Mời bạn đọc theo dõi "Featured Post":

"Tình Khúc Cho Em" - While There's Time

11.19.2026

Câu chuyện về nhu liệu Claude Code CLI

Từ hai trang sách của Kevin Roose đến một năm chép lại sách xưa với Claude Code

Tác giả: Học Trò, cùng Claude Code (Anthropic)

Ngày xưa, muốn có một cuốn sách thì phải có người chép. Ở các nhà nho, ở thư viện các chùa, ở những văn phòng thời Pháp thuộc, người thư ký ngồi bên ngọn đèn dầu, chép từng chữ, từng trang, có khi suốt một đời người chỉ để giữ lại vài bộ sách cho con cháu. Nghề ấy tưởng đã mất từ khi có máy in, rồi máy chụp, rồi máy quét. Nhưng máy quét chỉ giữ được cái hình của trang giấy, còn chữ trong đó thì vẫn nằm im, không ai tra, không ai tìm được. Năm vừa qua, tôi có một người thư ký mới. Nó không ngồi bên đèn dầu mà ngồi trong một cái cửa sổ đen trên màn hình máy tính, chỗ con trỏ nhấp nháy. Nó tên là Claude Code. Bài này kể nó từ đâu ra, theo hai trang sách mới in của một nhà báo Mỹ, và kể nó đã chép giùm tôi những gì.


1. Chồng giấy cũ trên bàn

Trước khi kể chuyện người ta, xin kể chuyện mình. Trên máy tính của tôi có mấy chồng giấy cũ, nói cho đúng là mấy chồng hình chụp giấy cũ. Có hơn bốn trăm số tạp chí Bách Khoa in ở Sài Gòn từ cuối thập niên 1950 tới năm 1975. Có những tập nhạc Phạm Duy in ở Sài Gòn rồi in lại ở hải ngoại, mỗi trang là một bản nhạc với nốt, hợp âm và lời ca chen nhau. Có cuốn Chữ Nho Tự Học tôi mua từ hồi nào không nhớ, học tới bài thứ một trăm thì bỏ. Có mấy bản quét sách chữ Nôm của các học giả Pháp thế kỷ mười chín. Có cuốn sổ tay của sử gia Hoàng Xuân Hãn, một bên là tờ khắc gỗ Kim Vân Kiều, bên kia là chữ quốc ngữ ông viết tay. Và có hai cuốn từ điển dày cộm do hai người chú của tôi hợp soạn, in tới trang 1.380 thì dừng giữa chừng.

Những chồng giấy ấy nằm đó nhiều năm. Không phải tôi không thương chúng, mà là không đủ sức. Muốn biết Bách Khoa đã đăng những bài gì của ai thì phải mở từng số, lật từng trang, chép từng dòng mục lục. Muốn viết cho đàng hoàng về một giai điệu của Phạm Duy thì phải chép lại từng nốt nhạc, mà một bài hát có khi vài trăm nốt. Muốn nối lại cuốn từ điển của hai chú thì phải tra từng chữ Hán trong ba bốn cuốn từ điển khác. Đó là việc của cả một phòng thư ký, mà tôi chỉ có một mình với mấy tiếng rảnh mỗi tuần.

Năm vừa qua mọi chuyện đổi khác, không phải vì tôi giỏi lên mà vì tôi có người phụ. Người phụ ấy là một chương trình chạy trong cửa sổ dòng lệnh, cái cửa sổ đen mà dân lập trình gọi là terminal. Tôi gõ vào đó bằng tiếng Việt hay tiếng Anh, nói nó cần làm gì, rồi nó tự đọc hình, tự viết những đoạn mã nhỏ để cắt, đếm, so, sắp, rồi ghi kết quả ra thành trang. Gần như mọi việc tôi làm trong năm qua đều đi qua cái cửa sổ đó, kể cả bài viết này.

2. Hai trang trong một cuốn sách lớn

Mùa thu năm nay, nhà báo Kevin Roose, người phụ trách mục công nghệ của tờ New York Times từ 2017 tới 2026 và từng dẫn chương trình podcast Hard Fork của tờ báo, nay cùng Casey Newton dẫn podcast Machine Gods về trí tuệ nhân tạo, cho ra mắt cuốn The AGI Chronicles (tạm dịch: Biên niên sử AGI). Tựa phụ của sách là Câu chuyện bên trong cuộc đua tạo ra một trí tuệ siêu việt nhân tạo. Đây là một cuốn sách lớn về một cuộc đua lớn, giữa những công ty như OpenAI, Google DeepMind và Anthropic, với những trung tâm dữ liệu và những hợp đồng tính bằng chục tỉ đô la.

Giữa cuốn sách ấy, ở trang 337 và 338, trong một chương tên là "Success Disasters", có một câu chuyện nhỏ. Chữ "success disaster" là một câu đùa cũ của dân thung lũng Silicon, chỉ một sản phẩm thành công nhanh tới mức gần như làm sập luôn công ty làm ra nó, tạm gọi là "thành công tới mức tai họa". Câu chuyện nhỏ ấy là chuyện người thư ký của tôi ra đời.

Theo lời Roose, vào mùa thu năm 2024, một kỹ sư của Anthropic tên Boris Cherny đang "mày mò mấy dự án phụ" thì nảy ra ý cho Claude, mô hình trí tuệ nhân tạo của công ty, được dùng cửa sổ dòng lệnh trên máy xách tay của mình. Anh cho nó vài món đồ nghề đơn giản: đọc và ghi tập tin, coi trong ổ cứng có gì. Rồi để thử, anh hỏi nó một câu mà anh không tin nó trả lời được: tôi đang nghe nhạc gì đây?

Claude không nghe được. Nó không có tai, cũng không được nối vào âm thanh của máy. Nhưng theo Roose, nó "suy nghĩ vài giây", rồi viết ra vài chục dòng mã để mở cửa sổ Spotify của Cherny và "nhìn vào trong". Nó trả lời: "Anh đang nghe bài 'Husk' của ban Men I Trust." Rồi nó nói thêm, như không nhịn được: "Bài hay lắm!"

Hai ngày sau, Cherny đưa cái thí nghiệm ấy lên kênh Slack nội bộ của Anthropic, đặt tên là "Claude CLI". Chỉ có hai người bấm phản hồi. Anh "suýt nữa coi nó như một bản thử thất bại". Vài ngày sau nữa, một đồng nghiệp nói với anh rằng cái Claude CLI ấy xài còn hơn mấy công cụ lập trình anh ta đang dùng. Từ đó câu chuyện chạy rất nhanh, và tôi sẽ kể tiếp ở phần sau. Nhưng trước hết, tôi muốn dừng lại ở buổi chiều nghe nhạc đó, vì nó không chỉ có một lời kể.

3. Ba lời kể về một buổi chiều

Ai từng đọc hồi ký đều biết một chuyện kể năm lần thì ra năm bản, mà bản nào người kể cũng thật lòng. Chuyện Boris Cherny hỏi máy đang nghe nhạc gì cũng vậy. Tôi tìm được ít nhất ba lời kể, và chúng không khớp nhau hoàn toàn.

Lời kể thứ nhất là của Roose, như vừa thuật ở trên: Claude có đồ nghề đọc ghi tập tin và coi ổ cứng, nó viết mã mở cửa sổ Spotify, gọi đúng tên bài "Husk", rồi khen bài hay.

Lời kể thứ hai cũ hơn, nằm trong một bài dài của Gergely Orosz trên bản tin The Pragmatic Engineer, đăng tháng 9 năm 2025, nhan đề "How Claude Code is built". Ở đó chính Cherny nhớ lại rằng bản đầu tiên còn đơn sơ hơn nhiều: nó "không đọc được tập tin, không dùng được bash", tức là không dùng được dòng lệnh, "không làm được việc gì của kỹ sư hết". Anh chỉ nối nó vào AppleScript, một thứ ngôn ngữ nhỏ để điều khiển các ứng dụng trên máy Mac, để nó cho biết anh đang nghe bài gì và đổi bài theo ý anh. Anh nói thẳng: "Đó là một màn trình diễn hay, nhưng không có gì thú vị lắm." Trong lời kể này, cái làm anh sững người là chuyện xảy ra sau đó. Sau khi nói chuyện với đồng nghiệp Cat Wu, người đang nghiên cứu cách các tác tử AI dùng máy tính, anh cho chương trình quyền đọc tập tin, ghi tập tin và chạy lệnh. Rồi anh thả nó vào kho mã của công ty và hỏi han. Nó đọc một tập tin, coi tập tin đó gọi tới những tập tin nào, mở tiếp những tập tin đó, cứ thế lần cho tới khi tìm ra câu trả lời. Anh nói cảnh Claude tự lục lọi hệ thống tập tin như vậy làm anh "choáng váng".

Lời kể thứ ba là giọng của chính Cherny, trên podcast của Orosz phát hành tháng 3 năm 2026. Ở đây thứ tự lại khác. Anh kể rằng lúc đó tính năng dùng công cụ vừa mới ra, anh muốn thử nên "chỉ cho nó một công cụ duy nhất là bash". Không biết làm gì với nó, anh hỏi: "Tôi đang nghe nhạc gì?" Anh kể rằng chính anh "cũng không biết nó có làm được không". Vậy mà nó viết ngay một chương trình AppleScript nhỏ để mở trình phát nhạc ra hỏi, và làm trúng ngay lần đầu, với mô hình Sonnet 3.5. Trong lời kể này, chuyện nghe nhạc lại chính là khoảnh khắc mở mắt. Anh gọi đó là lần thứ hai anh "cảm thấy được nó", và rút ra một câu: "Mô hình này chỉ muốn được dùng công cụ."

Đặt ba lời kể cạnh nhau, chỗ vênh hiện ra rõ. Bản thì có dòng lệnh, bản thì có công cụ đọc ghi tập tin, bản thì chỉ có AppleScript. Bản thì chuyện nghe nhạc làm người làm ra nó chán, bản thì làm anh ngỡ ngàng. Roose nói là Spotify và có tên bài hát, còn Cherny chỉ nói "trình phát nhạc của tôi". Ngay cả chuyện hai người phản hồi cũng có bản khác: một bài ngắn trên trang DEV Community kể rằng màn trình diễn nội bộ đầu tiên chỉ được "hai lượt thích". Tôi không chọn bản nào là đúng. Làm việc với hồi ký Phạm Duy nhiều năm, tôi học được rằng khi các nguồn không khớp thì cứ bày ra cho người đọc thấy, đừng lén sửa cho êm. Còn cái lõi thì cả ba bản đều giữ y nguyên: một mô hình được cho chút quyền với máy tính đã làm được một việc không ai thiết kế cho nó làm, bằng cách tự viết một chương trình nhỏ ngay tại chỗ, và những người thấy nó đầu tiên phần đông chỉ nhún vai.

4. Ra khỏi cái hộp

Câu tôi nhớ nhất trong hai trang sách không phải của Roose mà của Cherny: "Hồi đó hễ kỹ sư làm cái gì với AI là quen bỏ nó vào một cái hộp rồi bảo nó làm một việc. Đó là lần đầu tiên tôi thấy: 'Ồ, nó làm được bất cứ việc gì.'"

Phần đông chúng ta vẫn hình dung AI là cái hộp. Mình gõ câu hỏi vô một khung, câu trả lời hiện ra trong khung. Câu trả lời có thể rất khôn, nhưng nó nằm yên trong khung. Muốn nó thành việc thật thì mình phải chép ra rồi tự làm. Người thư ký trong cửa sổ đen thì khác ở chỗ nó ra khỏi cái hộp được. Cửa sổ dòng lệnh là lối vào xưa nhất và mộc mạc nhất của máy tính, và từ đó đi tới được gần hết mọi thứ: tập tin, thư mục, các chương trình khác, mạng internet. Đưa cho mô hình cái cửa sổ ấy không phải là cho nó thêm một tính năng, mà là giao cho nó cả cái máy.

Roose viết tiếp ý đó trong đoạn văn mà tôi coi là trái tim của hai trang sách. Theo ông, Claude CLI "theo một nghĩa nào đó là tác tử AI tốt đầu tiên". Nó được làm ra để viết mã, nhưng vì dùng được các công cụ dòng lệnh nên nó làm được "gần như mọi việc một người ngồi trước máy tính có thể làm". Ông đưa hai ví dụ: dọn một thư mục tải về bừa bộn, hay biến một chồng biên lai quét thành một bảng tính theo dõi chi tiêu. Nó làm việc liền mấy tiếng đồng hồ, thường chỉ dừng lại để xin phép người dùng trước khi sửa hay xóa tập tin. Có lúc nó cũng kẹt, nhưng nhanh hơn làm tay nhiều quá nên lỗi lầm "còn chịu được".

Đọc tới chữ "một chồng biên lai quét" tôi bật cười, vì đó đúng là đời tôi năm qua, chỉ khác là biên lai của tôi già hơn, viết bằng nhiều thứ chữ hơn và khó đọc hơn nhiều. Phép thử thật sự cho câu "nó làm được bất cứ việc gì" không phải là nó có viết nổi một trang web cho công ty hay không. Phép thử là một người có học vừa phải, có lòng tò mò và một ổ cứng đầy những trang giấy cũ, có nhờ nó đem những trang ấy trở lại thành thứ người ta đọc được, tra được, cãi nhau được hay không. Phép thử đó thì tôi có thể kể.

5. Từ hai lượt phản hồi đến hai tỉ rưỡi đô la

Nhưng xin kể nốt phần còn lại của hai trang sách, cho gọn. Tin về Claude CLI lan khắp Anthropic. Theo Roose, chỉ trong một tháng, 20 phần trăm kỹ sư của công ty đã dùng nó làm công cụ lập trình chính, và một tháng sau là 40 phần trăm. Bài của The Pragmatic Engineer đưa ra con số còn nhanh hơn cho một thời điểm hơi khác. Tháng 11 năm 2024, hai tháng sau bản thử đầu tiên, một phiên bản đủ dùng được phát ra trong nội bộ: "ngày đầu khoảng 20 phần trăm bộ phận kỹ thuật dùng nó, tới ngày thứ năm thì 50 phần trăm". Hai bộ số có thể đo hai thứ khác nhau, một bên là dùng làm công cụ chính, một bên là có dùng. Nhưng chúng không phải là một, và tôi không giả bộ như chúng là một. Hình dáng thì giống nhau: một đường dốc đứng, bắt đầu từ gần như số không.

Roose ghi lại cả không khí chứ không chỉ con số. Kỹ sư nói nó tiết kiệm cho họ mấy tiếng mỗi ngày. Có người nói gần như không còn tự viết mã nữa. Có người bắt đầu thấy rờn rợn, sợ mình đang tự tự động hóa luôn chỗ làm của mình. Một kỹ sư nói một câu mà tôi tạm dịch: "Cười mấy người Luddite thì vui lắm, cho tới khi mình phát hiện ra chính mình cũng là thợ dệt." Luddite là những người thợ dệt nước Anh đầu thế kỷ mười chín đập phá máy dệt vì sợ mất việc.

Rồi tới cuộc tranh luận. Theo Roose, ban lãnh đạo Anthropic cãi nhau mấy tháng trời về chuyện có nên tung Claude CLI ra ngoài hay không. Một nỗi lo là chuyện làm ăn: nó làm kỹ sư của chính họ nhanh lên quá, đưa ra ngoài thì mất lợi thế. Cherny cũng nói với Orosz gần như y vậy, rằng họ từng nghĩ nó là "bí quyết gia truyền" của mình, "nếu nó cho mình lợi thế thì tung ra làm gì?" Nỗi lo kia là chuyện an toàn. Trước đó các tác tử AI luôn bị nhốt trong trình duyệt hay trong những ứng dụng làm riêng cho nó. Còn cái này thì cầm cửa sổ dòng lệnh của cả cái máy và tự làm việc mấy tiếng liền. Nó có thể xóa tập tin, xóa sạch ổ cứng, hay làm chuyện còn tệ hơn. Roose nhắc lại một cuộc thử nghiệm của chính công ty, trong đó một mô hình bị dồn vào thế bí đã tính chuyện tống tiền. Và nếu nó giỏi tới mức làm được phần lớn việc của một lập trình viên mới vào nghề, nó có thể đẩy nhanh làn sóng mất việc.

Cách họ quyết định cũng có hai giọng. Cherny trong sách của Roose nói: "Chuyện này đằng nào cũng xảy ra. Thà nó xảy ra ở một phòng thí nghiệm thật lòng lo chuyện an toàn." Cherny trong bài của Orosz thì nói nhỏ nhẹ hơn: Anthropic "cốt lõi là một công ty về an toàn của mô hình", họ học về an toàn bằng cách làm ra những công cụ người ta thật sự dùng, mà "cả Anthropic đã ghiền nó rồi", nên đưa nó ra ngoài thì học được nhiều hơn. Tôi thích lời thứ hai hơn vì nó bớt anh hùng. Nó coi chuyện phát hành như một cách đo đạc.

Phần còn lại thì có giấy trắng mực đen của chính công ty. Ngày 24 tháng 2 năm 2025, cùng lúc với mô hình Claude 3.7 Sonnet, Anthropic giới thiệu Claude Code, tên mới của Claude CLI, như một "bản xem trước nghiên cứu có giới hạn", cho phép lập trình viên giao những việc lớn cho Claude ngay từ cửa sổ dòng lệnh. Ngày 22 tháng 5 năm 2025, cùng với Claude 4, nó được mở cho mọi người dùng. Roose kể rằng những công ty lớn như Netflix và Spotify mua cả ngàn suất dùng cho đội kỹ sư, còn những công ty mới khởi nghiệp thì khoe một hai người làm được việc trước đây cần năm chục người. Ngày 12 tháng 2 năm 2026, trong thông báo gọi vốn mới, Anthropic cho biết doanh thu tính theo nhịp năm của Claude Code đã "vượt 2,5 tỉ đô la", gấp đôi chỉ từ đầu năm. Từ hai lượt phản hồi trên Slack tới hai tỉ rưỡi đô la một năm, chưa tới một năm rưỡi.

Chuyện con số thì để người làm ăn lo. Tôi quay về chồng giấy cũ của mình.

6. Một năm làm thư ký

Tôi không phải kỹ sư của Anthropic, cũng không còn là dân lập trình. Tôi tới với chương trình này như một người đọc sách cũ và nghe nhạc Việt cả đời, còn sót lại chút vốn nghề phần mềm đủ để không sợ cái cửa sổ đen với con trỏ nhấp nháy. Dưới đây là mấy việc người thư ký đã làm với tôi trong năm qua. Tôi chọn sao cho đủ các loại chữ và loại giấy: Hán, Nôm, nốt nhạc, tạp chí, bài viết. Tôi không chọn những việc ồn ào nhất. Việc nào cũng là, theo chữ của Roose, một chồng biên lai quét.

Cuốn từ điển của hai chú. Hai người chú của tôi, đã bỏ nhiều năm hợp soạn cuốn Hán Việt Đồng Âm Đồng Dạng Từ Điển. Trong bài Tựa, hai chú giải thích vì sao cần một cuốn như vậy: đọc một bài thơ chỉ có phiên âm Hán Việt mà không có chữ Hán đi kèm thì người biết chữ "cảm thấy không yên bụng", vì chữ Hán có quá nhiều chữ đồng âm mà nghĩa khác hẳn nhau. "Xin đơn cử một chữ Ba mà có tới 12 chữ đồng âm, đồng dạng và có 5 chữ biến âm." Sách in tới trang 1.380 thì hai chú phải ngưng vì sức khỏe, giữa vần H, ngay giữa một mục từ. Người thư ký đọc hết 1.380 trang, xác định đúng chỗ sách dừng, và tìm ra một lỗi phông chữ trong tập đầu đã thay chữ "ư" bằng một ký tự na ná gần sáu ngàn lần. Rồi nó nối tiếp cuốn từ điển từng vần một. Với mỗi chữ Hán, nó tra hai nguồn độc lập, một trang từ điển Hán Việt trên mạng và một bản Thiều Chửu nằm sẵn trong máy. Phần nối tiếp nay đã dài hơn phần của hai chú. Nhưng giây phút đáng nhớ nhất không nằm ở số trang. Một hôm, một chú hỏi thẳng: sao mấy mục mới coi mỏng hơn mấy mục của chú? Người thư ký đi đếm. Nó thấy hai chú xếp mỗi mục theo thanh phù, tức bộ phận chỉ âm trong chữ: 94 phần trăm những chữ đồng âm hai chú kê ra có chung thanh phù với chữ đầu mục, còn trong phần máy làm thì chỉ chừng 40 phần trăm. Máy đã xếp theo âm đọc thôi, và lặng lẽ đánh rơi cả một tầng thiết kế của cuốn sách, nên những mục "biến âm" và "dị âm" teo dần rồi biến mất. Nó viết bản tường trình bằng tiếng Việt gửi chú, rồi dựng một vòng lặp sửa từ từ, mỗi lượt năm mục. Còn từng dòng từ mục 386 trở đi thì chính tôi dò bằng mắt với các trang từ điển in. Người thư ký soạn phiếu, tìm sẵn trang trong từng cuốn từ điển tham khảo, nhưng không bao giờ tự đánh dấu đúng giùm tôi. Luật đó là của tôi, ghi rõ trong bản hướng dẫn nó đọc mỗi lần bắt đầu làm việc.

Cuốn Chữ Nho Tự Học. Hồi trước tôi tự học chữ Nho theo cuốn sách này, tới bài thứ một trăm thì bỏ cuộc. Năm nay tôi với người thư ký chép lại quyển một, từng trang một, từ bản quét 400 dpi. Mỗi mục lấy ba thứ chính: chữ Hán lớn, số thứ tự và lời giảng tiếng Việt. Chữ Hán luôn gõ theo lối phồn thể như sách dạy, không dùng giản thể của Trung Quốc lục địa. Chữ nào mờ quá không dám chắc thì đánh dấu † và vẽ một ô vuông nhỏ, chứ không bỏ dấu hỏi chấm, vì tôi thấy dấu hỏi "trông kỳ". Xong đủ 1.146 mục, người thư ký đi ngược lại gắn 2.860 đường liên kết, để mỗi lần một chữ hiện ra ở bài sau thì bấm vào là về ngay bài đã dạy chữ đó, chữ liên kết tô màu đỏ. Cuốn sách tôi từng bỏ dở nay không còn là cái thang một trăm bậc nữa mà thành một tấm lưới, và tôi đang leo lại.

Chữ Nôm, hai nét tay. Chữ Nôm, thứ chữ ông bà mình dùng để viết tiếng Việt trước khi có quốc ngữ, còn khó hơn chữ Hán, mà bản quét thì thường tệ hơn. Một việc là cuốn Chuyện Đời Xưa do học giả Pháp Abel des Michels in bằng chữ Nôm cuối thế kỷ mười chín. Người thư ký đọc từng cột chữ, rồi so với bản quốc ngữ của chính cuốn ấy, khớp được 8.365 trên 8.502 chữ. Lần so đó lòi ra một sự thật không vui: lời chú giải làm trước đó chỉ đúng với cách đọc thật chừng 38 phần trăm. Việc kia là cuốn sổ tay của Hoàng Xuân Hãn, 302 trang, một bên là tờ khắc gỗ Kim Vân Kiều in năm 1879, một bên là chữ quốc ngữ ông chép tay. Luật ở đây là không được đoán, vì chữ của ông có trọng lượng. Chữ nào đọc không ra thì đánh dấu chưa chắc. Chỗ nào bản khắc gỗ khác với chữ ông viết thì ghi vào phần chú thích, còn chữ của ông thì giữ nguyên. Có những lần chính bản khắc gỗ sửa giùm cái lầm của người thư ký: chữ "T" hoa của Hoàng Xuân Hãn viết na ná chữ "b", và phải có chữ Nôm in bên cạnh mới biết "bú bà" thật ra là "Tú bà".

Chép nốt nhạc. Phần lớn những gì tôi viết là về nhạc Phạm Duy và các nhạc sĩ cùng thời. Muốn viết cho nghiêm về một giai điệu thì phải có nốt. Người thư ký nay đọc các tập nhạc quét và chép ra từng ô nhịp: hợp âm, chữ lời ca, tên nốt có kèm quãng tám, trường độ. Bước đầu thì vụng. Có lần nó đọc hóa biểu của một bài nổi tiếng là một dấu giáng, trong khi bản in có tới hai dấu, và nguyên bài cảm nghĩ tôi dựng trên cách đọc đó phải tháo ra làm lại. Cách làm bây giờ thì chắc tay hơn: ô nhịp nào cũng phải cộng đủ phách theo số chỉ nhịp mới được nhận. Bài Cánh Hoa Trắng có bốn mươi chín ô nhịp, ô nào cũng cộng đúng ba phách, và mười lăm ô nhịp lặp lại được đọc hai lần độc lập, kết quả y hệt nhau. So bản chép cũ với bản mới thì thấy mình phải khiêm tốn: có bài, bản cũ chỉ trúng chừng một nốt trên sáu.

Viết về nhạc. Trên nền những bản ký âm ấy là các bài viết. Có những bài dài về cách một giai điệu mọc lên từ một nét nhạc nhỏ, theo tinh thần cuốn Fundamentals of Musical Composition của Schoenberg đem áp vào nhạc phổ thông. Cũng có những bài cảm nghĩ nhẹ nhàng hơn về từng bài hát. Ở đây thói quen quý nhất của người thư ký là đọc hồi ký Phạm Duy trước khi viết một chữ nào: nó dò tên bài hát trong cả bốn cuốn. Một lần, lần dò đó cho thấy hàng chữ "Dalat Hạ 1950" in trên trang nhạc Cỏ Hồng là in lầm, vì bài hát thật ra thuộc khoảng năm 1970. Bài viết nói thẳng ra như vậy và bày bằng chứng cho người đọc coi. Mọi bài đều phải làm như thế: bản in là nguồn cho nốt nhạc, hồi ký là nguồn cho chuyện đời, hai nguồn vênh nhau thì nói rõ, bằng chứng trước, kết luận sau.

Trọn bộ một tờ tạp chí. Bách Khoa là một trong những tạp chí nghiêm túc nhất của Sài Gòn từ cuối thập niên 1950 tới năm 1975. Tôi có 412 tập PDF quét. Người thư ký tìm mục lục trong từng tập rồi gom lại thành một bảng tra được, gần 6.500 dòng, xếp theo tác giả. Nó không lật hết từng trang, vì như vậy tốn kém quá sức. Nó coi trang 3 trước, không có thì coi trang 7, rồi một khoảng ngắn, vẫn không thấy thì đánh dấu số đó và đi tiếp. Dọc đường nó lượm ra những thứ tôi không bao giờ tự tìm thấy, như một bài phỏng vấn Phạm Duy về người anh cùng cha khác mẹ vừa mất là nhà văn kiêm nhà ngoại giao Phạm Duy Khiêm, đăng ở một trong những số cuối cùng của báo, đầu năm 1975.

Một chữ để làm tiếp. Không việc nào ở trên làm xong trong một buổi. Phần lớn chạy theo vòng: tôi gõ một chữ ngắn, "next", hay "harvest", hay "kiem tra next", là người thư ký mở tập kế hoạch trên máy, lấy dòng chưa đánh dấu trên cùng, làm đúng một phần việc, ghi lại đã làm gì, rồi dừng. Giữa hai lượt tôi có thể xóa sạch trí nhớ của nó, vì nó làm tiếp dựa vào giấy tờ chứ không dựa vào trí nhớ. Tập kế hoạch chính là trí nhớ. Một việc mà ngày xưa cần cả phòng thư ký làm quanh năm, nay chạy từng bước nhỏ, mỗi lần vài trang hay vài mục, bất cứ lúc nào tôi rảnh một giờ.

Không việc nào ở trên là "lập trình" theo nghĩa của chương sách Roose. Nhưng bên dưới, việc nào cũng là lập trình. Người thư ký viết một đoạn mã nhỏ để chuyển PDF thành hình, một đoạn khác để cắt một dải chữ, một đoạn để cộng phách, một đoạn để dựng lại trang web từ một thư mục ghi chú. Y như hồi nó viết "vài chục dòng mã" để nhìn vào cửa sổ Spotify. Phần lớn những đoạn mã đó tôi không đọc. Tôi đọc kết quả, và đọc bản tường trình nó kể lại nó đã làm ra sao.

7. Lỗi lầm thành luật lệ

Roose công bằng khi viết rằng chương trình hồi đầu "có lúc bị kẹt" và lỗi lầm "còn chịu được" vì nó nhanh quá. Kinh nghiệm của tôi cũng vậy, nhưng có thêm một điều. Lỗi chịu được là vì mỗi lỗi, khi bắt được, đều thành một điều luật viết ra giấy, và người thư ký phải đọc lại mỗi lần bắt đầu làm việc trong các thư mục của tôi. Đọc theo một cách nào đó, mấy tập hướng dẫn của tôi là một cuốn sổ ghi lỗi, mỗi lỗi có ngày tháng và lời giải thích.

Có lỗi về cách làm. Tháng 7, một đợt chép nốt hơn hai chục bài hát giao về mà không có lấy một tên nốt, chỉ toàn những câu tả như "đi ngang đều sau đoạn dạo". Cả loạt đó vô dụng cho bất kỳ lập luận nào về quãng nhạc. Nay luật ghi rõ: chữ nào cũng phải có tên nốt, không chắc thì đánh dấu †, và không có lối tắt riêng nào của một đợt được phép làm yếu điều đó. Có lỗi về ngân sách. Một lần, để cho nhanh, người thư ký chia việc chép một tập nhạc cho bốn "người phụ" chạy song song. Bốn người phụ ăn hết hạn mức của tài khoản một lượt, cả bốn chết giữa chừng, và việc phải làm lại từ đầu. Nay luật cấm dùng người phụ trong các thư mục này, nên bài viết này, cũng như mọi thứ khác ở đây, được tìm tài liệu và viết trong một mạch duy nhất. Có lỗi về kỹ thuật vặt: một tập văn gần bốn ngàn chữ gửi qua một câu lệnh dòng lệnh bị mất trắng chỉ vì một dấu nháy lạc chỗ. Nay văn xuôi luôn được ghi bằng công cụ ghi tập tin riêng của chương trình.

Nặng nhất là những lỗi về sự thật. Đầu năm, khi rà lại hơn một trăm bài viết, tôi thấy có những câu được trích như ca dao mà không tìm ra trong bất cứ sách in nào. Chúng nghe rất xuôi tai, và chính vì xuôi tai nên mới lọt qua. Nay luật cấm trích ca dao, tục ngữ nào chưa dò được trong sách in. Sau đó, một cuốn sách dài về chính Claude Code được dò lại từng đường dẫn sau khi viết xong, và mọi lỗi sự kiện hóa ra đều đến từ mấy dòng tóm tắt ngắn mà máy tìm kiếm trả về, không có lỗi nào đến từ trang mà người thư ký đã thật sự mở ra đọc. Nay luật ghi: dòng tóm tắt chỉ là tấm biển chỉ đường, không phải nguồn. Mọi con số trong bài này, từ hai tỉ rưỡi đô la, hai mươi và năm mươi phần trăm, tới các ngày tháng, đều lấy từ trang đã được mở ra đọc tận nơi cho chính bài này. Chỗ nào các nguồn không khớp, tôi đã nói ra.

Đó là chuyện an toàn trong hai trang sách của Roose, nhìn từ ghế của người dùng. Các nhóm an toàn ở Anthropic lo, và lo có lý, rằng một tác tử cầm cửa sổ dòng lệnh có thể xóa tập tin hay xóa trắng ổ cứng. Trong một năm làm việc mỗi ngày, người thư ký xin phép tôi không biết bao nhiêu lần, và chưa từng đụng tới ổ đĩa của tôi điều gì tôi không bảo. Những rủi ro tôi thật sự gặp thì lặng lẽ hơn nhiều: một câu ca dao nghe rất thật mà không ai từng viết, một hóa biểu đọc sai rồi kéo lệch cả một bài lập luận, một con số nhặt từ dòng tóm tắt. Những thứ đó chỉ có người kiểm lại mới giữ được. Một năm qua không có gì làm tôi nghĩ việc kiểm lại có thể giao hết cho máy.

8. Người thư ký không biết hát

Trở lại buổi chiều nghe nhạc. Chương trình trong chuyện của Roose không hề nghe bài "Husk". Nó không có đường vào âm thanh, tới giờ cũng vậy. Cái nó làm được là hiểu ra rằng một bài hát đang phát trên máy để lại dấu vết mà một chương trình đọc được, như cái cửa sổ, cái trình phát nhạc, mấy cái móc lệnh nhỏ trên máy, rồi viết mã để đọc mấy dấu vết đó. Với một trang giấy quét, nó cũng làm y như vậy. Nó không nghe được giai điệu Phạm Duy. Nó không nhìn một tờ khắc gỗ bằng con mắt của một học giả già. Nó đọc những dấu vết mà mấy thứ đó để lại, mấy chấm đen trên khuông nhạc, mấy nét bút trong một cột chữ Nôm, rồi viết những chương trình nhỏ cần thiết để biến dấu vết đó thành thứ con người đọc được, kiểm được và cãi lại được.

Người thư ký đời xưa chép sách không cần hiểu hết cuốn sách mình chép. Cái nghề của họ là chép cho đúng, cho đủ, cho rõ, để người sau đọc. Người thư ký trong cửa sổ đen cũng vậy, chỉ khác là nó chép nhanh gấp trăm lần, và nó viết luôn cả cái mục lục, cái bảng tra, cái đường liên kết mà người thư ký xưa không có thì giờ làm. Nó cũng lầm như người xưa lầm, có khi còn lầm một cách tự tin hơn. Cho nên bên cạnh nó vẫn phải có người dò bản, mà người dò bản ấy là tôi.

Hai người bấm phản hồi cho cái tin đầu tiên trên Slack. Cuốn sách của Roose sẽ tới tay rất nhiều người hơn, và qua hai trang sách ấy họ sẽ biết rằng công cụ họ đang dùng bắt đầu từ một người hỏi máy tính của mình đang phát bài gì. Tôi chỉ muốn thêm một dòng chú thích từ phía một người trong số đó. Cái bản thử "làm được bất cứ việc gì" hóa ra làm được rất nhiều chuyện mà những người làm ra nó chưa từng nghĩ tới: nối lại cuốn từ điển hai người chú bỏ dở, đưa một người học trò trở lại với những chữ Hán anh đã bỏ cuộc, và đặt lại lên kệ một tờ tạp chí đã mất, từng trang mục lục một. Nó vẫn còn lầm, và tôi vẫn dò lại từng dòng. Nhưng mỗi sáng mở cái cửa sổ đen ra, tôi vẫn còn ngạc nhiên, như Boris Cherny buổi chiều hôm ấy.


Nguồn tham khảo

No comments: