Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Có những bài hát người ta nhớ bằng một câu dài. "Hạ Trắng" thì người ta nhớ bằng hai chữ: "Gọi nắng". Bài hát có ba mươi chín câu, và ba mươi sáu câu trong số đó dài đúng bốn chữ — ba câu còn lại chỉ dài hai chữ, và cả ba đều là "Gọi nắng". Không có bài tình ca nào khác của Trịnh Công Sơn chặt như vậy, ngắn hơi như vậy, mà cũng trôi như vậy. Bốn chữ một câu là nhịp của lời nói lối, của câu vè, của tiếng gọi nhau ngoài đồng; nó không có chỗ cho những câu dài kể lể, chỉ có chỗ cho từng mảnh hình ảnh nối nhau như những vệt nắng trên mặt đường. Ông Lê Hữu từng hỏi: "Hạ trắng, mà sao lại chỉ kể toàn chuyện nắng." Bài này thử trả lời câu hỏi ấy bằng cách đi theo chữ "gọi" — chữ xuất hiện tám lần — để thấy rằng "Hạ Trắng" không phải là bài hát về nắng, mà là bài hát về việc gọi: gọi nắng, gọi mùa thu, gọi tên nhau, và cuối cùng là gọi một người đã đi mất vào trong nắng.
Một màu chưa ai đặt cho mùa hạ
Cũng như "Lời Buồn Thánh" và "Phôi Pha", tựa bài "Hạ Trắng" không xuất hiện trong lời ca. Không có chữ "hạ" nào trong bài. Chữ "trắng" thì có, đúng một lần, ở câu "Nhiều hoa trắng bay" — và nó thuộc về hoa, không thuộc về mùa. Ba bài liền nhau trong những năm đầu, Trịnh Công Sơn đặt tựa như người treo một bức tranh lên tường rồi đặt bên dưới một tấm bảng tên không trùng với bất cứ thứ gì vẽ trong tranh.
Ông Lê Hữu, trong bài "Một Cõi Trịnh Công Sơn", đã chỉ ra cái mới của hai chữ ấy: "Về màu sắc chẳng hạn, trước đây ta đã có xuân hồng, hạ đỏ, thu tím, thu vàng... thì nay lại có thêm 'hạ trắng'." Mùa hạ của thơ ca thường là đỏ — đỏ của phượng, của nắng gắt, của lửa. "Hạ trắng" là một mùa hạ bị rút hết màu, như một tấm ảnh bị phơi nắng quá lâu. Có lẽ đó chính là cái nắng của bài hát: không phải cái nắng làm cho mọi thứ rực lên, mà cái nắng quá sáng, sáng đến mức làm cho mọi thứ trắng ra, mờ đi, tan vào nhau. Cuối bài, "Áo em bây giờ / Mờ xa nẻo mây" — người con gái đi vào trong cái trắng ấy và mất hút.
Bốn chữ một câu
Bài hát có bốn đoạn: chín câu, chín câu, mười hai câu, chín câu. Ba mươi sáu câu bốn chữ, ba câu hai chữ. Ngoài ra không có độ dài nào khác. Đặt cạnh những bài đã đọc, thì đây là bài có câu ngắn nhất: Thương Một Người năm chữ, Diễm Xưa tám chữ, còn "Hạ Trắng" bốn chữ. Đọc đoạn mở đầu:
Gọi nắng
Trên vai em gầy
Đường xa áo bay
Nắng qua mắt buồn
Lòng hoa bướm say
Lối em đi về
Trời không có mây
Đường đi suốt mùa
Nắng lên thắp đầy
Câu bốn chữ không đủ dài để làm một câu văn trọn vẹn — có chủ ngữ, có động từ, có bổ ngữ. Nó chỉ đủ cho một mảnh: một chỗ ("trên vai em gầy"), một cảnh ("đường xa áo bay"), một khoảnh khắc ("nắng qua mắt buồn"). Và vì mỗi câu chỉ là một mảnh, nên các câu phải dựa vào nhau mà đứng. "Gọi nắng / Trên vai em gầy" — gọi nắng xuống trên vai em, hay nắng đang nằm trên vai em? "Lối em đi về / Trời không có mây / Đường đi suốt mùa / Nắng lên thắp đầy" — lối em về thì trời không mây, và con đường suốt cả mùa được nắng thắp đầy. Không có một chữ nối nào: không "và", không "thì", không "khi". Những mảnh bốn chữ đứng sát nhau như những tấm ảnh dán liền trên một trang album, và người nghe tự nối chúng lại thành một buổi chiều có nắng, có người con gái gầy mặc áo bay, đi về trên một con đường không có bóng mây.
Ông Bùi Vĩnh Phúc gọi cái lối bỏ chữ nối này là "tỉnh lược", và nói về nó: "Thiếu mà lại tràn đầy. Vì nó kích thích trí tưởng tượng của ta." Ở "Hạ Trắng", cái thiếu được đẩy tới mức tận cùng mà một bài hát còn có thể chịu được: ba mươi sáu câu bốn chữ, gần như không câu nào có đủ thành phần. Vậy mà bài hát không rời rạc. Nó trôi. Cái làm cho nó trôi là vần.
Một chuỗi vần "ay", và bảy vần "au"
Thử nhìn chữ cuối câu của đoạn đầu: gầy, bay, buồn, say, về, mây, mùa, đầy. Bốn trong tám chữ — gầy, bay, say, mây, đầy — mang cùng một âm "ay/ây". Đoạn hai: chiều, bay, dài, mai, về, hay, nắng, dài — lại "ay/ai". Đoạn bốn: cài, rơi, về, bay, giờ, mây, này — vẫn "ai/ay". Cả bài hát được dệt trên một sợi vần mở, nhẹ, như tiếng thở ra: ay, ai, ây. Đó là âm của "bay", của "say", của "mây", của "gầy" — những chữ nhẹ nhất, nhẹ đến mức như có thể bay đi.
Nhưng đoạn thứ ba thì khác hẳn. Đây là đoạn dài nhất, mười hai câu, và từ câu thứ sáu trở đi, vần đổi sang một âm khác:
Trời buồn gió cao
Đời xin có nhau
Dài cho mãi sau
Nắng không gọi sầu
Áo xưa dù nhàu
Cũng xin bạc đầu
Gọi mãi tên nhau
Cao, nhau, sau, sầu, nhàu, đầu, nhau — bảy câu liền, cùng một vần "au/âu". Không có chỗ nào trong ca từ Trịnh Công Sơn mà một vần được giữ dài như vậy. Và vần "au" là vần của "nhau" — chữ mở và đóng chuỗi vần ấy. Cả bài hát được dệt bằng vần "ay" bay bổng; tới đoạn lời nguyện, nó chuyển sang vần "au" — vần của "có nhau", của "mãi sau", của "bạc đầu". Âm thanh tự nó nói lên điều mà lời ca đang nói: chỗ này không còn là chỗ bay đi nữa; chỗ này là chỗ ở lại với nhau. Vần "ay" là vần của nắng và gió; vần "au" là vần của lời thề.
Thanh điệu cũng đi theo. Trong ba mươi chín câu, chỉ có bảy câu kết bằng tiếng trắc, và sáu trong bảy câu đó là những câu có chữ "gọi": ba lần "Gọi nắng", "Gọi em cho nắng", "Gọi mùa thu tới", "Gọi tên em mãi". Câu còn lại là "Chân em bước nhẹ". Nghĩa là gần như mỗi lần bài hát cất tiếng gọi, nó gọi bằng một thanh trắc — một tiếng gõ nhẹ giữa dòng âm bằng phẳng. Tiếng gọi là chỗ duy nhất bài hát cao giọng lên.
Tám lần gọi
Chữ "gọi" xuất hiện tám lần, và nếu xếp chúng theo thứ tự thì thấy cả câu chuyện của bài hát:
Gọi nắng (đoạn một). Gọi nắng (đoạn hai). Gọi em cho nắng chết trên sông dài (đoạn hai). Gọi mùa thu tới (đoạn ba). Nắng không gọi sầu (đoạn ba). Gọi mãi tên nhau (đoạn ba). Gọi nắng (đoạn bốn). Gọi tên em mãi suốt cơn mê này (đoạn bốn).
Lúc đầu, người hát gọi nắng — gọi nắng xuống trên vai em, gọi nắng cho cơn mê chiều. Rồi có một câu rất lạ: "Gọi em cho nắng / Chết trên sông dài." Gọi em, để cho nắng chết trên sông. Có thể hiểu: gọi em về đi, cho buổi chiều tắt nắng trên dòng sông — tức là gọi em trước khi trời tối. Cũng có thể hiểu: gọi em, thay cho gọi nắng, vì nắng đã chết trên sông rồi. Câu hát không chọn. Nhưng chữ "chết" thì đứng đó, chữ nặng nhất của cả bài, giữa một bài hát toàn những chữ nhẹ như "bay", "say", "mây". Và đó là chỗ đổi chiều: từ đây, cái được gọi không còn là nắng nữa mà là em. Rồi gọi mùa thu — mùa của chia tay. Rồi một chữ "gọi" bị phủ định: "nắng không gọi sầu". Rồi "gọi mãi tên nhau" — gọi nhau, hai người. Và cuối cùng: "gọi tên em mãi" — chỉ còn một người gọi, gọi một người không còn ở đó.
Từ gọi nắng đến gọi tên em: cả bài hát là một đường trượt của tiếng gọi, từ cái của trời đất sang cái của một con người, từ cái còn đó sang cái đã đi. Đây có lẽ là câu trả lời cho câu hỏi của ông Lê Hữu: "Hạ trắng, mà sao lại chỉ kể toàn chuyện nắng." Bài hát kể chuyện nắng vì nắng là cái người hát gọi được — nắng thì gọi là tới. Em thì không. Gọi nắng là gọi một thứ chắc chắn sẽ trả lời; gọi em là gọi "mãi", "suốt cơn mê", mà không biết có ai nghe.
Hai năm sau, Trịnh Công Sơn đặt chữ "gọi" ấy ngay vào một cái tựa: "Gọi Tên Bốn Mùa" (1963). Và trong bài đó có một câu mang đúng cái nhịp của "Hạ Trắng": "Ôi tóc em dài đêm thần thoại" — cụm "em dài" ấy, trong cả kho lời 239 bài mà cuốn sách này dùng làm nguồn đối chiếu, chỉ có ở hai bài: "Cho tay em dài" ở đây, và "tóc em dài" ở đó.
Đôi vai gầy, bàn tay dài
Người con gái trong "Hạ Trắng" cũng hiện ra từng mảnh như ở Diễm Xưa, Thương Một Người: vai, áo, mắt, tay, chân, tóc. Nhưng có một chữ cứ trở lại, hai lần: "gầy". "Trên vai em gầy" ở câu thứ hai của bài, và "Cho tay em dài / Gầy thêm nắng mai" ở đoạn hai.
"Gầy thêm nắng mai" là một câu kỳ lạ. Nắng mai thì làm sao mà gầy? Hoặc: bàn tay em dài, gầy thêm vì nắng mai — nắng sáng chiếu qua làm bàn tay như mỏng hơn, thanh hơn. Hoặc nữa: nắng mai gầy thêm — nắng sớm mỏng như bàn tay. Câu hát để cho chữ "gầy" đứng giữa bàn tay và nắng, thuộc về cả hai. Một năm trước, Diễm Xưa có "Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao" — bàn tay dài và cái xanh xao của người gầy. "Hạ Trắng" lấy đúng hai nét đó — dài và gầy — mà đặt vào trong nắng thay vì trong mưa. Cùng một người con gái, có thể, mà một bài nhìn qua màn mưa, một bài nhìn qua màn nắng.
Ông Trần Hữu Thục, khi tả cái Em trong ca từ Trịnh Công Sơn, có nói Em "có vẻ gầy (vai em gầy guộc nhỏ, trên vai gầy)". "Trên vai em gầy" là câu thứ hai của "Hạ Trắng". Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà những người từng thuộc lòng nhạc Trịnh, khi nhớ về cái dáng của Em, lại nhớ đúng câu này.
Còn bàn chân thì cũng có mặt, như ở mọi bài những năm đầu: "Bước chân em về / Nào anh có hay" ở đoạn hai, và "Chân em bước nhẹ" ở đoạn ba. Bàn chân trong Thương Một Người "âm thầm nói"; trong Diễm Xưa "lá đổ" trên đó; trong Phôi Pha "rất nhẹ". Ở "Hạ Trắng", bàn chân về mà "anh" không hay — người con gái đi về lúc nào mà người kia không biết.
Anh, rồi tôi, rồi nắng
Có một chi tiết nhỏ về đại từ mà nếu không đọc chậm thì khó thấy. Người hát gọi mình bằng ba cách khác nhau trong ba đoạn.
Ở đoạn hai: "Bước chân em về / Nào anh có hay." Người hát là "anh" — và "anh" ở đây không hay biết gì. Em về lúc nào, anh không hay. Đó là một "anh" vắng mặt, lơ đãng, bỏ lỡ.
Ở đoạn ba: "Gọi mùa thu tới / Tôi đưa em về / Chân em bước nhẹ." Người hát là "tôi" — và "tôi" đang làm một việc: đưa em về. Đây là đoạn duy nhất người hát có mặt bên cạnh em, đi cùng em. Cũng là đoạn của lời nguyện "đời xin có nhau", "cũng xin bạc đầu".
Ở đoạn bốn: "Gọi nắng / Cho tóc em cài / Loài hoa nắng rơi / Nắng đưa em về / Miền cao gió bay." Không còn "anh", không còn "tôi". Người đưa em về bây giờ là nắng. "Tôi đưa em về" ở đoạn ba đã thành "Nắng đưa em về" ở đoạn bốn — chỉ đổi một chữ, mà cả câu chuyện đã khác. Người hát đã không còn ở đó. Nắng thay chỗ. Và nắng đưa em về đâu? "Miền cao gió bay" — không phải nhà em, không phải con đường quen, mà một miền cao xa nào đó. Rồi: "Áo em bây giờ / Mờ xa nẻo mây." Cái áo bay trên đường xa ở câu thứ ba của bài, giờ đã mờ vào nẻo mây.
Đây có lẽ là chỗ hay nhất của "Hạ Trắng", và nó nằm gọn trong một chữ bị thay. Cùng một năm 1961, trong "Nhìn Những Mùa Thu Đi", Trịnh Công Sơn cũng viết "Đưa em về nắng vương nhè nhẹ" — người đưa em về, và nắng vương theo. Ở "Hạ Trắng", ông đi thêm một bước: nắng không còn vương theo nữa; nắng là người đưa em về, và người hát chỉ còn đứng lại gọi.
Đời xin có nhau
Đoạn thứ ba, đoạn mười hai câu, là đoạn duy nhất bài hát thôi tả và bắt đầu xin. Ba lần chữ "xin": "Thôi xin ơn đời", "Đời xin có nhau", "Cũng xin bạc đầu". Đọc liền:
Thôi xin ơn đời
Trong cơn mê này
Gọi mùa thu tới
Tôi đưa em về
Chân em bước nhẹ
Trời buồn gió cao
Đời xin có nhau
Dài cho mãi sau
Nắng không gọi sầu
Áo xưa dù nhàu
Cũng xin bạc đầu
Gọi mãi tên nhau
"Thôi xin ơn đời" — một câu bốn chữ mà chứa cả một thái độ: thôi, không đòi hỏi gì nữa, chỉ xin cám ơn đời. Ba năm sau, cái ý ấy sẽ thành cả một bài hát: "Tạ Ơn" (1964), với câu "Tạ ơn đời tạ ơn ai" lặp bốn lần, và một câu khác cũng có "đưa em về": "Đã đưa em về chốn này". Mầm của "Tạ Ơn" nằm ở đây, trong bốn chữ giữa một bài hát nắng.
Rồi lời nguyện: "Đời xin có nhau / Dài cho mãi sau". Chữ "có nhau" — một năm trước, Diễm Xưa đã kết bằng "ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau"; cùng năm 1961, "Chiều Một Mình Qua Phố" sẽ có "Ngày nào mình còn có nhau" và "Ngày nào đời thôi có nhau". Trong cả kho lời, "có nhau" chỉ có ở ba bài này, cả ba viết trong hai năm 1960–1961. Đó là hai năm Trịnh Công Sơn còn tin, hoặc còn cố tin, rằng người ta có thể "có nhau". Ở Diễm Xưa, "có nhau" là chuyện của sỏi đá ngày sau. Ở "Hạ Trắng", "có nhau" là lời xin của đời, "dài cho mãi sau". Ở "Chiều Một Mình Qua Phố", "có nhau" đã thành quá khứ — "ngày nào". Sau năm 1961, chữ "có nhau" biến mất khỏi ca từ ông.
"Áo xưa dù nhàu / Cũng xin bạc đầu" — đây là lời thề già cùng nhau, nói bằng một hình ảnh rất đời: cái áo cũ dù đã nhàu. Chữ "nhàu" chỉ có ở bài này, không bài nào khác trong cả gia tài. Cái áo bay trên đường xa ở đầu bài, cái áo mờ xa nẻo mây ở cuối bài, ở giữa bài là một cái áo đã cũ, đã nhàu, mà vẫn xin được mặc cho tới bạc đầu. Ba cái áo, ba thời: áo đang bay, áo đã nhàu, áo đã mất.
Suốt cơn mê này
Bài hát kết bằng:
Gọi tên em mãi
Suốt cơn mê này.
Chữ "cơn mê" có mặt ba lần trong bài: "Cho cơn mê chiều" ở đoạn hai, "Trong cơn mê này" ở đoạn ba, và "Suốt cơn mê này" ở câu cuối. Cả bài hát được đặt trong một cơn mê — một trạng thái nửa thức nửa ngủ, nửa thật nửa mơ, như người say nắng giữa trưa hè. Có lẽ đó cũng là một cách hiểu chữ "trắng" trong tựa đề: cái trắng của một cơn mê, của một đầu óc bị nắng làm cho chói lòa, không còn phân biệt được người thật với ảo ảnh.
Ông Lê Hữu, trong cùng bài viết, có một đoạn nói về cái hay nằm ở một chữ: "Cái đẹp, cái hay có khi chỉ nằm ở một dòng chữ trong câu hát, như là chữ 'suốt'". Và trong sáu câu ông dẫn làm thí dụ, có hai câu của "Hạ Trắng": "Gọi tên em mãi suốt cơn mê này" và "Đường đi suốt mùa nắng lên thắp đầy". Chữ "suốt" có mặt hai lần trong bài, một lần ở đầu, một lần ở cuối. Ở đầu: con đường suốt mùa — nắng trải dài theo không gian. Ở cuối: cơn mê suốt — tiếng gọi trải dài theo thời gian. Bài hát mở bằng một con đường nắng không có điểm dừng, và đóng bằng một tiếng gọi không có điểm dừng.
Ông Lê Hữu còn viết một câu về giọng hát: "Phải nghe Lệ Thu hát Hạ trắng mới nghe ra được tận cùng cái thê thiết của 'gọi tên em mãi suốt cơn mê này' trong tiếng kèn saxo réo gọi." Một bài hát toàn câu bốn chữ, trên giấy thì nhẹ như những vệt nắng, mà qua một giọng hát thì thành "thê thiết". Chương này không có bản nhạc in để biết những câu bốn chữ ấy được kéo dài, ngân nga ra sao trong giai điệu; ông Trần Hữu Thục chỉ cho biết bài viết ở giọng La thứ. Nhưng có lẽ chính vì lời ngắn như vậy, nên nhạc mới có chỗ để kéo dài — mỗi bốn chữ là một hơi, và giữa những hơi ấy là khoảng trống cho tiếng kèn chen vào.
Bài hát của những chữ quen
Tách lời "Hạ Trắng" thành từng cặp chữ đi liền nhau thì có 102 cặp khác nhau; 42 cặp, khoảng 41 phần trăm, không có ở bài nào khác. Mức giữa của cả kho là khoảng 48 phần trăm; "Hạ Trắng" đứng thứ 194 trên 231 — cũng như "Phôi Pha", nó thuộc nhóm những bài dùng chữ "chung" nhiều. Những chữ của nó — nắng, gió, mây, áo, hoa, vai, tay, chân, đường, về — là những chữ quen thuộc nhất của Trịnh Công Sơn. Chỉ có hai chữ đơn thật sự hiếm: "nhàu", chỉ có ở đây, và "nẻo", chỉ trở lại một lần nữa trong "Hành Ca" cùng năm.
Vậy cái lạ của "Hạ Trắng" — cái làm cho ông Lê Hữu phải hỏi "sao lại chỉ kể toàn chuyện nắng", cái làm cho hai chữ "hạ trắng" thành một màu mới — không nằm ở chữ hiếm. Nó nằm ở cách ráp. "Gọi" với "nắng". "Gầy" với "nắng mai". "Nắng" với "chết". "Hoa" với "nắng rơi" — "loài hoa nắng rơi", một loài hoa làm bằng nắng rơi xuống. Những chữ thường, mà ráp lại theo một cách không ai ráp, và ráp trong một cái khuôn bốn chữ chật đến mức không còn chỗ cho chữ nối, nên mỗi lần ráp đều nghe như một phát hiện.
Đặt cạnh những người chị em
Năm 1961 là một năm Trịnh Công Sơn viết nhiều, và "Hạ Trắng" có những người chị em ngay trong năm ấy. "Nhìn Những Mùa Thu Đi" có "Đưa em về nắng vương nhè nhẹ" — người đưa em về, và nắng. "Chiều Một Mình Qua Phố" có "Ngày nào mình còn có nhau" — cái "có nhau" đã thành quá khứ. Ba bài cùng năm như ba tấm ảnh của cùng một chuyện tình chụp ở ba lúc khác nhau: lúc còn đưa nhau về (Nhìn Những Mùa Thu Đi), lúc xin cho có nhau mãi (Hạ Trắng), lúc đã thôi có nhau (Chiều Một Mình Qua Phố).
Một năm trước, Diễm Xưa là bài của mưa; "Hạ Trắng" là bài của nắng. Ông Lê Hữu đã đặt hai câu hỏi của ông cạnh nhau: "Diễm xưa, mà sao lại chỉ kể toàn chuyện mưa. (Hạ trắng, mà sao lại chỉ kể toàn chuyện nắng)." Nhưng hai bài khác nhau không chỉ ở thời tiết. Diễm Xưa là người ngồi một chỗ chờ người đi qua — người hát không động, người con gái đi ngang. "Hạ Trắng" là người hát có lúc đi cùng — "Tôi đưa em về" — rồi mất người, rồi đứng lại gọi. Diễm Xưa chưa bao giờ có được em; "Hạ Trắng" đã có, rồi để nắng đưa đi.
Và hai năm sau, chữ "gọi" của bài này đã thành tựa của một bài khác: "Gọi Tên Bốn Mùa" (1963). Mùa hạ trắng là một mùa; bài hát sau gọi cả bốn. Trịnh Công Sơn còn gọi tên nhiều lần nữa — "Xin người hãy gọi tên" trong "Ru Ta Ngậm Ngùi" (1970), "Hãy kêu tên nhau trên ghềnh dưới bãi" trong "Hãy Yêu Nhau Đi" (1970) — nhưng không có lần nào tiếng gọi được lặp lại dày như ở đây: tám lần trong một trăm năm mươi chữ.
Nắng đã đưa em về
Có những bài hát buồn vì nó kể một chuyện buồn. "Hạ Trắng" buồn theo một cách khác: nó kể một chuyện rất sáng. Trời không có mây, nắng thắp đầy đường, hoa trắng bay, bướm say, nắng cài trên tóc em. Không có mưa, không có đêm, không có nước mắt. Mà nghe xong thì người ta thấy như vừa mất một cái gì. Cái buồn ấy đến từ chữ "gọi" — vì người ta chỉ gọi khi người kia không ở gần — và từ một chữ bị thay ở đoạn cuối: "tôi" đưa em về, rồi "nắng" đưa em về.
Năm 1961, Trịnh Công Sơn hai mươi hai tuổi. Ông đã viết một bài hát mà trong đó người yêu không bỏ đi, không phụ bạc, không chết — chỉ đi vào trong nắng, mờ xa nẻo mây, như một người đi xa dần trên một con đường quá sáng. Và người ở lại không trách, không khóc, chỉ gọi. Gọi tên em mãi, suốt cơn mê này. Có lẽ không có câu nào gói được bài hát hơn câu cuối ấy — và có lẽ không có hai chữ nào gói được câu cuối ấy hơn hai chữ mở đầu bài: gọi nắng. Vì đến cuối cùng, gọi em và gọi nắng đã là một.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment