Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Tựa bài là "Nhìn Những Mùa Thu Đi". Nhưng hát hết hai mươi bốn câu thì thấy chữ "nhìn" chỉ xuất hiện hai lần, ở hai câu mở đoạn, còn chữ "nghe" thì xuất hiện năm lần. Em nghe sầu lên trong nắng. Nghe tên mình vào quên lãng. Nghe tháng ngày chết trong thu vàng. Nghe gió lạnh về đêm. Anh nghe buồn mình trên ấy. Bài hát bảo mình nhìn mùa thu đi, rồi suốt bài lại dạy mình cách nghe nó — nghe những thứ không có tiếng: nỗi sầu, cái tên bị quên, ngày tháng đang chết. Đó là bài hát đầu tiên của Trịnh Công Sơn mà các giác quan bắt đầu lẫn vào nhau một cách có hệ thống, và cũng là bài đầu tiên có một cái khuôn năm câu được giữ đúng y bốn lần, như bốn mùa thu nối nhau. Bài này đi theo những gì người hát nghe được trong một mùa thu, và những gì một người hai mươi hai tuổi đã ghi lại "bằng nhiều thu vắng".
Nhìn, rồi nghe
Câu đầu tiên là câu duy nhất trong cả đoạn mở đầu dùng mắt:
Nhìn những mùa thu đi
Em nghe sầu lên trong nắng
Và lá rụng ngoài song
Nghe tên mình vào quên lãng
Nghe tháng ngày chết trong thu vàng
Từ câu thứ hai trở đi, mắt nhường chỗ cho tai. Và cái tai này nghe những thứ rất lạ. "Nghe sầu lên trong nắng" — nỗi sầu không có tiếng, nắng cũng không có tiếng, mà người ta lại nghe được nỗi sầu dâng lên trong nắng. "Nghe tên mình vào quên lãng" — một cái tên đi vào chỗ bị quên, và người ta nghe được nó đi. "Nghe tháng ngày chết trong thu vàng" — ngày tháng chết, và người ta nghe tiếng chết ấy. Ba lần "nghe", ba thứ không thể nghe được.
Cái lối nói này người ta hay gọi là "chuyển đổi cảm giác" — lấy giác quan này để cảm cái của giác quan khác. Trịnh Công Sơn về sau làm việc ấy rất nhiều. Nhưng ở đây có một điều đáng để ý hơn cả cái kỹ thuật: những thứ được "nghe" đều là những thứ đang mất đi. Sầu thì "lên" — nhưng sầu lên là vui xuống. Cái tên đi "vào quên lãng". Ngày tháng "chết". Mùa thu trong bài hát này không được tả bằng màu lá, bằng gió, bằng trời — những cái mắt thấy được. Nó được tả bằng những cái đang biến mất, và những cái đang biến mất thì không thấy được, chỉ có thể nghe được, như người ta nghe tiếng bước chân xa dần.
Có lẽ vì vậy tựa bài nói "nhìn" mà lời bài nói "nghe". Người ta nhìn mùa thu đi — tức là nhìn cái hiện tượng ngoài trời, lá rụng, nắng vàng. Nhưng cái người ta thật sự cảm thì không nằm ngoài trời; nó nằm trong lòng, và lòng thì chỉ nghe được. Tựa bài là cái người hát làm; lời bài là cái người hát cảm.
Trong cả kho lời 239 bài mà cuốn sách này dùng làm nguồn đối chiếu, "Nhìn Những Mùa Thu Đi" là bài có năm lần "nghe" trong một trăm ba mươi sáu chữ. Hai năm trước, "Lời Buồn Thánh" đã là một bài "nằm nghe" — nghe tiếng hát xanh xao, nghe gió đi về. Nhưng ở đó người ta nghe những thứ có tiếng: tiếng hát, tiếng gió. Ở đây, người ta nghe những thứ không có tiếng. Trong hai năm, cái tai của Trịnh Công Sơn đã đi từ chỗ nghe âm thanh đến chỗ nghe sự im lặng.
Bốn lần một cái khuôn
Đếm độ dài các câu, thấy bài có năm đoạn. Bốn đoạn trong số đó — đoạn một, hai, bốn, năm — có cùng một khuôn năm câu: năm chữ, sáu chữ, năm chữ, sáu chữ, bảy chữ. Chỉ có đoạn ba khác: bốn câu, mỗi câu năm chữ.
Đặt hai đoạn đầu cạnh nhau thì thấy cái khuôn rõ ràng như một bản rập:
Nhìn những mùa thu đi
Em nghe sầu lên trong nắng
Và lá rụng ngoài song
Nghe tên mình vào quên lãng
Nghe tháng ngày chết trong thu vàng
Nhìn những lần thu đi
Tay trơn buồn ôm nuối tiếc
Nghe gió lạnh về đêm
Hai mươi sầu dâng mắt biếc
Thương cho người rồi lạnh lùng riêng
Câu đầu chỉ đổi một chữ: "mùa" thành "lần". "Nhìn những mùa thu đi" thành "Nhìn những lần thu đi". Mùa thu không còn là một mùa nữa; nó là một lần — một lần trong nhiều lần, đếm được. Câu hai và câu bốn của mỗi đoạn kết bằng tiếng trắc và vần với nhau: "nắng – lãng", "tiếc – biếc". Câu một và câu ba kết bằng tiếng bằng. Câu năm, câu dài nhất, đóng đoạn lại.
Và khuôn ấy còn được giữ ở đoạn bốn ("nay – ấy – mây – lối – nhẹ") và đoạn năm ("sang – ngắn – xưa – vắng – phai"). Bốn đoạn, bốn lần đổ chữ vào cùng một khuôn. Như bốn mùa thu nối nhau, mỗi mùa một ít khác, mà hình dạng thì vẫn vậy. Có lẽ không cần nói thêm rằng một bài hát về những mùa thu đi qua, lần này rồi lần khác, mà được viết bằng một cái khuôn lặp lại lần này rồi lần khác, là một sự trùng hợp quá đẹp để là tình cờ.
Đoạn gió heo may
Đoạn ba là chỗ cái khuôn nghỉ:
Gió heo may đã về
Chiều tím loang vỉa hè
Và gió hôn tóc thề
Rồi mùa thu bay đi
Bốn câu, mỗi câu năm chữ, đều đặn như nhịp gió. Ba chữ cuối câu đầu vần liền nhau — "về – hè – thề" — một chuỗi vần "ê/e" mà không đoạn nào khác có. Rồi câu thứ tư kết bằng "đi", chữ đã mở đầu bài ("mùa thu đi"), như một vòng tròn khép lại. Đây là đoạn duy nhất trong bài không có chữ "nghe", không có "em", không có "anh", không có nỗi buồn nào được gọi tên. Chỉ có gió, chiều, tóc, và mùa thu bay đi. Một đoạn hoàn toàn là cảnh — một khoảng nghỉ giữa những câu nặng lòng ở trước và sau.
Trong bốn câu ấy có những chữ rất đáng chú ý. "Gió heo may" là chữ của văn chương mùa thu miền Bắc, của những bài thơ tiền chiến; trong cả gia tài Trịnh Công Sơn, "heo may" chỉ trở lại một lần nữa, ba năm sau, trong "Còn Tuổi Nào Cho Em" (1964): "Tuổi nào ngơ ngác tìm tiếng gió heo may". "Tóc thề" thì là chữ của văn chương cũ hơn nữa — mái tóc ngang vai của con gái, mái tóc của lời thề — và nó chỉ có ở bài này, không bài nào khác. Nhưng đứng giữa hai chữ cổ điển ấy là một chữ rất thành thị, rất đời thường: "vỉa hè". "Chiều tím loang vỉa hè" — buổi chiều màu tím loang ra trên vỉa hè, như một vết mực đổ, như một vũng nước. Đặt "vỉa hè" vào một bài thơ mùa thu cạnh "heo may" và "tóc thề" là đặt một con đường phố hiện đại vào giữa một bức tranh thủy mặc. Chữ "loang" — cái lan ra chậm chạp của chất lỏng — làm cho màu tím của buổi chiều có sức nặng, có độ ướt, như thể buổi chiều là một thứ chất lỏng đổ xuống thành phố.
"Và gió hôn tóc thề" — gió hôn, một lối nhân hóa rất nhẹ. Rồi "Rồi mùa thu bay đi". Mùa thu không qua, không hết, không tàn; nó bay đi, như một con chim, như một vạt áo. Hai năm sau, trong "Gọi Tên Bốn Mùa", Trịnh Công Sơn viết "Em đứng lên mùa thu tàn tạ" — mùa thu đã già đi, tàn tạ. Ở đây, năm 1961, mùa thu còn trẻ, còn nhẹ, còn biết bay.
Tay trơn, mắt biếc, hai mươi sầu
Đoạn hai có ba câu rất lạ mà nếu đọc lướt thì dễ bỏ qua.
"Tay trơn buồn ôm nuối tiếc." Chữ "trơn" chỉ có ở bài này, không bài nào khác trong cả kho. Tay trơn là tay không — không đeo nhẫn, không cầm gì, hai bàn tay trống. Một bàn tay trơn mà phải "ôm nuối tiếc": không còn gì để ôm, nên ôm cái tiếc. Cũng có thể đọc "trơn" là trơn tuột, cái gì cầm cũng tuột mất. Đằng nào thì bàn tay trong câu này cũng là bàn tay đã không giữ được gì — và cái duy nhất nó còn ôm là nỗi tiếc. Năm 1959, "Lời Buồn Thánh" xin "năm ngón tay em". Năm 1961, bàn tay đã trơn.
"Hai mươi sầu dâng mắt biếc." Câu này có thể đọc theo hai cách và cả hai đều đứng được. Một: hai mươi nỗi sầu dâng lên đôi mắt biếc. Hai: tuổi hai mươi, nỗi sầu dâng lên đôi mắt biếc. Chữ "hai mươi" trong ca từ Trịnh Công Sơn gần như luôn là chữ của tuổi: "Từ đó tuổi hai mươi không còn biết vui" (Dã Tràng Ca, 1962), "Hai mươi năm no tròn tuổi biết đau thương" (Cúi Xuống Thật Gần, 1966). Ở đây, "hai mươi" đứng liền với "sầu" mà không có chữ "tuổi", để cho con số vừa là tuổi vừa là số lượng: ở tuổi hai mươi, có hai mươi nỗi buồn. "Mắt biếc" thì là chữ của thơ cũ — mắt xanh biếc của người con gái — và chỉ trở lại một lần trong cả gia tài, ở "Những Con Mắt Trần Gian" (1965): "Những mắt biếc cỏ non".
"Thương cho người rồi lạnh lùng riêng." Câu dài nhất của đoạn, và câu khó nhất. Thương cho người — thương người kia — rồi lạnh lùng riêng mình. Hoặc: thương cho người, rồi người lạnh lùng, riêng. Chữ "riêng" đứng cuối, một mình, như người hát. Thương thì thương cho người, mà lạnh thì lạnh riêng mình.
Em nghe, rồi anh nghe
Có một chuyện nhỏ về đại từ trong bài. Ở đoạn một: "Em nghe sầu lên trong nắng". Ở đoạn bốn: "Anh nghe buồn mình trên ấy". Người nghe ở đầu bài là em; người nghe ở gần cuối bài là anh. Hai người cùng nghe, nhưng không cùng một lúc.
Đọc theo lối này, bài hát như có hai giọng. Đoạn một là em: em nghe sầu, em nghe tên mình bị quên, em nghe ngày tháng chết. Đoạn bốn và năm là anh:
Trong nắng vàng chiều nay
Anh nghe buồn mình trên ấy
Chiều cuối trời nhiều mây
Đơn côi bàn tay quên lối
Đưa em về nắng vương nhè nhẹ
"Anh nghe buồn mình trên ấy" — trên ấy là trên đâu? Trên nắng vàng chiều nay? Trên cuối trời nhiều mây? "Buồn mình" — nỗi buồn của mình, hay nỗi buồn của "mình" theo nghĩa hai đứa mình? Câu hát để lửng. Rồi "Đơn côi bàn tay quên lối" — bàn tay một mình, quên đường. Bàn tay trơn ở đoạn hai giờ đã đơn côi và lạc lối. Và rồi câu dài nhất của đoạn: "Đưa em về nắng vương nhè nhẹ." Anh đưa em về, nắng vương nhè nhẹ — vương trên tóc, trên áo, trên đường.
Câu này có lẽ là câu đẹp nhất của bài, và nó là câu duy nhất trong cả bài có một hành động chung của hai người: đưa em về. Tất cả các câu khác đều là một người nghe, một người nhìn, một người buồn. Ở đây, hai người đi cùng nhau, và nắng vương theo. Cùng năm 1961, trong "Hạ Trắng", Trịnh Công Sơn viết "Tôi đưa em về", rồi ở đoạn sau "Nắng đưa em về". Ở "Nhìn Những Mùa Thu Đi", nắng chưa thay chỗ người; nắng chỉ "vương" theo, nhè nhẹ, như một người thứ ba đi cùng mà không xen vào. Đặt hai bài cạnh nhau thì như hai khoảnh khắc của cùng một buổi chiều: ở bài này anh còn đưa em về và nắng vương theo; ở bài kia nắng đã đưa em đi mất.
Ông Lê Hữu, trong bài "Một Cõi Trịnh Công Sơn", cũng dừng lại đúng ở câu này, và lần này ông nói về nhạc: "Những nốt nhạc mềm mại rót xuống ở cuối câu 'đưa em về nắng vương nhè nhẹ... ', nghe sao mà 'nhè nhẹ'." "Nhè nhẹ" cũng là câu duy nhất trong bốn câu bảy chữ của bài kết bằng thanh trắc. Ba câu bảy chữ kia kết bằng "vàng", "riêng", "phai" — những tiếng bằng, chìm xuống. Câu này kết bằng "nhẹ" — một tiếng nặng mà nghĩa lại là nhẹ. Như bước chân em về, như nắng vương: có đó mà không nặng.
Công viên chiều qua rất ngắn
Đoạn cuối:
Đã mấy lần thu sang
Công viên chiều qua rất ngắn
Chuyện chúng mình ngày xưa
Anh ghi bằng nhiều thu vắng
Đến thu này thì mộng nhạt phai
"Công viên chiều qua rất ngắn." Một câu sáu chữ, mà là một trong những câu hay nhất Trịnh Công Sơn viết trong những năm đầu. Công viên là một nơi chốn; "rất ngắn" là cách người ta nói về thời gian, không phải về không gian. Một công viên mà ngắn — tức là buổi chiều hôm qua ở công viên trôi qua quá nhanh. Câu hát gộp nơi chốn và thời gian làm một: buổi chiều ấy chính là công viên ấy, và cả hai đều ngắn. Chữ "ngắn" chỉ có ở bài này, không bài nào khác trong cả gia tài — một người viết về thời gian nhiều như Trịnh Công Sơn mà chỉ dùng chữ "ngắn" đúng một lần, và dùng nó cho một cái công viên.
Công viên thì về sau trở lại nhiều lần. Hai năm sau, "Nắng Thủy Tinh" (1963): "Em qua công viên bước chân âm thầm", "Em qua công viên mắt em ngây tròn". Mười năm sau, "Ngọn Lửa" (1971): "Chiều nay qua công viên nơi anh ngồi". Trong cả kho lời, có mười một câu có chữ "công viên". Câu đầu tiên là câu này: một công viên chiều qua rất ngắn.
"Chuyện chúng mình ngày xưa / Anh ghi bằng nhiều thu vắng." Anh ghi chuyện hai đứa — ghi bằng gì? Không phải bằng mực, bằng giấy, mà "bằng nhiều thu vắng". Những mùa thu không có em là thứ mực anh dùng để ghi lại chuyện cũ. Mỗi mùa thu vắng là một trang. Đây là câu nối với tựa bài một cách kín đáo nhất: "nhìn những mùa thu đi" — những mùa thu đi qua ấy không chỉ là cảnh, chúng là cuốn sổ ghi chuyện tình. Và tới câu cuối: "Đến thu này thì mộng nhạt phai." Cuốn sổ đã viết đến trang cuối. Mùa thu năm nay, giấc mộng đã phai.
Những mùa thu đếm được
Nếu theo dõi chữ "thu" — xuất hiện bảy lần — thì thấy bài hát đếm mùa thu như người ta đếm năm tháng. "Mùa thu đi" — một mùa. "Lần thu đi" — một lần. "Thu vàng". "Mùa thu bay đi". "Mấy lần thu sang". "Nhiều thu vắng". "Thu này". Từ "những mùa thu" ở câu đầu đến "thu này" ở câu cuối, bài hát đi từ số nhiều đến số ít, từ cái chung chung đến cái hiện tại. Những mùa thu đã qua thì nhiều; mùa thu bây giờ thì chỉ một, và đó là mùa thu mộng phai.
Chữ "lần" cũng đáng đếm. "Nhìn những lần thu đi", "Đã mấy lần thu sang". Mùa thu được đếm bằng "lần", như đếm những lần gặp nhau, những lần chia tay. Người ta không nói "mấy lần mùa xuân", "mấy lần mùa hạ"; người ta nói "mấy mùa xuân", "mấy mùa hạ". Đếm mùa thu bằng "lần" là biến mùa thu thành một sự kiện — một cái gì đó xảy ra, đến rồi đi — chứ không phải một khoảng thời gian. Mỗi mùa thu là một lần người ấy đi.
Bài hát có nửa số chữ riêng
Tách lời bài hát ra thành từng cặp chữ đi liền nhau, có 107 cặp khác nhau, và 54 cặp — đúng một nửa — không có ở bài nào khác. Mức giữa của cả kho là khoảng 48 phần trăm. "Nhìn Những Mùa Thu Đi" đứng thứ 84 trên 231, nghĩa là nghiêng về phía những bài có nhiều chữ riêng — nhiều hơn Diễm Xưa, nhiều hơn hẳn Phôi Pha và Hạ Trắng cùng thời.
Những chữ chỉ có ở bài này đáng để kê ra: "trơn", "ngắn", "tóc thề", "đơn côi". Những chữ chỉ trở lại một lần: "heo may" (Còn Tuổi Nào Cho Em), "mắt biếc" (Những Con Mắt Trần Gian), "song" theo nghĩa cửa sổ ("lá rụng ngoài song" — chỉ trở lại ở "Những Giọt Mưa Khuya", 1959: "Có mưa ngoài song"), "vỉa hè" (một bài viết hơn hai mươi năm sau). Phần lớn đó là chữ của văn chương cũ — heo may, tóc thề, mắt biếc, ngoài song — cái vốn chữ mùa thu mà thơ tiền chiến đã dùng nhiều. Trịnh Công Sơn dùng nó ở đây một lần, rồi gần như không dùng lại. Nhưng ông đặt giữa những chữ cổ ấy những chữ của riêng ông — "tay trơn", "công viên chiều qua rất ngắn", "nghe tên mình vào quên lãng", "chiều tím loang vỉa hè" — và chính những chữ này mới là những chữ ông giữ lại.
Đặt cạnh những người chị em
Năm 1961 là năm của ba bài hát có chung một buổi chiều: "Nhìn Những Mùa Thu Đi", "Hạ Trắng", và "Chiều Một Mình Qua Phố". Đặt cạnh nhau thì thấy chúng chia nhau từng mảnh. "Thu vàng" chỉ có ở bài này ("chết trong thu vàng") và ở "Chiều Một Mình Qua Phố" ("Đợi mùa thu vàng áo thêm"). "Nghe buồn" chỉ có ở bài này ("Anh nghe buồn mình trên ấy"), ở "Chiều Một Mình Qua Phố" ("Nghe buồn ghé môi sầu"), và ở "Biển Nhớ" một năm sau ("Nghe buồn nhịp chân bơ vơ"). "Đưa em về" có ở cả bài này lẫn "Hạ Trắng". Ba bài hát như ba người bạn đi cùng nhau trong một mùa, mỗi người kể lại một đoạn.
Còn đặt cạnh Diễm Xưa, bài của một năm trước, thì "Nhìn Những Mùa Thu Đi" như một bước đi xa hơn. Diễm Xưa là người ngồi chờ một người còn đang đi qua mỗi ngày. Ở đây, người kia đã thành "chuyện chúng mình ngày xưa", thành thứ để "ghi", thành giấc mộng "nhạt phai". Diễm Xưa có chữ "xưa" ở tựa đề mà người hát vẫn sống trong hiện tại của cơn mưa. "Nhìn Những Mùa Thu Đi" thì không có chữ "xưa" ở tựa, mà cả bài là một cái nhìn ngoái lại.
Ông Lê Hữu, khi kể lại lần đầu nghe nhạc Trịnh, đặt "Nhìn những mùa thu đi" đầu tiên trong danh sách những bài nghe sau Diễm Xưa: "Sau đó là những Nhìn những mùa thu đi, Lời buồn thánh, Tuổi đá buồn, Hạ trắng, Mưa hồng, Nắng thủy tinh... tất cả đều rất mới, rất lạ, rất là cuốn hút người nghe." Còn ông Trần Hữu Thục, khi xếp các bài theo giọng, đặt bài này vào nhóm La trưởng — cùng với "Nắng Thủy Tinh", "Tuổi Đá Buồn", "Quỳnh Hương" — một nhóm nhỏ hơn nhiều so với những nhóm La thứ, Mi thứ. Chương này không có bản nhạc in để kiểm. Nhưng nếu đúng như ông nói, thì đây là một bài hát về mùa thu đi, về tên mình bị quên, về giấc mộng phai, mà lại viết ở một giọng trưởng — một nỗi buồn được hát bằng một màu nhạc sáng. Cũng như cái nắng trong bài: người ta nghe sầu lên, nhưng là lên "trong nắng".
Ghi bằng nhiều thu vắng
Có lẽ câu nên giữ lại nhất của bài hát không phải là câu đầu, cũng không phải là câu cuối, mà là câu "Anh ghi bằng nhiều thu vắng". Vì nó nói đúng cái việc mà bài hát đang làm. Một người ngồi ghi lại chuyện cũ, và dùng chính những mùa thu không có người kia làm giấy mực. Mỗi mùa thu đi qua là một trang. Ghi tới mùa thu này thì giấc mộng đã phai, nhưng cuốn sổ thì còn. Và cuốn sổ ấy là bài hát.
Năm 1961, Trịnh Công Sơn hai mươi hai tuổi. Bài hát của ông nói "hai mươi sầu dâng mắt biếc", nói "đã mấy lần thu sang", như của một người đã đi qua nhiều mùa thu lắm. Có thể là thật, có thể chỉ là cái tuổi hai mươi tưởng mình đã già. Nhưng có một điều thì thật: từ bài hát này, Trịnh Công Sơn học được cách nghe những thứ không có tiếng — nghe nỗi sầu lên trong nắng, nghe ngày tháng chết, nghe tên mình đi vào quên lãng. Ông sẽ còn nghe như vậy suốt bốn mươi năm. Và những người nghe ông hát, mỗi mùa thu, cũng sẽ học được cách nghe như thế.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment