Trần Văn Ân
(Văn Học số 21, tháng 10/1987, trang 88–100)
LTS: Văn Học trân trọng cảm ơn văn hữu Trần văn Ân đã đồng ý cho đăng Chương II của cuốn sách "Phạm Duy và mệnh nước nổi trôi" mà ông dự trù cho ra mắt vào cuối năm 1987.
Văn Học được biết cuốn sách được soạn rất công phu và có sự góp ý của rất nhiều văn nghệ sĩ và chuyên viên có uy tín. Chúng tôi hy vọng sẽ có dịp điểm cuốn sách quý hoá của bạn Trần văn Ân.
Ngày đó có em đi nhẹ vào đời
Và mang theo trăng sao đến với lời thơ nuối.
— Ngày Đó Chúng Mình (1959)
Phạm Duy, Nòi Tình Và Nỗi Cô Đơn Nghiệp Dĩ
Vào khoảng mùa thu 1960, để trả lời câu phỏng vấn của Nguyễn Đình Toàn, người phụ trách chương trình phát thanh Văn Học Nghệ Thuật của Đài Saigon, Phạm Duy có nói: "Đối với tôi chỉ có ba điều quan trọng: Tình Yêu, Sự Đau Khổ và Cái Chết." Quả thật, đúng như vậy, vào thời điểm này, P.D. đang đắm đuối trong một thứ "Tình Xanh Lo Sợ".
Kể từ ba năm về trước, từ 1957, mối tình này đã là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho hàng chục bản tình ca bất hủ của nhạc sĩ họ Phạm. Vào thời kỳ này, các bài Thương Tình Ca, Tìm Nhau, Cho Nhau, Đừng Xa Nhau, Ngày Đó Chúng Mình v.v... đang được trình bày hầu như mỗi ngày tại các đài phát thanh và các phòng trà và đang là những bài hát đầu môi của tất cả những người đã có một thời yêu nhau, đã đắm say trong một cuộc tình mãn nguyện hay đã ưu phiền trong một cuộc tình lỡ dở.
Trước đó, P.D. chỉ có những cuộc tình đùa rỡn tạm bợ. Riêng đối với Thái Hằng thì hoàn toàn là tình nghĩa phu thê và trường cửu. Gia đình, nói rõ hơn là vợ và con, đối với P.D., cũng thiêng liêng và quan trọng như Quê hương và người tình. Đó là những giá trị vĩnh cửu mà P.D. ôm ấp, xưng tụng và tôn vinh suốt cuộc đời ông. Cả ba đều là những tình yêu tuyệt đối, trọn vẹn và vô lượng. Phạm Duy, trong mỗi hơi thở của cuộc sống hàng ngày, đều dâng hiến trọn đời mình cho cả ba thứ tình yêu vô cùng, vô tận đó. P.D. thương yêu, quý trọng Thái Hằng hơn bất cứ một người chồng nào trên thế gian này. P.D. cũng đã lo nhiệm vụ làm chồng, làm cha một cách hầu như toàn hảo. Nhưng P.D. vẫn còn có một Quê hương để thờ và một cuộc tình riêng tư để sống.
Phạm Duy là chồng, là cha, nhưng Phạm Duy còn là một nghệ sĩ đa tình đa cảm và là một người dân Việt. Cái hay, cái tuyệt đẹp và cái tột đỉnh của hiện tượng Phạm Duy bao hàm ở chỗ tâm hồn Phạm Duy đã quân bình được một phương trình ba vế: Thái Hằng, Quê Hương và Cuộc Tình. Phạm Duy đã không buông Thái Hằng để đi theo cuộc tình như những người đàn ông tầm thường khác. Phạm Duy cũng đã không vì Thái Hằng mà bỏ qua một cuộc tình lớn. Riêng người dân Việt thì thật là may mắn đã được nghe và hát mấy chục bản tình ca bất hủ của nhạc sĩ họ Phạm.
Hãy tưởng tượng xem! Nếu chúng ta không có Ngày Đó Chúng Mình, Đừng Xa Nhau, Tìm Nhau, Cho Nhau, Ngàn Trùng Xa Cách v.v... thì cuộc sống tình cảm của chúng ta sẽ mất mát biết là bao! — Vậy xin cảm ơn, xin cảm ơn tất cả những người trong cuộc. Cảm ơn Cuộc tình, cảm ơn Phạm Duy và cảm ơn Thái Hằng. Xin hãy vinh danh Tình Yêu và Nghệ Thuật!
Tình ca Phạm Duy rộng lớn và phiền toái như cuộc đời người nhạc sĩ. Mặc dầu Phạm Duy chỉ thực sự thương yêu có một người vợ, và yêu đắm đuối có một cuộc tình, nhưng trước, trong và sau hai cuộc tình lớn này, P.D. đã đùa rỡn và hưởng thụ hàng chục, hàng trăm cuộc tình vụn vặt, tạm bợ khác.
Nhạc tình Phạm Duy là một thứ nhạc tình có sự sống hẳn hoi — Người tình trong nhạc P.D. là những nhân vật sống thật, có thật bằng xương và bằng thịt, khác hẳn với những người tình tưởng tượng như trong nhạc Văn Cao hay những người tình chưa với tới trong những bản nhạc "Không Tên" của Vũ Thành An.
Trong Tình Kỹ Nữ và Vũ Nữ Thân Gầy nhân vật chính là cô gái nhẩy xinh đẹp mà P.D. đưa đón hàng ngày tại Hà Nội vào mùa thu 1946. "Em đến bên tôi một chiều khi nắng phai rồi" là một người vũ nữ hoàn lương khác, làm tình báo cho Việt Minh ở Lào Kay vào năm 1947 và đã yêu P.D. Tiếng Đàn Tôi là âm thanh mệt mỏi của những đêm ân ái với một người thiếu nữ phóng đãng trên chiếc đò Chợ Đại, Cống Thần 1947. Và rõ ràng, từ Thương Tình Ca (1956) tới Tôi Đang Mơ Giấc Mộng Dài (1967) rồi tới Cuộc Tình Tan Vỡ (1967) nhân vật chính là một cô nữ sinh.