Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Trong những bài tình ca đầu của Trịnh Công Sơn, người con gái thường đi qua — qua ngõ tối, qua hàng long não, qua công viên, đi về giáo đường. Người hát đứng một chỗ nhìn theo. "Gọi Tên Bốn Mùa" lật ngược chuyện ấy ngay từ câu đầu: "Em đứng lên gọi mưa vào hạ." Em không đi qua; em đứng lên. Em không bị mưa làm ướt; em gọi mưa tới. Bốn lần, bốn đoạn mở bằng "Em đứng lên", và mỗi lần em đứng lên là một mùa đổi. Rồi tới giữa bài, các mùa bỏ đi hết, và em còn lại chỉ biết gọi những thứ khác: tình yêu, thân hao gầy, nỗi buồn. Rồi bài hát mở ra thêm hai đoạn mà không ai ngờ: tuổi xuân lạnh dòng máu, và một tiếng gọi trẻ thơ, và một "tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người". Một bài tình ca bắt đầu bằng một cô gái gọi mưa, và kết thúc bằng chuyện con người sinh ra để buồn. Bài này đi theo cái vòng bốn mùa ấy, và cái lối thoát bất ngờ của nó ở hai đoạn cuối.
Em đứng lên
Đọc liền bốn đoạn đầu:
Em đứng lên gọi mưa vào hạ
Từng cơn mưa từng cơn mưa từng cơn mưa
Mưa thì thầm dưới chân ngà
Em đứng lên mùa thu tàn tạ
Hàng cây khô cành bơ vơ
Hàng cây đưa em đi về giọt nắng nhấp nhô
Em đứng lên mùa đông nhạt nhòa
Từng đêm mưa từng đêm mưa từng đêm mưa
Mưa lạnh từng ngón sương mù
Em đứng lên mùa xuân vừa mở
Nụ xuân xanh cành thênh thang
Chim về vào ngày tuổi em trên cành bão bùng
Bốn đoạn, bốn mùa: hạ, thu, đông, xuân. Và mỗi đoạn mở bằng cùng bốn chữ: "Em đứng lên". Chữ "đứng lên" ấy là một cử chỉ rất mạnh. Trong những bài trước, người con gái đi, về, qua — những chuyển động ngang, những chuyển động của người đi ngang qua đời người khác. Ở đây, em đứng lên — chuyển động thẳng, chuyển động của người đứng dậy, của người bắt đầu một việc gì. Và ở đoạn đầu, việc em làm là "gọi mưa vào hạ": em gọi, và mưa tới. Em như một nữ thần nhỏ, đứng dậy và ra lệnh cho thời tiết.
Trong cả kho lời 239 bài mà cuốn sách này dùng làm nguồn đối chiếu, cụm "em đứng" chỉ trở lại bốn lần ở những bài khác, và lần nào em cũng đứng chờ: "Một chiều em đứng cuối sông" (Đóa Hoa Vô Thường), "Em đứng bên hiên nhà chờ mưa qua" (Mưa Mùa Hạ), "Rừng Đông cuốn gió em đứng bơ vơ" (Rừng Xưa Đã Khép). Đứng cuối sông, đứng bên hiên, đứng bơ vơ. Chỉ ở "Gọi Tên Bốn Mùa", em đứng lên — và em đứng lên để gọi.
Mưa, cây, mưa, cây
Nếu nhìn kỹ bốn đoạn mùa thì thấy chúng không giống nhau hết, mà chia làm hai cặp xen kẽ.
Đoạn mùa hạ và đoạn mùa đông là hai đoạn mưa. Cả hai có câu giữa dài chín chữ, lặp một cụm ba lần: "Từng cơn mưa từng cơn mưa từng cơn mưa", "Từng đêm mưa từng đêm mưa từng đêm mưa". Cả hai có câu cuối sáu chữ bắt đầu bằng chữ "Mưa": "Mưa thì thầm dưới chân ngà", "Mưa lạnh từng ngón sương mù". Và cả hai đều để mưa chạm vào thân thể: mưa hạ thì thầm dưới chân, mưa đông lạnh từng ngón.
Đoạn mùa thu và đoạn mùa xuân là hai đoạn cây. Cả hai có câu giữa sáu chữ nói về cành: "Hàng cây khô cành bơ vơ", "Nụ xuân xanh cành thênh thang". Cả hai có câu cuối mười chữ, dài nhất bài. Và hai câu giữa ấy đối nhau từng chữ: khô cành đối với xanh cành, bơ vơ đối với thênh thang. Mùa thu cây khô, cành trơ trọi; mùa xuân cây xanh, cành rộng mở.
Vậy là bốn đoạn mùa được xếp theo một nhịp: mưa – cây – mưa – cây. Hạ và đông là hai mùa của nước; thu và xuân là hai mùa của cành lá. Và trong mỗi cặp có một cặp đối: mưa hạ thì thầm, mưa đông lạnh lẽo; cành thu bơ vơ, cành xuân thênh thang. Đây không phải là một bài hát kể bốn mùa cho đủ; đây là một bài hát dựng bốn mùa như dựng hai cặp gương soi nhau.
Còn thứ tự của các mùa thì cũng đáng để ý. Người ta thường kể "xuân, hạ, thu, đông" — chính Trịnh Công Sơn cũng viết như vậy một năm trước, trong "Dã Tràng Ca" (1962): "Xuân hạ thu đông bốn mùa làm tóc trắng". Ở đây, bài hát bắt đầu từ mùa hạ và kết ở mùa xuân: hạ, thu, đông, xuân. Bắt đầu bằng mưa và kết bằng chồi non. Như thể bài hát cố tình để mùa xuân ở cuối — mùa của hy vọng, của nụ mới — để sau đó lấy nó đi.
Từng cơn mưa, từng đêm mưa
Hai câu chín chữ của hai đoạn mưa là hai câu được lặp nhiều nhất trong một câu của cả những bài đã đọc trong chương sách này: một cụm ba chữ, nói ba lần liền. "Từng cơn mưa từng cơn mưa từng cơn mưa." Không có chữ nào khác. Câu hát chỉ là tiếng mưa. Mỗi "từng cơn mưa" là một đợt mưa tới, và ba đợt liền nhau thành một cơn mưa dai dẳng — nghe như chính tiếng mưa rơi trên mái, đều, lặp, không ngừng.
Rồi ở mùa đông, "cơn" đổi thành "đêm": "Từng đêm mưa từng đêm mưa từng đêm mưa." Mưa mùa hạ đếm bằng cơn — có lúc tạnh, có lúc lại; mưa mùa đông đếm bằng đêm — đêm này qua đêm khác, không còn biết tạnh lúc nào. Chỉ đổi một chữ mà mùa hè đã thành mùa đông.
Chữ "từng" xuất hiện bảy lần trong bài: sáu lần trong hai câu mưa ấy, và một lần nữa ở "Mưa lạnh từng ngón sương mù". Mưa đông lạnh từng ngón — từng ngón tay? Từng ngón của sương mù? Câu hát để mập mờ, và cái mập mờ ấy rất đẹp: sương mù có ngón như bàn tay, và cái lạnh đi vào từng ngón một. Hai năm trước, "Tuổi Đá Buồn" có "Từng ngón tay buồn, em mang em mang". Một năm sau, "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" sẽ đặt "từng ngón" ngay vào tựa bài. Trong cả kho, cặp chữ "từng ngón" chỉ có ở ba bài ấy, và ở mỗi bài, cái được đếm từng ngón là một thứ khác: ngón tay buồn, ngón sương mù, ngón xuân nồng.
"Mưa thì thầm dưới chân ngà" ở đoạn mùa hạ cũng là một câu đáng nhớ. Chân ngà — bàn chân trắng như ngà. Mưa không rơi trên đầu, không rơi trên vai; mưa "thì thầm dưới chân". Mưa hạ chỉ đủ làm ướt mặt đất, và nó nói thầm với đôi chân trắng của em. Một cơn mưa nhỏ nhẹ, được gọi tới, và ngoan ngoãn nằm dưới chân người gọi.
Chim về trên cành bão bùng
Câu cuối đoạn mùa xuân là câu dài nhất bài, mười chữ: "Chim về vào ngày tuổi em trên cành bão bùng." Và nó có một cái gai.
Mùa xuân "vừa mở". Nụ xuân xanh, cành thênh thang. Chim về. Tất cả đều là hình ảnh của một mùa xuân đẹp. Nhưng chim về đậu trên cành gì? Trên "cành bão bùng". Một cành cây đang trong bão. Ngay trong cái đoạn tưởng là đoạn vui nhất — mùa xuân, chim về, tuổi em — chữ cuối cùng lại là bão. Cụm "ngày tuổi em" cũng lạ: ngày tuổi em là ngày sinh của em? là những ngày của tuổi em? Chim về vào ngày ấy — như một món quà — mà đậu trên một cành đang bão.
Đây là chỗ đầu tiên bài hát báo trước rằng cái vòng bốn mùa này sẽ không tròn. Mùa xuân đến trong bão. Và ngay đoạn sau, mùa xuân sẽ bỏ đi.
Rồi mùa xuân không về
Đoạn thứ năm là đoạn khác hẳn. Bốn đoạn trước, mỗi đoạn ba câu dài; đoạn này tám câu ngắn, bốn, năm chữ một câu:
Rồi mùa xuân không về
Mùa thu cũng ra đi
Mùa đông vời vợi
Mùa hạ khói mây
Rồi từ nay em gọi
Tình yêu dấu chim bay
Gọi thân hao gầy
Gọi buồn ngất ngây
Bốn câu đầu kể lại bốn mùa, lần này theo một thứ tự khác: xuân, thu, đông, hạ. Và mùa nào cũng mất. Mùa xuân "không về". Mùa thu "cũng ra đi". Mùa đông "vời vợi" — xa xăm, mờ mịt. Mùa hạ "khói mây" — tan như khói, như mây. Bốn mùa mà em đã đứng lên gọi tên ở bốn đoạn trên, giờ được gọi lại một lần nữa chỉ để thấy chúng biến mất. Câu dài đã thành câu ngắn; "em đứng lên" đã thành không còn ai đứng lên nữa.
Rồi bốn câu sau là chỗ cái tựa bài hiện ra trọn vẹn. "Rồi từ nay em gọi" — từ nay, khi bốn mùa đã đi hết, em gọi gì? Không còn gọi mưa, không còn gọi mùa. Em gọi "Tình yêu dấu chim bay" — tình yêu đã bay đi như vết chim. Em gọi "thân hao gầy" — thân mình đã gầy mòn. Em gọi "buồn ngất ngây" — nỗi buồn đến ngây ngất. Đầu bài, em gọi mưa tới và mưa tới. Cuối đoạn này, em gọi tình yêu, gọi thân thể, gọi nỗi buồn — và những thứ ấy không tới, chúng chỉ là những gì còn lại để gọi.
"Tình yêu dấu chim bay" — dấu chim bay, cái vết của con chim bay qua trời. Ba năm trước, Diễm Xưa đã hỏi "Làm sao em nhớ những vết chim di". Ở đây, tình yêu đã thành chính cái vết chim ấy — cái vết không để lại dấu. Chữ "gọi" ở đây cũng nối với "Hạ Trắng" hai năm trước, bài của tám lần "gọi". Ở "Hạ Trắng", người hát gọi nắng, rồi gọi tên em. Ở "Gọi Tên Bốn Mùa", chính em là người gọi — gọi mùa, rồi gọi buồn. Tiếng gọi đã đổi chủ.
"Gọi buồn" — cặp chữ này trong cả kho chỉ có ở ba bài: bài này, "Chiều Một Mình Qua Phố" ("Gọi buồn cho mình nhớ tên"), và "Biển Nhớ" ("Hồn lẻ nghiêng vai gọi buồn"). Ba bài trong ba năm liền, 1961, 1962, 1963. Trịnh Công Sơn những năm ấy cứ để cho người ta gọi nỗi buồn tới, như gọi một người quen.
Ôi tóc em dài đêm thần thoại
Rồi tới hai đoạn cuối, và bài hát bỗng mở ra một khoảng trời khác:
Ôi tóc em dài đêm thần thoại
Vùng tương lai chợt xa xôi
Tuổi xuân ơi sao lạnh dòng máu trong người
Nghe xót xa hằn lên tuổi trời
Trẻ thơ ơi trẻ thơ ơi
Tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người.
Hai đoạn này giữ đúng cái khuôn ba câu của bốn đoạn mùa — bảy chữ, sáu chữ, chín hoặc mười chữ — như thể đây là hai mùa nữa, mùa thứ năm và mùa thứ sáu. Nhưng nội dung thì đã khác hẳn. Không còn mưa, không còn cây. Có tóc em, có tương lai, có tuổi xuân, có máu, có trẻ thơ, có mẹ, có kiếp người.
"Ôi tóc em dài đêm thần thoại" — mái tóc dài như một đêm cổ tích, một đêm huyền thoại. Cặp chữ "em dài" trong cả kho chỉ có ở hai bài: ở đây, và ở "Hạ Trắng" ("Cho tay em dài"). Hai năm trước, bàn tay em dài gầy thêm nắng mai; bây giờ, mái tóc em dài như một đêm thần thoại. Và ngay sau đó: "Vùng tương lai chợt xa xôi." Đứng trước mái tóc dài như cổ tích, tương lai bỗng xa đi. Chữ "chợt" — cái bất ngờ. Rồi: "Tuổi xuân ơi sao lạnh dòng máu trong người." Tuổi xuân — cái tuổi lẽ ra nóng nhất — mà máu lại lạnh. Một năm sau, "Còn Tuổi Nào Cho Em" sẽ có "Còn tuổi trời hư vô"; ở đây đã có "tuổi trời" — "Nghe xót xa hằn lên tuổi trời" — và chữ "hằn lên" thì lấy thẳng từ Diễm Xưa ("Làm sao có nhau hằn lên nỗi đau"): cặp chữ ấy chỉ có ở hai bài này.
Rồi tiếng gọi cuối cùng của bài, và lần này người gọi không còn là em mà là người hát: "Trẻ thơ ơi trẻ thơ ơi." Một tiếng gọi lặp hai lần, như "từng cơn mưa" lặp ba lần ở đầu bài. Nhưng gọi trẻ thơ để làm gì? Câu cuối trả lời: "Tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người." Tin buồn có từ cái ngày mẹ sinh ra mình — từ cái ngày mẹ "cho mang nặng kiếp người". Nỗi buồn không bắt đầu từ chuyện tình; nó bắt đầu từ lúc được sinh ra.
Từ một mối tình đến một kiếp người
Đây là chỗ "Gọi Tên Bốn Mùa" đứng riêng trong những tình khúc đầu của Trịnh Công Sơn. Những bài trước — Diễm Xưa, Hạ Trắng, Biển Nhớ, Nắng Thủy Tinh — đều ở yên trong chuyện tình: một người, một người kia, những mùa đi qua giữa hai người. "Gọi Tên Bốn Mùa" bắt đầu như vậy — em đứng lên, mưa, cây, mùa — rồi ở hai đoạn cuối, nó bước ra khỏi chuyện tình, và nhìn thấy cả một kiếp người.
Có lẽ không nên đọc quá nhiều vào đó. Nhưng chữ thì có thật. "Kiếp người" — chữ này trở lại ba lần trong cả gia tài, đều ở những bài của khoảng mười năm sau: "Đi sao nặng nề kiếp người nhỏ bé" (Bay Đi Thầm Lặng, 1972), "Dù quá mệt kiếp người" (Để Gió Cuốn Đi, 1971), "Còn nhiều kiếp người tối tăm" (Tôi Biết Tôi Yêu, 1972). "Mang nặng" trở lại trong "Một Ngày Như Mọi Ngày" (1969): "Mang nặng hồn tả tơi". "Tin buồn" thì chỉ trở lại một lần, ba mươi năm sau, trong "Như Chim Ưu Phiền" (1993): "Con sông mang tin buồn". Năm 1963, những chữ ấy xuất hiện ở cuối một bài tình ca như một lời báo trước. Về sau, chúng sẽ thành chất liệu của cả những bài hát lớn về thân phận con người mà Trịnh Công Sơn viết trong những năm sáu mươi, bảy mươi.
Cái cách bài hát chuyển từ tình sang đời cũng rất đáng để ý: nó chuyển qua chữ "tuổi". "Ngày tuổi em" ở đoạn mùa xuân. "Tuổi xuân ơi" ở đoạn năm. "Tuổi trời" ở đoạn sáu. Ba lần chữ "tuổi", và mỗi lần nó lớn hơn: tuổi của em, tuổi xuân của mọi người, tuổi của trời. Từ một người con gái đến một thế hệ đến cả trời đất. Rồi cuối cùng: "trẻ thơ" và "mẹ" — hai đầu của một đời người.
Bài hát ít chữ riêng
Tách lời ra thành từng cặp chữ đi liền nhau, bài hát có 120 cặp khác nhau, chỉ 46 cặp — khoảng 38 phần trăm — không có ở bài nào khác. Mức giữa của cả kho là khoảng 48 phần trăm; "Gọi Tên Bốn Mùa" đứng thứ 210 trên 231, gần cuối bảng. Một phần vì những câu lặp ("Từng cơn mưa từng cơn mưa…", "Em đứng lên" bốn lần). Một phần vì chữ của bài là những chữ quen nhất của Trịnh Công Sơn: mưa, mùa, cành, chim, tuổi, buồn, xa xôi, xót xa.
Nhưng cũng như những bài trước, bài này có những chữ hiếm đặt đúng chỗ. "Chân ngà" — chỉ có ở đây. "Ngón sương mù" — chỉ có ở đây. "Cành bão bùng" — chỉ có ở đây. "Thân hao gầy" — chỉ có ở đây. "Ngất ngây" và "khói mây" chỉ trở lại một lần, cùng trong một bài năm 1965, "Tình Sầu" ("Chợt hồn như ngất ngây", "Tình gần như khói mây"). "Vời vợi" chỉ trở lại một lần nữa trong cả gia tài. Những chữ ấy rải đều qua các mùa, mỗi mùa một hai chữ, như những chiếc lá lạ trên một hàng cây quen.
Đặt cạnh những người chị em
Ông Trần Hữu Thục xếp "Gọi Tên Bốn Mùa" vào nhóm La thứ, cạnh "Biển Nhớ", "Hạ Trắng", "Phôi Pha". Chương này không có bản nhạc in để kiểm giọng nhạc; chỉ ghi lại như ông cho. Trong những bài phê bình mà cuốn sách này dùng, không có ai bàn kỹ câu chữ của bài hát này — có lẽ vì nó đứng giữa hai mảng: không hẳn là một tình khúc như Diễm Xưa, cũng chưa hẳn là một bài thân phận như những bài về sau.
Đặt cạnh "Hạ Trắng" (1961) thì thấy rõ nhất chỗ đổi. Ở "Hạ Trắng", người hát gọi: gọi nắng, gọi tên em. Ở "Gọi Tên Bốn Mùa", em gọi: gọi mưa, gọi tình yêu, gọi buồn. Hai năm, tiếng gọi đã chuyển từ miệng người con trai sang miệng người con gái. Và cả hai bài đều kết bằng một tiếng gọi không có ai đáp: "Gọi tên em mãi suốt cơn mê này" ở bài trước, "Trẻ thơ ơi trẻ thơ ơi" ở bài này.
Đặt cạnh "Dã Tràng Ca" (1962), bài trường ca của một năm trước, thì thấy bốn mùa đã được nghĩ tới từ đó: "Xuân hạ thu đông bốn mùa làm tóc trắng", "Bốn mùa là niềm vô vọng". Ở "Dã Tràng Ca", bốn mùa là thời gian làm người ta già, là cái vô vọng. Ở "Gọi Tên Bốn Mùa", bốn mùa được một người con gái gọi tên, từng mùa một, rồi bỏ đi từng mùa một — và cái vô vọng đến muộn hơn, ở hai đoạn cuối, khi "vùng tương lai chợt xa xôi".
Và mười tám năm sau, chữ "bốn mùa" sẽ trở lại trong một cái tựa khác: "Bốn Mùa Thay Lá" (1981), với câu "Bốn mùa như gió, bốn mùa như mây". Năm 1963, bốn mùa là bốn lần em đứng lên. Năm 1981, bốn mùa đã thành gió, thành mây — như cái "mùa hạ khói mây" của đoạn năm năm 1963.
Người con gái đứng lên
Có lẽ cái đẹp nhất của "Gọi Tên Bốn Mùa" là hình ảnh mở đầu của nó: một người con gái đứng lên giữa trời đất và gọi mưa tới. Trong ca từ Trịnh Công Sơn, người con gái hiếm khi được làm một việc lớn như vậy. Thường thì em đi qua, em về, em quên, em đứng chờ. Ở đây, bốn lần, em đứng lên, và mỗi lần em đứng lên là một mùa sang. Em là người làm cho thời gian chuyển động.
Rồi các mùa bỏ đi. Em ở lại, gọi những thứ không còn tới. Và bài hát, như thể không nỡ để em đứng gọi một mình, quay ra nhìn rộng hơn: không chỉ em, mà cả tuổi xuân, cả trẻ thơ, cả kiếp người, đều mang một tin buồn từ ngày được sinh ra. Có lẽ đó là cách Trịnh Công Sơn an ủi người con gái của bài hát: em gọi mà không ai đáp, nhưng em không một mình — ai sinh ra cũng mang nặng như thế. Một lời an ủi buồn, nhưng thật. Và cũng là lần đầu tiên, trong những tình khúc của ông, chuyện của một người con gái được nhìn như chuyện của tất cả mọi người.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment