghiêng nghiêng đợi chờ            
Sỏi đá trông em từng giờ, nghe buồn nhịp chân bơ vơ.
 
Bạn thấy là trong bài không đề cập đến tháng tới, năm tới, mà chỉ gói gọn lại vào “ngày mai”. Các hình ảnh cũng chỉ gói gọn vào biển, cát trắng, sỏi đá, đồi núi, “Sơn Khê”, phố, chứ không quá lan man tới chợ búa, vỉa hè, quán café, v.v. hay những suy nghĩ rất nội tâm về thân phận như những bài khác.  Tôi để bạn đọc tự kiểm chứng các bài nhạc khác.
 

12.20.2018

CD mới: "The Carpenters with the Royal Philharmonic Orchestra" - Cuối năm, nghe lại nhạc Carpenters

Bạn,

Một tình cờ đã giúp tôi mua được CD mới ra lò với tựa đề: "The Carpenters with the Royal Philharmonic Orchestra".

Có lẽ đây là lần đầu mua được CD của một ban nhạc nổi tiếng mình thích, ngay lúc họ ra đĩa! Lần cuối The Carpenters ra đĩa là đã gần 40 năm trước (1981), nếu không tính những compilations của họ. Khi đó thì còn mài đũng quần cuối cấp 2 ở Saigon, có lẽ khi ấy chỉ biết bài nổi tiếng nhất của họ, là Yesterday Once More, với lời Việt "Nhớ thương ngày tháng qua" , dĩ nhiên, chứ tiếng Anh tiếng em chả biết chữ nào hết.

 Lần này nghe âm thanh quá trong trẻo, với ban nhạc giao hưởng cả trăm người, thêm vào những hòa âm mới cho giàn dây, chơi lại một số các đoạn solo, v.v. khiến cho người hâm mộ bàng hoàng. Thâu âm thì ở Abbey Road Studios, nơi chốn huyền thoại mà The Beatles đã ghi âm thời 60'. Xin nói thêm là năm 1997 khi tới Luân Đôn chơi, tôi và hai em ruột ráng tìm dường đi metro, tới cửa Studio này và cũng đi qua đường như tứ quái Beatles đã đi khi xưa, hihi …


Sau đây là bài viết về CD nói trên:

***

Cuối năm, nghe lại nhạc Carpenters

Như thông lệ, tôi nghỉ phép hai tuần cuối và đầu năm để nghỉ xả hơi, cùng gia đình và dân Mỹ Mừng Thiên Chúa Giáng Sinh và ăn Tết Tây. Đây cũng là dịp để kiểm điểm lại tài sản âm nhạc, và nếu đủ hứng khởi thì ghi xuống một hay hai tản mạn. Năm nay trời thương, không những tôi tìm ra ông thầy đích thực - nhạc sư Arnold Schoenberg - mà tôi đã đề cập trong một bài viết gần đây (12/2018), tôi còn được dịp nghe lại ban nhạc Carpenters với một CD mới toanh, âm thanh tuyệt hảo.



Nghe thử: https://www.youtube.com/playlist?list=PLIBo8J6cWKtyrn9nO977Q630SC_UuwytP

12.17.2018

Hãy yêu chàng!

Bạn,

Sáng nay nghe lại bài nhạc "Hãy yêu chàng!" này (phổ thơ Nguyễn Tất Nhiên), thấy cách phát triển giai điệu hay quá!

http://www.phamduy2010.com/phamduy100/21-40.php



bèn thử tìm lời thơ trên mạng, thì thấy ở đây:

https://www.ngo-quyen.org/a883/tho-nguyen-tat-nhien-oanh

Trăm lần như một, câu chủ đề (motive) của bài nhạc (thí dụ như "hãy yêu chàng" trong bài này) đã được nhạc sĩ Phạm Duy làm nền tảng để phát triển cho đến tận cùng. Các câu thơ được gặn lọc ra rồi chỉ biến thành lời ca sau khi bài nhạc đã được định hình.

Theo như một nhạc sĩ lớn của thế kỷ 20 (xin tạm giấu tên) , sự lặp lại của một motive là điều kiện phải có để một bản nhạc thành công. Cũng theo ông, một bài nhạc cần ba yếu tố: lô - gíc, chặt chẽ (coherence), và cảm thông/hiểu (comprehensive.) Bài nhạc mà ý tứ nhảy đi lộn xộn, từ ý này sang ý khác, câu nhạc không lặp lại thì chả ai nhớ và thích hết.

Ta thấy ngay từ khổ thơ đầu:

hãy yêu chàng, yêu chàng như yêu dòng sông
ngậm ánh trăng non bàng bạc đêm rằm
sông chở phù sa về ươm lộc mới
chàng chở tình về cho mắt em ngoan

Vì phải theo các quy tắc phát triển nhạc (logic, coherence, comprehensive) chúng đã biến thành:

Hãy yêu chàng ! Hãy yêu chàng !
Như yêu dòng sông ngậm ánh trăng non, mộng ước quanh năm
Yêu chàng, chàng chở tình về cho mắt em ngoan…


"Mộng ước quanh năm" đã được thêm vào để nhạc phát triển tiếp melody "ngậm ánh trăng non".

Sau khi tôi thấy rõ phương pháp nhạc sĩ PD kiến tạo câu nhạc trước rồi mới thêm lời vào, tôi thấy câu sau quá hợp lý: "Yêu chàng, chàng chở tình về cho mắt em ngoan… " vì vừa có lặp lại (yêu chàng), rồi melody mộng ước quanh năm phát triển thành cho mắt em ngoan, và rất logic khi kết mở (em ngoan ...) tạo tiền để cho đoạn kế:

Hãy yêu chàng ! Hãy yêu chàng !
Như yêu làn mây lờ lững trôi xuôi, ủ đóa hoa tươi
Yêu chàng, chàng thổi tình ngời cho tóc em bay.


 Nếu bài thơ tôi thấy trên mạng đúng là chép từ thơ NTN, thì câu cuối "chàng thổi tình ngời cho tóc em bay." làm tăng vẻ đẹp của hình ảnh và melody hơn thay vì giữ nguyên câu thơ:

hãy yêu chàng, yêu chàng như yêu áng mây
lãng đãng trôi xuôi ngon thuở mộng dài
mây ủ mưa hồng thơm hoa kết trái
chàng ủ tình hồng thả tóc em bay

Vài dòng tạp ghi, mời bạn cùng nghe!

12/17/2018