Một đêm trước và một đêm sau ngày rằm Trung thu, dân Sàigòn - nói cho đúng, sinh viên học sinh và giới dạy học, làm văn nghệ Sàigòn - được nghe nhạc Trịnh Công Sơn. Trịnh Công Sơn của xứ Huế đã hát trước một thính giả con số hàng trăm chật ních phòng Võ thuật của Chương trình Phát triển Sinh hoạt thanh niên học đường (CPS) tại sau trường Đại học Văn Khoa (22-9-1966) và giảng đường mới thiết lập của Trung tâm Văn hóa Xã hội thuộc Tổng vụ thanh niên Phật tử (30-9-1966). Cả hai buổi sinh hoạt nhạc trẻ này đều mang Trịnh Công Sơn lên sân khấu làm ca sĩ liên tiếp cho hơn mười bản chính anh sáng tác, quy tụ dưới cùng một chủ đề: THẦN THOẠI QUÊ HƯƠNG và THÂN PHẬN.
Như thế, tiếp theo Tâm Ca, nhạc Trịnh Công Sơn lại một lần nữa lấy khói lửa quê hương và nỗi đau thương chính mình trong cuộc làm hứng khởi sáng tác và làm văn liệu xây dựng lời ca. Lời ca Trịnh Công Sơn buồn, câu nói có thể hiểu hai nghĩa. Chính giọng ca buồn của anh trong hai đêm trình diễn đã cùng với vóc đứng, vẻ mặt và cách trang phục vô cùng nghệ sĩ làm hứng khởi và gây xúc động cho người nghe, khiến họ, trong không khí nhạc Trịnh Công Sơn, nhìn nhận lại được trong mình nỗi xúc động đầu tiên và niềm hứng khởi đầu tiên của người nghệ sĩ trong con người mình. Thật ra có nhiều lúc lời ru đong đưa võng buồn của Trịnh Công Sơn đã khiến tôi thấy điều tác giả ca lên chính là lời CA DAO MẸ truyền thống đã hát trong tôi một khi sương khói chiến tranh đủ làm lạnh đến tê cóng thịt da mình. Cho nên hứng khởi của Trịnh Công Sơn là hứng khởi thật. Và cái năng khiếu âm nhạc đầy ngón tay anh trên phím đàn và ngòi bút anh trên dòng nhạc vẫn là cái năng khiếu có bề sâu, có phần quy định bởi động cơ ý thức. Nghĩa là, hoà đồng với nỗi đau buồn chung của tuổi trẻ trước thảm trạng đất nước chiến chinh. Trịnh Công Sơn chỉ dùng nhạc như một trong những cách thế để nói lên và biểu lộ cách thế anh quen thuộc, thấy thích thú và có khả năng. Trịnh Công Sơn nói cái điều tuổi trẻ có, cái điều tuổi trẻ mang trong người. Và nhờ cách thế biểu lộ có nghệ thuật của Trịnh Công Sơn, tuổi trẻ được nói lên vì gia tài tuổi trẻ chỉ có thế và chính cái điều tuổi trẻ có và mang trong hồn đó xác định tuổi trẻ là tuổi trẻ. Lẽ tất nhiên, tuổi trẻ ở đây và trong lúc này.
Cho nên, được nói đến mình, được nói về mình, tuổi trẻ tìm tới Trịnh Công Sơn như người bạn có giọng nói bộc lộ, có khoé nhìn bày tỏ, có tầm tay giải bày. Đã có lúc tôi tự nghĩ không hiểu mình có quá đáng và lập dị lắm không khi tự bảo mình là nhìn lên đi, đấy Trịnh Công Sơn đấy tuổi trẻ đô thị miền Nam đang hát và đang tỏ bày.
Họ có gì để tỏ bày ? Trong nỗi chịu đựng kéo dài, tỏ bày là một cách thế sống, là một lối giải thoát cho chính mình để, trước nhất, triền hạn cho mình. Đấy thân phận anh chỉ có thế ! Căn phần anh chỉ còn thế trong chiến tranh này. Anh đừng buồn nữa. Anh tự hát ru mình đi ! Anh hát lời anh nói cho anh như phiến đá lăn trầm trên thân sỏi mòn (VẾT LĂN TRẦM) hay như lời ru của mẹ, anh tự tạo như để cho anh (CA DAO MẸ). Đằng nào thì cũng thế, vì trong phận này, thì thân là DU MỤC, đời là đi hoang và điều đòi hỏi thì chẳng có gì đâu, ngoài một nụ cười, một đêm không còn đạn bay để quê hương yên giấc ngủ (XIN CHO TÔI). Nhưng quê hương làm sao ngủ yên được trong tiếng đạn bom này ? trong từng ngày xót xa này ? trong ý thức sáng lóe rực lửa này ? Cho nên, tôi muốn ngủ yên thì tôi hãy CÚI XUỐNG. Cúi xuống thật gần cho sát mặt quê hương và ở trên đó phía trời cao, óc tự nói cho tim nghe, về ước mong hòa bình : XIN MẶT TRỜI NGỦ YÊN.
Cho nên, hòa bình trước nhất vẫn là hòa bình trong lòng người. Và sự chịu đựng xin triền hạn để khỏi nổ tung cùng chiến tranh sẽ chẳng còn ý nghĩa gì nếu chẳng là sự chịu đựng làm trong và sạch lòng mình.
Nhưng lòng mình sạch gì được, trong sao được giữa khi này đạn bay máu chảy ? Lòng không lắng vì máu rỉ không ngừng và NƯỚC MẮT CHO QUÊ HƯƠNG thì còn chảy miên man, còn chảy hoài và còn từ trong tim lai láng chảy vào hồn nửa đêm thức giấc. Tôi nằm co ro như loài thú bơ vơ mắt chong đèn thắp sáng đêm dài nghe đạn bay và lời PHÚC ÂM BUỒN. Trong nỗi buồn và trên quê hương, tôi nghĩ tới chuyện LẠI GẦN NHAU, lại ngồi bên nhau, tay đặt vào đam mê để đưa dài cho đến tận nụ cười một ngày thanh bình nào. Nhưng ngồi sao được bên nhau khi đạn khoét hố sâu và dồ lửa cào đất. Và khi thành phố, ghế đá công viên đời ra đường. Và đấy, họ ngồi bên nhau đấy, EM BÉ và NGƯỜI GIÀ. Người già thì co ro trong tiếng nổ. Em bé thì lõa lồ trong tuổi thơ. Tuổi thơ nào dành cho tiếng nổ hay chỉ tiếng nổ kia phũ phàng phá tuổi thơ này ? Và trong đêm đen, hỏa châu đốt lửa quê hương hay thắp đỏ em bé lõa lồ ? Tôi không hiểu sao tuổi thơ thì lõa lồ và hỏa châu thì dành cho quê hương mà sáng lửa đỏ vẫn không đủ đốt cháy những áo quần chiến tranh này cho em bé lõa lồ thì chiến tranh cũng lõa lồ và tôi, kẻ này cùng kẻ khác, cũng lõa lồ và trơ trẽn theo ?
Cho nên, lời hát không bước khỏi hàng rào dây kẽm gai và bên kia trưởng thành, ý thức không tới mà súng đạn và quyền thế thì yên ngủ trên ngai. Rồi rốt cùng, lời hát đứng lại và vướng vất. Tôi muốn hỏi, hỏi tôi hơn hỏi Sơn, là rồi thì còn lại gì sau lời hát ?
Sau lời hát, Sơn đã tới với tôi và với tuổi trẻ, tới với tất cả ? sáng tạo tính và cá tính riêng Sơn, nhưng còn tôi, còn tuổi trẻ thì chúng ta còn lại gì sau lời hát ? Chúng ta có, hơn một lần, những thần thoại quê hương và những huyền thoại thanh bình. Nhưng chỉ nuôi mình bằng phẩm chất tinh thần, bằng không khí nhạc buồn và thao thức cùng lời nhạc nắn nót và duyên dáng này của Trịnh Công Sơn, thì rồi ta còn gì ngoài thần thoại và huyền thoại, ngoài lựu đạn cay và bom nổ liên tiếp và liên miên ?
Tôi không muốn lời ca phải có tác dụng trực tiếp và hữu hiệu như thể tác dụng của báng súng và đạn nổ. Nhưng tôi cũng đồng thời không muốn lời ca trực tiếp đưa ta vào thiên đường của nghệ thuật huyền diệu, và lời ca hữu hiệu trong nhiệm vụ chấm dứt thao thức và an ổn lương tâm như thể hát cho quê hương ngủ yên để chính mình yên giấc sau cơn vật vã và thoáng rượu cay ?
Tôi nghĩ và đưa đi quá xa. Nhưng tôi không hiểu có được đúng hay không khi nghĩ rằng Trịnh Công Sơn và các bạn tôi còn đi xa hơn trên con đường đầy đưa và ru buồn ý thức ?
TRẦN TRIỆU-LUẬT 2.10.1966
Những chữ in lớn là tên bài nhạc, còn những chữ in nghiêng trích trong lời ca.
Ghi chú về bản chuyển ngữ (OCR)
- Nguồn: 3 trang scan, mục THỜI SỰ VĂN NGHỆ trong chuyên mục SINH HOẠT (trang 84–85 theo số trang gốc của tạp chí), tác giả Trần Triệu-Luật, ký ngày 2.10.1966.
- Chữ khó đọc (trang 86): cụm "và __ lửa cào đất" — chữ giữa mờ trên bản scan, đã đọc là "dồ" ("...đạn khoét hố sâu và dồ lửa cào đất..."). Đây là cách đọc gần đúng nhất theo hình chữ trên scan chứ chưa chắc chắn tuyệt đối; nếu có bản scan rõ hơn nên đối chiếu lại (khả năng khác: "dội lửa cào đất").
- Các tên bài nhạc viết hoa toàn bộ (VẾT LĂN TRẦM, CA DAO MẸ, XIN CHO TÔI, CÚI XUỐNG, XIN MẶT TRỜI NGỦ YÊN, NƯỚC MẮT CHO QUÊ HƯƠNG, PHÚC ÂM BUỒN, LẠI GẦN NHAU, EM BÉ, NGƯỜI GIÀ, DU MỤC) và các câu/cụm chữ in nghiêng trích lời ca đều được giữ đúng như bản gốc.
- Ngoài chỗ đã ghi chú ở trên, phần còn lại đã đọc rõ và chắc chắn trên cả ba trang scan.
No comments:
Post a Comment