Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Năm lần "Chiều một mình qua phố". Năm lần "Âm thầm nhớ nhớ tên em". Mười hai lần chữ "nhớ", bảy lần chữ "tên", trong một trăm tám mươi hai chữ. Đây là bài hát của một người đi bộ một mình qua phố vào buổi chiều và lẩm nhẩm một cái tên, như người ta lẩm nhẩm một câu kinh để khỏi quên. Nhưng tới câu cuối cùng thì cái tên ấy đã thành một câu hỏi: "Ngoài kia ai còn biết tên." Bài này đi theo cái tên ấy qua từng đoạn — từ chỗ được nhớ âm thầm đến chỗ không biết ngoài kia còn ai biết — và theo một chữ bị thay ở đoạn cuối, cái chữ làm cho người đang đi qua phố bỗng đứng lại trên phố.
Nhớ nhớ
Câu thứ hai của bài, lặp lại năm lần, là: "Âm thầm nhớ nhớ tên em." Chữ "nhớ" được nói hai lần liền. Không phải "nhớ mãi", không phải "nhớ hoài", mà "nhớ nhớ" — một lối nói của người đang lẩm bẩm, như người ta nói "đi đi", "về về", lặp lại một động từ không phải để nhấn mạnh mà để kéo dài nó ra, để nó cứ tiếp tục. Nhớ rồi nhớ. Và "âm thầm" — không nói ra, chỉ trong lòng. Người đi qua phố không gọi tên em, không hát tên em; người ấy chỉ nhớ, nhớ nhớ, trong im lặng.
Trong cả kho lời 239 bài mà cuốn sách này dùng làm nguồn đối chiếu, cặp chữ "nhớ nhớ" chỉ trở lại một lần, gần bốn mươi năm sau, trong "Có Duyên Không Nợ" (1998): "Một mình nhớ nhớ". Và cũng là "một mình". Bốn mươi năm, cái lối nhớ lẩm bẩm ấy vẫn đi cùng với chữ "một mình".
Bài hát có mười hai lần chữ "nhớ" — nhiều nhất trong những bài đã đọc của chương sách này. Phần lớn nằm trong câu lặp "Âm thầm nhớ nhớ tên em". Nhưng có hai lần nó nằm ở chỗ khác, và hai chỗ ấy cho thấy cái nhớ của bài hát đi về đâu. "Gọi buồn cho mình nhớ tên" — gọi nỗi buồn tới để mình nhớ tên em, như thể nếu không có buồn thì mình sẽ quên. "Cho mình còn nhớ nhau" — cho mình còn nhớ nhau, như thể cái nhớ cần được giữ, cần được nuôi. Cái nhớ trong bài hát không tự nhiên mà có; nó là một việc người ta phải làm, phải cố, phải lẩm nhẩm năm lần qua năm buổi chiều.
Một mình, và mình
Chữ "mình" xuất hiện chín lần, nhiều thứ hai trong bài. Nhưng nó có hai nghĩa, và bài hát chơi với cả hai.
Nghĩa thứ nhất là "một mình" — lẻ loi, đơn độc. "Chiều một mình qua phố." "Còn một mình trên phố." Nghĩa thứ hai là "mình" theo cách người miền Trung, miền Nam gọi nhau — mình là ta, là hai đứa ta. "Cho mình còn nhớ nhau." "Ngày nào mình còn có nhau." Đọc liền một hơi thì thấy hai nghĩa ấy đứng sát nhau mà kéo về hai phía: một bên là "một mình", một bên là "mình còn có nhau". Một chữ mà vừa là một người, vừa là hai người.
Như chữ "còn" trong "Tuổi Đá Buồn" — còn tiếp tục và còn sót lại — chữ "mình" ở đây là một chỗ tiếng Việt tự nó buồn. Người ta nói "mình" khi còn hai người, và cũng nói "một mình" khi chỉ còn một. Cái khoảng cách giữa "mình" và "một mình" chỉ là một chữ "một", và bài hát này đi trong khoảng cách ấy suốt từ đầu đến cuối.
Có khi nắng khuya chưa lên
Hai câu sau câu "nhớ nhớ" ở đoạn đầu là hai câu gây tranh cãi nhất của bài:
Có khi nắng khuya chưa lên
mà một loài hoa chợt tím
Bản lời chúng tôi dùng viết chữ "mà" ở câu sau bằng chữ thường, như thể hai câu chỉ là một câu bị ngắt ở giữa. Có khi nắng khuya chưa lên mà một loài hoa đã chợt tím.
Ông Trần Hữu Thục, khi muốn chỉ cho người đọc thấy ca từ Trịnh Công Sơn "lạ" đến mức nào, đã chọn chính chữ này: "Mặt trời sáng trên quê hương thì có nghĩa nhưng nắng khuya hoàn toàn vô nghĩa." Ông Lê Hữu thì còn nặng lời hơn. Trong bài "Một Cõi Trịnh Công Sơn", ông xếp hai câu này vào loại "cái lạ được nâng lên một bậc nữa lại đi đến chỗ cầu kỳ, lập dị, hoặc sáo rỗng, vô nghĩa, thường thấy trong những bài nhạc Trịnh Công Sơn viết ở thời kỳ đầu". Ở một đoạn khác ông nói đùa: "Tại sao không? Nhạc sĩ họ Trịnh có thể nói 'Có mưa khuya thì cũng phải có nắng khuya chứ.'"
Hai ông nói đúng về chữ: nắng khuya là một thứ không có. Nhưng đặt trong bài hát, nó có một chỗ đứng. Bài hát là "chiều" — chữ "chiều" mở bốn đoạn, và cả bài là buổi chiều. Rồi bỗng giữa buổi chiều có một chữ "khuya", và một chữ "nắng" gắn với nó. Người đi một mình qua phố, nhớ nhớ tên em, đã không còn biết giờ nào là giờ nào. Chiều hay khuya, nắng hay tối — tất cả lẫn vào nhau trong đầu một người đang mải nhớ. "Có khi" — có những lúc, như thế — người ấy tưởng mình đang ở một giờ không có thật: một đêm khuya mà chờ nắng lên. Và trong cái giờ không có thật ấy, "một loài hoa chợt tím". Màu tím của hoa xuất hiện đột ngột — chữ "chợt" — như cái nhớ ập tới. Không cần biết hoa gì, tím vì sao. Chỉ cần biết rằng trong một buổi chiều lẫn lộn giờ giấc, có một màu tím bỗng hiện ra, và nó đến sớm hơn cả nắng.
Có thể đó vẫn là "cầu kỳ", như ông Lê Hữu nói. Nhưng đó là cái cầu kỳ của một người đang lạc giờ — và bài hát này, từ đầu đến cuối, là bài của một người đang lạc.
Gót chân đã mềm
Câu thứ bảy của đoạn đầu: "Gót chân đôi khi đã mềm." Gót chân của người đi bộ — đi mãi qua phố, đi mãi mỗi chiều — đã mềm đi. Mềm vì mỏi, mềm vì đã quen đường. Bàn chân lại hiện ra, như trong mọi bài những năm đầu — nhưng lần này không phải bàn chân của em mà của chính người hát. Trong Diễm Xưa, gót em mòn; ở đây, gót mình mềm.
Ông Lê Hữu, khi kê những chữ mới trong nhạc Trịnh, có viết: "Sau tóc mềm, tay mềm, vai mềm, nay lại có thêm 'ngoài kia không còn nắng mềm' (Chiều một mình qua phố)." Chữ "mềm" có hai lần trong bài, một ở đầu và một ở cuối: gót chân đã mềm ở đoạn một, nắng mềm ở đoạn bốn. Gót chân thì mềm đi, còn nắng thì "không còn mềm" nữa. Người đi qua phố đã mỏi, mà buổi chiều cũng đã cứng lại, đã tắt.
Chiều qua bao nhiêu lần
Đoạn thứ hai là đoạn duy nhất không có câu "Chiều một mình qua phố", và nó có một khuôn khác hẳn:
Chiều qua bao nhiêu lần môi cười
Cho mình còn nhớ nhau
Chiều qua bao nhiêu lần tay rời
Nghe buồn ghé môi sầu
Ngày nào mình còn có nhau
Xin cho dài lâu
Ngày nào đời thôi có nhau
Xin người biết đau
Đây là đoạn được đóng đối từng cặp một, chặt như câu đối. "Chiều qua bao nhiêu lần môi cười" đối với "Chiều qua bao nhiêu lần tay rời": môi cười đối tay rời. "Ngày nào mình còn có nhau" đối với "Ngày nào đời thôi có nhau": còn đối thôi, mình đối đời. "Xin cho dài lâu" đối với "Xin người biết đau": dài lâu đối biết đau. Cả đoạn là hai nửa của một tấm gương: nửa đầu là những gì đã có, nửa sau là những gì đã mất.
"Chiều qua" cũng có hai nghĩa. "Chiều qua" là buổi chiều hôm qua. Nhưng "chiều qua bao nhiêu lần" thì có thể là những buổi chiều đã qua, bao nhiêu lần. Câu hát để cho chữ "qua" vừa chỉ hôm qua, vừa chỉ cái trôi qua — giống như chữ "qua" trong tựa bài: "qua phố". Người hát đi qua phố, và những buổi chiều đi qua người hát.
Câu cuối của đoạn là một câu rất lạ cho một lời cầu xin: "Xin người biết đau." Không phải "xin người đừng đau", không phải "xin người đừng làm tôi đau". Mà là: xin người biết đau. Ngày nào đời thôi có nhau, xin người hãy biết đau — hãy biết rằng chuyện này có làm đau, hãy để cho nó đau. Đó là một lời xin rất tử tế mà cũng rất buồn: người ta không xin người kia ở lại, chỉ xin người kia đừng ra đi như thể không có gì. Nếu phải mất nhau, thì ít ra cái mất ấy cũng phải được cảm thấy. Cặp chữ "biết đau" về sau chỉ trở lại một lần, năm năm sau, trong "Cúi Xuống Thật Gần" (1966): "Hai mươi năm no tròn tuổi biết đau thương".
Và "có nhau" — chữ mà Diễm Xưa đã dùng để kết ("sỏi đá cũng cần có nhau"), chữ mà Hạ Trắng đã dùng trong lời nguyện ("Đời xin có nhau") — ở đây được dùng hai lần, và lần thứ hai thì đã bị phủ định: "đời thôi có nhau". Trong cả kho lời, "có nhau" chỉ có ở ba bài ấy, cả ba viết trong hai năm 1960–1961. Đây là lần cuối cùng nó xuất hiện, và nó xuất hiện để nói rằng nó đã hết.
Gió ơi, cho bụi bay vào mắt
Đoạn thứ ba có một câu mà nếu đọc vội thì tưởng chỉ là tả cảnh:
Gió ơi gió ơi bay lên
Để bụi đường cay lòng mắt
Người hát gọi gió — hai lần, "gió ơi gió ơi" — và xin gió bay lên, để bụi đường làm cay mắt. Tại sao lại xin cho bụi bay vào mắt mình? Câu hát không nói. Nhưng ai từng đi một mình ngoài phố mà muốn khóc thì hiểu: người ta cần một cái cớ. Nếu mắt cay vì bụi, thì nước mắt có lý do, không ai hỏi. Người hát xin gió cho một cái cớ để khóc. Đó là một trong những câu kín đáo nhất mà Trịnh Công Sơn viết về nước mắt — không có chữ "khóc", không có chữ "lệ", chỉ có bụi đường và một đôi mắt cay. Cặp chữ "cay lòng mắt" — lòng mắt, như người ta nói lòng bàn tay — chỉ có ở bài này.
Rồi: "Áo xưa chưa quen phong trần / Đợi mùa thu vàng áo thêm." Cái áo cũ chưa quen với gió bụi — "phong trần" là gió và bụi, cũng là cuộc đời lăn lóc. Người mặc áo chưa từng trải; và người ấy đợi mùa thu tới để cái áo vàng thêm, cũ thêm, quen thêm. Cùng năm 1961, "Hạ Trắng" cũng có "Áo xưa dù nhàu / Cũng xin bạc đầu". Hai bài cùng năm có cùng một cái áo xưa — một cái thì xin được mặc tới bạc đầu, một cái thì chưa quen phong trần mà phải đợi mùa thu cho nó vàng. Và "thu vàng" — "Đợi mùa thu vàng áo thêm" — chỉ có ở bài này và ở "Nhìn Những Mùa Thu Đi" cùng năm ("Nghe tháng ngày chết trong thu vàng"). Ba bài của năm 1961 cứ chia nhau từng món đồ của cùng một mùa.
Lạy đời
Đoạn cuối là đoạn mà cái khuôn bị đổi:
Chiều một mình qua phố
Nghe dòng nước vẫn vây quanh
Bước chân nghe quen cũng buồn
Lạy đời xin còn tuổi xanh
Còn một mình trên phố
Âm thầm nhớ nhớ tên em
Ngoài kia không còn nắng mềm
Ngoài kia ai còn biết tên.
Ở ba đoạn kia, câu thứ hai luôn là "Âm thầm nhớ nhớ tên em". Ở đây, lần đầu tiên, nó bị thay bằng một câu khác: "Nghe dòng nước vẫn vây quanh." Người hát thôi nhớ tên em trong một khoảnh khắc, và nghe thấy dòng nước — một con sông, một dòng nước nào đó chảy quanh thành phố — "vẫn" vây quanh. Lại chữ "vẫn", chữ của Diễm Xưa, của "Lời Buồn Thánh": một cái gì đã có từ trước, đang còn, chưa dứt. Dòng nước vẫn chảy quanh; chỉ có người là đi mất.
"Bước chân nghe quen cũng buồn" — tiếng bước chân của chính mình, quen quá rồi, nghe cũng buồn. Ở "Nhìn Những Mùa Thu Đi", người ta nghe những thứ không có tiếng; ở đây người ta nghe tiếng bước chân mình, và cái quen thuộc của nó là cái buồn.
Rồi một câu cầu nguyện: "Lạy đời xin còn tuổi xanh." Chữ "lạy" chỉ có ở bài này và ở "Ca Dao Mẹ" (1965) — "Lạy trời mưa tuôn". Ở "Ca Dao Mẹ" người ta lạy trời; ở đây người ta lạy đời. Không lạy Chúa, không lạy Phật, không lạy trời. Lạy đời — lạy cái cuộc sống này — và xin nó cho còn tuổi xanh. Hai năm trước, "Lời Buồn Thánh" là một lời cầu buồn trong không khí nhà thờ; ở đây, lời cầu đã bỏ nhà thờ mà quỳ trước đời. Cũng trong năm ấy, "Hạ Trắng" có "Thôi xin ơn đời", "Đời xin có nhau". Năm 1961, "đời" là đấng mà Trịnh Công Sơn cầu xin.
Qua phố, rồi trên phố
Câu thứ năm của đoạn cuối là chỗ thay chữ quan trọng nhất của bài. Bốn lần trước, ở câu ấy, người hát hát "Chiều một mình qua phố". Lần này: "Còn một mình trên phố."
Hai chữ bị đổi. "Chiều" thành "Còn". "Qua" thành "Trên". Người hát không còn đi qua phố nữa; người hát đang ở trên phố — đứng lại, ở lại, không đi nữa. Và cũng không còn nói "chiều" — giờ giấc đã hết ý nghĩa — mà nói "còn": còn lại, còn sót. Cả bài hát là một người đi qua phố; tới câu này, người ấy dừng lại giữa phố và nhận ra mình còn một mình. Chữ "qua" là chữ của người còn đang đi tới đâu đó. Chữ "trên" là chữ của người không còn đi đâu nữa.
Cùng năm ấy, "Hạ Trắng" cũng làm đúng việc thay một chữ ở đoạn cuối: "Tôi đưa em về" thành "Nắng đưa em về". Và cặp chữ "mình trên" — "một mình trên phố" — trong cả kho chỉ có ở bài này và ở "Nhìn Những Mùa Thu Đi" cùng năm: "Anh nghe buồn mình trên ấy". Năm 1961 là năm Trịnh Công Sơn học cách để một chữ bị thay ở cuối bài làm cho cả bài đổi nghĩa.
Ai còn biết tên
Rồi hai câu cuối:
Ngoài kia không còn nắng mềm
Ngoài kia ai còn biết tên.
Hai câu cùng mở bằng "Ngoài kia", cùng có chữ "còn". Ngoài kia không còn nắng mềm — buổi chiều đã tắt. Ngoài kia ai còn biết tên — câu hỏi, hoặc câu than. Tên ai? Tên em, cái tên người hát đã "âm thầm nhớ nhớ" suốt năm lần. Ngoài kia, ngoài lòng mình, ngoài cái buổi chiều đi một mình này, còn ai biết tên em không? Hay chỉ còn mình mình nhớ?
Đây là chỗ cái nhớ của bài hát đi tới cuối đường. Mở bài, tên em được nhớ, âm thầm, trong lòng một người. Cuối bài, người ấy nhìn ra ngoài và tự hỏi có ai khác còn biết cái tên ấy không. Một cái tên chỉ một người nhớ thì cũng gần như đã bị quên. Ở "Nhìn Những Mùa Thu Đi", cùng năm, có câu "Nghe tên mình vào quên lãng" — cái tên đi vào chỗ bị quên. Ở đây, cái tên chưa vào quên lãng, nhưng người giữ nó đã thấy mình đứng một mình giữa phố, không biết ngoài kia còn ai giữ cùng.
Mười chín năm sau, chữ "biết tên" trở lại trong một bài mà tựa của nó gần như là câu trả lời cho câu hỏi này: "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" (1980).
Bài hát của những câu lặp
Tách lời bài hát ra thành từng cặp chữ, có 102 cặp khác nhau; chỉ 40 cặp — khoảng 39 phần trăm — không có ở bài nào khác. Mức giữa của cả kho là khoảng 48 phần trăm; "Chiều Một Mình Qua Phố" đứng thứ 205 trên 231, trong nhóm những bài dùng ít chữ riêng nhất. Lý do thì rõ: hai câu "Chiều một mình qua phố" và "Âm thầm nhớ nhớ tên em", mỗi câu lặp năm lần, chiếm gần một phần ba bài hát. Như "Lời Buồn Thánh", bài này là một bài lặp — và cái lặp ấy là chính cái nghĩa của nó. Người đi một mình qua phố mỗi chiều thì chiều nào cũng như chiều nào, và cái tên được nhớ thì phải nhớ lại, nhớ lại, nhớ lại.
Những chữ riêng của bài thì nằm giữa những câu lặp ấy, như những viên sỏi lạ giữa một con đường quen: nắng khuya, loài hoa chợt tím, gót chân đã mềm, buồn ghé môi sầu, bụi đường cay lòng mắt, áo xưa chưa quen phong trần, lạy đời, nắng mềm. Mỗi đoạn chỉ có vài viên. Nhưng chính vì đường thì quen, nên những viên sỏi lạ ấy mới cộm lên dưới bàn chân, và người nghe mới nhớ chúng.
Đặt cạnh những người chị em
Năm 1961 có ba bài đứng sát nhau mà chương này đã nói tới nhiều lần: "Hạ Trắng", "Nhìn Những Mùa Thu Đi", và bài này. Đặt ba bài cạnh nhau thì thấy chúng chia nhau từng món của cùng một mối tình: "có nhau" (Hạ Trắng và bài này), "áo xưa" (Hạ Trắng và bài này), "thu vàng" (Nhìn Những Mùa Thu Đi và bài này), "nghe buồn" (Nhìn Những Mùa Thu Đi và bài này), "mình trên" (Nhìn Những Mùa Thu Đi và bài này), "đời xin" (Hạ Trắng và bài này). Nếu Hạ Trắng là lúc tình còn được xin cho dài lâu, Nhìn Những Mùa Thu Đi là lúc nhìn lại và ghi bằng nhiều thu vắng, thì "Chiều Một Mình Qua Phố" là lúc đã một mình, chỉ còn cái tên.
Một năm sau, "Biển Nhớ" (1962) sẽ mở ra bằng "Biển nhớ tên em gọi về". Cặp chữ "nhớ tên" chỉ có ở hai bài ấy. Năm 1961, người nhớ tên em là một người đi bộ qua phố, âm thầm. Năm 1962, người nhớ tên em là cả một vùng biển, và biển thì không âm thầm: biển gọi về. Cái nhớ đã lớn từ một con người ra tới một biển.
Và chín năm sau, trong "Ru Ta Ngậm Ngùi" (1970), có câu "Xin người hãy gọi tên". Năm 1961, người hát âm thầm nhớ tên em và hỏi ngoài kia ai còn biết tên. Năm 1970, người hát xin người khác gọi tên mình. Như thể sau chín năm nhớ một cái tên trong im lặng, người ta chỉ còn muốn được nghe ai đó gọi tên mình một lần.
Một cái tên trong buổi chiều
Có những bài hát buồn vì người kia đi. "Chiều Một Mình Qua Phố" buồn vì một chuyện nhỏ hơn mà cũng sâu hơn: người kia đã đi, và người ở lại không còn chắc là ngoài mình ra còn ai nhớ. Cả bài hát là một người giữ một cái tên — âm thầm, nhớ nhớ, năm lần qua phố — như giữ một ngọn đèn trong gió. Và câu cuối là lúc người ấy nhìn ra ngoài và thấy trời đã tắt nắng, phố vẫn đông, mà không ai biết cái tên mình đang giữ.
Người ta hay nghĩ cô đơn là không có ai bên cạnh. Bài hát này nói một điều khác: cô đơn là khi mình là người duy nhất còn nhớ một cái tên. Trịnh Công Sơn viết điều ấy năm hai mươi hai tuổi, bằng một bài hát gần như chỉ có hai câu lặp đi lặp lại — và có lẽ chính vì nó lặp lại, nên ai hát nó một lần cũng sẽ nhớ, và cái tên ấy, dù không ai biết là tên ai, sẽ còn có người âm thầm nhớ nhớ thêm một lần nữa.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment