Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Ông Trần Hữu Thục viết về ba chữ của tựa bài: "tuổi đá buồn nghe kỳ quặc, lạ hoắc và vô nghĩa". Rồi ông tháo chúng ra: tuổi — tuổi đời, tuổi em, tuổi xuân; đá — đá cuội, đá sỏi, bia đá, lạnh như đá, vô tình như đá; buồn. "Thay vì phải giải thích dài dòng, anh cột chúng lại, buộc chúng phải ở với nhau." Nhưng có một chuyện ít ai để ý: trong lời bài hát, cụm "tuổi buồn" xuất hiện hai lần, còn chữ "đá" thì không lần nào. Cái chữ lạ nhất của tựa bài — chữ làm cho ba chữ thường thành một phát minh — chỉ nằm ở ngoài. Bên trong là một bài hát ru: chín lần chữ "ru", ba lần câu "Lời ru miệt mài, ngàn năm ngàn năm", và gần như cái gì cũng được nói hai lần, như tiếng võng đưa qua đưa lại. Bài này nghe "Tuổi Đá Buồn" như một bài ru — và đi tìm xem người ru đang ru ai, ru cái gì, mà ru hoài vẫn không ngủ được.
Chữ "đá" chỉ nằm ở ngoài
Thử tìm chữ "đá" trong hai mươi chín câu của bài: không có. Thử tìm cụm "tuổi đá buồn": không có. Cái có là hai câu:
Tuổi buồn em mang đi trong hư vô
Tuổi buồn như lá gió mãi cuốn đi
"Tuổi buồn" — hai chữ ấy thì không lạ. Người ta vẫn nói tuổi buồn, tuổi mộng, tuổi thơ. Bài hát bên trong dùng chữ quen. Chỉ khi đặt tựa, Trịnh Công Sơn mới chen chữ "đá" vào giữa, và lập tức cụm chữ thường thành một cụm chữ không ai nói. Như với "Lời Buồn Thánh", "Phôi Pha", "Hạ Trắng" trước đó, tựa bài lại đứng ngoài lời bài. Nhưng lần này nó không chỉ đứng ngoài: nó thêm vào lời bài một chữ mà lời bài không có.
Cái chữ "đá" ấy làm gì cho tuổi buồn? Ông Trần Hữu Thục đã kê ra những nghĩa nó có thể gợi: cứng, lạnh, vô tình, lâu bền. Một tuổi buồn mà như đá — tức là buồn đến chai cứng, buồn đến lạnh, hay buồn lâu như đá, không mòn đi. Một năm trước, Diễm Xưa đã kết bằng "Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau" và đã hỏi "Làm sao em biết bia đá không đau". Đá trong ca từ Trịnh Công Sơn chưa bao giờ hoàn toàn vô tri; nó là cái vật vô tri mà có thể đau, có thể cần. "Tuổi đá" có lẽ là một tuổi như vậy: tưởng đã cứng rồi, tưởng đã không còn cảm gì nữa, mà vẫn buồn. Và bài hát bên trong — không có chữ "đá" nào — là cái nỗi buồn ấy khi nó còn mềm, còn trôi, còn "như lá gió mãi cuốn đi". Tựa bài là cái kết; lời bài là quá trình.
Hai mươi chín câu, không một tiếng trắc
Đếm chữ cuối của từng câu trong bài, thấy một điều mà chưa bài nào đã đọc có: cả hai mươi chín câu đều kết bằng tiếng bằng. Mang, mang, buồn, mây, dài, năm, nàn. Thang, nhanh, buồn, tay, dài, năm, hờn. Rơi, xuôi, vô, hờ. Rơi, vai, đi, trời. Thang, quên, buồn, môi, dài, năm, lòng. Không một chữ sắc, hỏi, ngã, nặng nào đứng cuối câu. Ướt Mi còn có "nhé", "thế", "ấm"; Thương Một Người còn có "tối", "nói", "mới"; Hạ Trắng còn có "nắng", "tới", "nhẹ". "Tuổi Đá Buồn" thì trơn tru từ đầu đến cuối, không chỗ nào vấp.
Một bài hát mà câu nào cũng kết bằng tiếng bằng thì nghe như không bao giờ dừng hẳn. Tiếng bằng là tiếng ngân được, kéo dài được, thả ra được; tiếng trắc là tiếng chặn, tiếng gõ. Không có tiếng trắc nào ở cuối câu, bài hát cứ trôi, câu này chảy vào câu kia, như mưa không dứt, như võng không ngừng. Đó là âm thanh của một bài hát ru. Người ta ru con không bằng những tiếng gắt; người ta ru bằng những tiếng ngân, đều đều, ngọt, cho tới khi đứa nhỏ ngủ.
Cái gì cũng nói hai lần
Bây giờ để ý tới những cụm lặp. "Em mang em mang". "Trôi nhanh trôi nhanh". "Em quên em quên". "Mưa rơi mưa rơi". "Ngàn năm ngàn năm". "Còn ai, còn ai". "Ru em nồng nàn, ru em nồng nàn". "Ru em giận hờn, ru em giận hờn". Trong cả bài, có ít nhất tám cụm được nói liền hai lần trong một câu. Không phải điệp khúc lặp lại ở cuối đoạn, mà là lặp ngay tại chỗ, nửa câu này lặp lại nửa câu kia.
Đây là nhịp của võng đưa. Một nhịp qua, một nhịp lại. "Em mang — em mang." "Ngàn năm — ngàn năm." Người mẹ ru con không nói một câu dài; người mẹ nói một cụm, rồi nói lại cụm ấy, theo nhịp tay đẩy võng. Bài hát mượn đúng cái nhịp ấy. Và nó mượn cả lời của hát ru: chữ "ru" có chín lần — "Lời ru miệt mài" ba lần, "Ru em" sáu lần. Ông Bùi Vĩnh Phúc, trong bài "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ Của Trịnh Công Sơn", khi bàn về những ca khúc mà lời "đã ra đời như những bài thơ toàn vẹn", xếp một đoạn của "Tuổi Đá Buồn" vào loại thơ bốn chữ — ông ngắt mỗi câu tám chữ ra làm hai: "Trời còn làm mưa / Mưa rơi thênh thang / Từng gót chân trần / Em quên em quên". Thật vậy, gần như câu tám chữ nào trong bài cũng có một dấu phẩy ở giữa, chia đôi: bốn chữ qua, bốn chữ lại. Bài hát là thơ bốn chữ được ghép đôi, và mỗi đôi là một nhịp võng.
Có một kiểu lặp còn tinh hơn. Câu mở đầu: "Trời còn làm mưa, mưa rơi mênh mang". Chữ cuối của nửa câu đầu — "mưa" — lặp lại làm chữ đầu của nửa câu sau. Câu mở đoạn hai: "Trời còn làm mây, mây trôi lang thang". Cùng một lối: "mây" cuối nửa đầu, "mây" đầu nửa sau. Như một sợi chỉ khâu hai nửa câu lại bằng chính chữ ở giữa. Và chữ cuối câu một — "mênh mang" — vần với chữ cuối câu hai — "em mang" — không phải vần gần mà vần trùng: "mang" với "mang". Câu hai nói "từng ngón tay buồn, em mang em mang" — mang cái gì? Mang ngón tay buồn ấy. Nhưng cũng có thể nghe là em mang cả cái "mênh mang" của câu trên. Âm thanh nối hai câu lại trước khi nghĩa kịp nối.
Còn, và còn ai
Chữ xuất hiện nhiều thứ hai trong bài, sau "em", là chữ "còn" — mười một lần. Nhưng nó có hai nghĩa, và bài hát dùng cả hai cùng một lúc.
Nghĩa thứ nhất: vẫn tiếp tục. "Trời còn làm mưa", năm lần mở đoạn: trời vẫn còn đang mưa, chưa tạnh. Trong chương Diễm Xưa, người viết đã đặt chữ "còn" này cạnh chữ "vẫn" của "mưa vẫn mưa bay": hai chữ cùng nói mưa chưa dứt, nhưng "vẫn" còn chút ngạc nhiên, còn "còn" thì đã cam chịu. "Trời còn làm mưa" — trời còn làm, như một công việc chưa xong, như một người thợ chưa về.
Nghĩa thứ hai: còn sót lại. "Còn ai, còn ai" — còn ai nữa không? còn ai ở lại không? Ba lần, ở ba đoạn dài, câu này mở ra câu dài nhất bài, câu mười một chữ. Đây là câu hỏi của người nhìn quanh mà không thấy ai. Mưa thì còn; người thì không còn.
Đặt hai nghĩa cạnh nhau thì thấy cả nỗi buồn của bài hát nằm gọn trong một chữ: những gì không cần còn thì còn mãi — mưa, mây — còn những gì người ta muốn còn thì không còn — ai đó, đóa hoa hồng. Tiếng Việt có một chữ làm được cả hai việc, và Trịnh Công Sơn để cho chữ ấy đi khắp bài hát, mười một lần, mỗi lần nghiêng về một phía.
Ba lần đóa hoa hồng
Câu mười một chữ — câu dài nhất bài — xuất hiện ba lần, ở đoạn một, hai và năm. Lần nào cũng bắt đầu bằng "Còn ai còn ai, đóa hoa hồng", và lần nào cũng kết bằng một số phận khác cho đóa hoa:
Còn ai, còn ai, đóa hoa hồng cài lên tóc mây
Còn ai còn ai đóa hoa hồng vùi quên trong tay
Còn ai còn ai, đóa hoa hồng tàn hôn lên môi
Cài lên tóc. Vùi quên trong tay. Tàn hôn lên môi. Đó là cả một đời của đóa hoa, kể trong ba câu cách nhau. Lần đầu, hoa còn tươi, được cài lên mái tóc — một cử chỉ của làm đẹp, của yêu thương. Lần hai, hoa bị bỏ quên, nằm vùi trong lòng bàn tay — không ai để ý tới nó nữa. Lần ba, hoa đã tàn, và nó "hôn lên môi". Cái đóa hoa đi từ tóc xuống tay rồi lên môi, từ tươi đến quên đến tàn.
Câu thứ ba là câu mà ông Bùi Vĩnh Phúc chọn làm thí dụ cho cái ông gọi là "hình ảnh thiếu nét". Ông hỏi: "Đóa hoa hồng tàn hôn lên môi: đâu là chủ từ của động từ 'hôn'? Người con gái hôn đóa hoa, hay chính đóa hoa là chủ thể của nụ hôn ấy?" Rồi ông tự trả lời bằng một hình ảnh: đóa hoa hôn "lên đôi môi ướt lạnh, nhòe nhạt và buồn đau của người con gái đang buông những gót chân trần trong mưa kia." Và ông kết: "Tôi nghĩ là Trịnh Công Sơn đã để một nét thiếu tuyệt đẹp trong bức tranh mưa của mình."
Nếu đặt câu ấy trong chuỗi ba câu thì cái "nét thiếu" còn đẹp hơn nữa. Đóa hoa từng được ai đó cài lên tóc em. Rồi nó nằm quên trong tay em. Bây giờ nó tàn, và trong một cử chỉ cuối cùng, nó chạm lên môi em — hoặc em đưa nó lên môi. Ai hôn ai không còn quan trọng: một nụ hôn giữa người con gái và đóa hoa tàn là nụ hôn duy nhất còn lại trong bài hát. Người cài hoa thì đã không "còn".
Từng ngón tay, từng gót chân
Câu thứ hai của mỗi đoạn hầu như luôn mở bằng chữ "Từng", và luôn nói về một mảnh của người con gái:
"Từng ngón tay buồn, em mang em mang." "Sợi tóc em bồng, trôi nhanh trôi nhanh." "Từng phiến băng dài trên hai tay xuôi." "Từng phiến mây hồng em mang trên vai." "Từng gót chân trần, em quên em quên."
Ngón tay, tóc, hai tay, vai, gót chân. Rồi câu bốn chữ cuối cùng của bài: "Em gầy ngón dài". Lại một lần nữa, như trong Diễm Xưa, Thương Một Người, Hạ Trắng, người con gái chỉ hiện ra từng mảnh. Nhưng ở đây, mỗi mảnh đi kèm một chữ "từng" — từng ngón, từng phiến, từng gót — như người ta đếm, như người ta vuốt ve từng phần một khi ru.
Có hai câu trong số ấy rất lạ. "Từng phiến băng dài trên hai tay xuôi." Phiến băng là gì? Băng là nước đá — những phiến băng dài, lạnh. Băng cũng là dải vải quấn vết thương. Và "hai tay xuôi" thì có một nghĩa rất nặng trong tiếng Việt: người ta nói "xuôi tay" để chỉ người đã chết, hai tay buông xuôi. Câu hát không nói ai chết, không nói ai bị thương. Nó chỉ đặt hai hình ảnh lạnh — phiến băng, tay xuôi — cạnh nhau, và để người nghe rùng mình. Chữ "phiến băng" chỉ có ở bài này. Có lẽ đây là chỗ chữ "đá" của tựa bài lọt vào trong lời bài, không bằng chữ mà bằng cái lạnh: phiến băng là đá của nước.
Câu thứ hai: "Từng phiến mây hồng em mang trên vai." Cũng "từng phiến", cũng "em mang", nhưng lần này là mây hồng, ấm, nhẹ. Hai đoạn ngắn đứng sát nhau — đoạn ba với phiến băng trên tay xuôi, đoạn bốn với phiến mây hồng trên vai — như một cặp đối: lạnh và ấm, nặng và nhẹ, tay buông và vai gánh.
Lời ru đổi chữ
Mỗi đoạn dài của bài hát kết bằng một câu ru, và câu ru ấy đổi chữ qua từng đoạn:
"Ru em nồng nàn, ru em nồng nàn." (đoạn một) "Ru em giận hờn, ru em giận hờn." (đoạn hai) "Ru em muộn phiền, ru em bạc lòng." (đoạn năm, câu kết bài)
Nồng nàn, giận hờn, muộn phiền, bạc lòng. Lời ru thì vẫn "miệt mài, ngàn năm ngàn năm", không đổi — câu ấy lặp nguyên ba lần. Nhưng cái được ru thì cứ đổi, và đổi theo một chiều đi xuống. Lúc đầu ru em trong nồng nàn — tình còn nồng. Rồi ru em trong giận hờn — đã có giận nhau. Rồi muộn phiền. Rồi bạc lòng — chữ nặng nhất, chữ của lòng người đã đổi, đã phai, đã phụ.
Đây là chỗ bài hát ru không ru được. Người ta ru để ru cho ngủ, ru cho yên, ru cho quên. Nhưng ở đây, lời ru càng "miệt mài", cái tình càng đi xuống. Ru ngàn năm mà không giữ được nồng nàn; ru mãi mà cuối cùng chỉ ru được một tấm lòng đã bạc. Và để ý: câu cuối là câu duy nhất trong ba câu ru mà hai nửa không giống nhau. "Ru em nồng nàn, ru em nồng nàn" — lặp đúng. "Ru em giận hờn, ru em giận hờn" — lặp đúng. "Ru em muộn phiền, ru em bạc lòng" — lặp mà đổi. Cái nhịp võng đều đều suốt bài, tới câu cuối cùng bỗng lệch đi một chữ. Võng đưa qua là muộn phiền, đưa lại đã thành bạc lòng.
Ba năm sau, "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" (1964) sẽ nhặt lại gần như đủ những món của câu ru này: "Ru em miệt mài", "Giận hờn sẽ quên", "ngàn năm", và cả cái chữ "từng" của "từng ngón tay". Trong cả kho lời 239 bài mà cuốn sách này dùng làm nguồn đối chiếu, chữ "miệt mài" chỉ có ở hai bài ấy. Ở "Tuổi Đá Buồn", lời ru đi từ nồng nàn xuống bạc lòng. Ở bài ru năm 1964, người ru hứa "giận hờn sẽ quên". Như thể ba năm sau, Trịnh Công Sơn viết lại bài ru này với một cái kết khác.
Bốn chữ cuối đoạn
Mỗi đoạn có một câu ngắn bốn chữ, và câu ấy cũng đổi:
"Ôi đường phố dài" (đoạn một). "Ôi đường phố dài" (đoạn hai). "Ngày qua hững hờ" (đoạn ba). "Quay tận cuối trời" (đoạn bốn). "Em gầy ngón dài" (đoạn năm).
"Ôi đường phố dài" là một tiếng thở dài ngắn giữa hai câu dài — một con đường phố không có điểm hết. Rồi ở hai đoạn ngắn giữa bài, câu bốn chữ đổi thành thời gian và không gian: ngày qua hững hờ, quay tận cuối trời. Và ở đoạn cuối, nó đổi thành người: "Em gầy ngón dài". Đường phố dài ở đầu bài thành ngón tay dài ở cuối bài. Chữ "dài" giữ nguyên; cái được đo thì đã đổi từ con đường sang bàn tay. Như thể người hát, nhìn mãi con đường dài, cuối cùng nhìn xuống và chỉ thấy bàn tay gầy của em.
"Em gầy ngón dài" — bốn chữ mà gói đủ cái dáng của người con gái trong ca từ Trịnh Công Sơn những năm ấy: gầy (vai em gầy ở Hạ Trắng, Thương Một Người), dài (dài tay em ở Diễm Xưa, tay em dài ở Hạ Trắng). Ông Trần Hữu Thục, khi nghe "Tuổi Đá Buồn" hay "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng", nói mình thường hình dung "những chi tiết nào đó của một bức tranh: một đôi mắt, một vệt màu, vài nét chấm phá vu vơ, một lối đi hoang vắng hun hút dài, những sợi mưa nhỏ, mái tóc dài tung bay lòa xòa dưới bầu trời xám đục". Bức tranh ấy có thật trong bài: con đường phố dài, mưa rơi, sợi tóc em bồng trôi nhanh, và bàn tay gầy ngón dài.
Chủ nhật, giáo đường
Có một câu trong bài nối thẳng về hai năm trước: "Đi về giáo đường, ngày chủ nhật buồn." Rồi ở đoạn hai: "Như dòng nước hiền, ngày chủ nhật buồn." Và ở đoạn cuối: "Ôi miền giáo đường ngày chủ nhật buồn." Ba lần "ngày chủ nhật buồn". Trong cả kho lời, cặp chữ "nhật buồn" chỉ có ở bài này và ở "Lời Buồn Thánh" (1959) — "Chiều chúa nhật buồn". Hai năm sau, buổi chiều chúa nhật trên căn gác đã thành một ngày chủ nhật có giáo đường. Cái không khí nhà thờ mà "Lời Buồn Thánh" chỉ để cho mình ngửi thấy, ở đây đã thành chính nhà thờ — "giáo đường", chữ chỉ còn trở lại một lần nữa trong cả gia tài, ở một bài năm 1968.
Ông Bùi Vĩnh Phúc, khi kê ra những hình ảnh của bài, có thêm vào một chi tiết không có trong lời: "Ngọn tháp giáo đường trơ vơ." Bài hát không nói tới tháp, nhưng cái giáo đường trong mưa chiều chủ nhật thì ai nghe cũng thấy có một ngọn tháp. Và người con gái "đi về giáo đường" ấy — đi lễ, hay đi ngang qua — là người mà người hát không đi cùng. Ở "Lời Buồn Thánh", người hát nằm nhà trong khi người khác đi lễ. Ở đây, người hát nhìn em đi về phía nhà thờ, mang theo từng ngón tay buồn.
Bài hát của những chữ không xa lạ
Tách lời ra thành cặp chữ, bài hát có 116 cặp khác nhau, 53 cặp — khoảng 46 phần trăm — không có ở bài nào khác, hơi dưới mức giữa của cả kho (khoảng 48 phần trăm). Đứng thứ 148 trên 231. Những chữ của bài phần lớn là chữ thường: mưa, mây, tay, tóc, vai, đường phố, giáo đường, hoa hồng. Không có những ghép chữ lạ như "vết chim di" hay "bia đá không đau". Chữ lạ nhất là "phiến băng", và chữ lạ nhất của cả bài thì lại nằm ngoài bài: chữ "đá" của tựa đề.
Vậy mà ông Trần Hữu Thục, khi muốn chỉ cái "kỳ quặc, lạ hoắc" của ca từ Trịnh Công Sơn, lại chọn đúng ba chữ của bài này. Và khi ông kể chuyện mình thử sáng tác mà cứ bị "lai" Trịnh, nghe cứ phảng phất, ông viết: "nếu không 'Diễm Xưa', 'Tuổi Đá Buồn' thì cũng 'Ru Em Bốn Mùa', 'Hạ Trắng'…" — "Tuổi Đá Buồn" là một trong bốn bài ông thấy khó thoát nhất. Cái "mùi" của nó không nằm ở chữ hiếm. Nó nằm ở cái nhịp — nhịp tám chữ chẻ đôi, nhịp nói hai lần, nhịp không có tiếng trắc nào ở cuối câu — và ở cái lối cột ba chữ thường lại thành một cái tên. Ông Thục cũng xếp bài này vào nhóm La trưởng; chương này không có bản nhạc in để kiểm, chỉ ghi lại như ông cho.
Đặt cạnh những người chị em
Ngoài "Lời Buồn Thánh" và "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" đã nói ở trên, "Tuổi Đá Buồn" còn có một người chị em gần hơn cả: "Còn Tuổi Nào Cho Em" (1964). Cặp chữ "từng phiến" chỉ có ở ba bài: bài này, "Còn Tuổi Nào Cho Em", và "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng". Và chữ "tuổi" — "tuổi buồn" ở đây — ba năm sau thành cả một chuỗi câu hỏi trong "Còn Tuổi Nào Cho Em": tuổi nào ngơ ngác, tuổi nào lang thang, còn tuổi nào cho em. Năm 1961, tuổi buồn em mang đi trong hư vô; năm 1964, người hát hỏi còn tuổi nào cho em. Từ một tuổi buồn đến một câu hỏi có còn tuổi nào không.
Còn đặt cạnh Ướt Mi, bài của ba năm trước, thì có một cặp chữ chỉ hai bài này có: "mưa rơi". "Ngoài hiên mưa rơi rơi" ở Ướt Mi; "Trời còn làm mưa, mưa rơi mênh mang" ở đây. Ướt Mi có mười lần mưa; "Tuổi Đá Buồn" cũng có mười lần mưa. Nhưng mưa ở Ướt Mi rơi để làm ướt mi; mưa ở "Tuổi Đá Buồn" rơi "mênh mang", "thênh thang" — rộng ra, trải ra, không còn là chuyện của một đôi mắt nữa mà là chuyện của cả trời. Ba năm, mưa của Trịnh Công Sơn đã từ hiên nhà ra tới mênh mông.
Lời ru miệt mài
Có lẽ không có bài nào của Trịnh Công Sơn được nhiều người thuộc mà ít người hiểu như "Tuổi Đá Buồn". Người ta thuộc vì cái nhịp của nó — nhịp võng, nhịp ru, nhịp nói hai lần. Người ta không hiểu vì cái tựa của nó — ba chữ cột lại mà không giải thích. Nhưng có lẽ không cần hiểu cái tựa mới hiểu được bài hát. Chỉ cần nghe cái lời ru đổi chữ: nồng nàn, giận hờn, muộn phiền, bạc lòng. Chỉ cần thấy đóa hoa hồng đi từ tóc xuống tay lên môi. Chỉ cần đếm: mưa còn, mây còn, mà ai thì không còn.
Bài hát ru mà không ru được ai ngủ. Có lẽ vì người được ru không phải là em — em đã đi về giáo đường, em đã quên, em đã bạc lòng. Người được ru là chính người ru. Một chàng trai hai mươi hai tuổi, ngày chủ nhật mưa, ngồi ru một người đã đi, ru "miệt mài, ngàn năm ngàn năm", để ru chính mình qua một tuổi buồn. Và cái tuổi buồn ấy, nếu ru đủ lâu, sẽ thành đá — không còn mềm, không còn trôi, không còn "như lá gió mãi cuốn đi" — mà cứng lại, lạnh lại, và nằm yên. Đó có lẽ là lý do chữ "đá" chỉ có ở tựa bài. Nó là cái mà lời ru đang đi tới, mà chưa tới.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment