Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Ảo Giác Trong Thưởng Ngoạn Nghệ Thuật
Ông Lê Hữu mở đầu bằng việc phân biệt giữa "ảo ảnh" và "ảo giác." Ảo ảnh là những thứ bên ngoài ta tìm kiếm, đuổi bắt — như vũng nước trong sa mạc, như những bong bóng xà-phòng nhiều màu sắc. Còn ảo giác thì ở ngay trong đầu, không phải tìm kiếm đâu xa, ẩn nấp sẵn đâu đó, có dịp là xuất đầu lộ diện. Ảo giác có khi là tưởng tượng, có khi là đóng kịch, là giả vờ, là bị đánh lừa hay tự đánh lừa, khiến dẫn đến những lầm lạc trong nhận thức, chẳng còn biết đâu là thực là giả. Và trong thưởng ngoạn nghệ thuật, ảo giác cũng thấp thoáng, chập chờn — trường hợp Trịnh Công Sơn là một ví dụ điển hình.
Ảo Giác Từ Chữ Nghĩa: Thật Và Giả
Ông Lê Hữu dẫn nhận xét của Phạm Duy rằng "toàn bộ âm nhạc TCS đẹp như một bức họa trừu tượng hơn là tả thực." Hình tượng người nữ trong ca từ Trịnh Công Sơn chẳng hạn: "mình hạc xương mai," "vai em gầy guộc nhỏ," "bàn tay xanh xao đón ưu phiền," "dài tay em mấy thuở mắt xanh xao," "em gầy ngón dài." Cái đẹp này dường như không bình thường lắm, có vẻ bệnh hoạn vì gầy guộc quá, xanh xao quá. Nhưng làm sao biết là đẹp? Trịnh Công Sơn không hề nói xấu, nói đẹp gì cả. Ông chỉ mô tả sơ sài, qua loa, ai muốn hiểu sao thì hiểu. Vậy thì đẹp, xấu chỉ là do ta nghĩ, ta tưởng tượng ra đấy thôi. Những bông hoa diễm ảo trong ca từ Trịnh Công Sơn — "đóa hoa hồng vùi quên trong tay," "đóa hoa vàng mỏng manh cuối trời," "đóa hoa vô thường" — chỉ nở trong những giấc mơ huyền hoặc hay trong những khu vườn ảo giác.
Động Từ Và Sức Sống Mới
Một trong những đóng góp độc đáo của ông Lê Hữu là phân tích cách Trịnh Công Sơn sử dụng động từ. Ông lấy chữ "phơi" làm ví dụ: "Môi nào hãy còn thơm, cho ta phơi cuộc tình" (Ru Ta Ngậm Ngùi) — chưa nghe nói có ai đem tình ra phơi như phơi áo bao giờ. Hay "Phơi tình cho nắng khô mau" (Tình Xót Xa Vừa) — phơi thế nào mà tình không khô mà nắng lại khô mới lạ. Những động từ khác cũng được phân tích tương tự: "treo tình trên chiếc đinh không" (chưa thấy ai treo cuộc tình bao giờ), "lùa nắng cho buồn vào tóc em" (chưa thấy ai lùa nắng bao giờ), "tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy" (nhặt đã khó, giữ càng khó hơn), "tim lăn trên đường mòn" (nghe như phim kinh dị). Các động từ này là cũ nhưng lại chở theo những ý tưởng, hình ảnh mới mẻ nên ta tưởng như chúng "mới mẻ." Chúng trở nên linh hoạt hơn, có sức sống hơn, bắt trí tưởng tượng làm việc nhiều hơn, vì vậy cũng dễ tạo nên những ảo giác.
Tính Từ Và Danh Từ Biểu Tượng
Về tính từ, ông Lê Hữu cho thấy Trịnh Công Sơn tạo ra những kết hợp bất ngờ: "nắng mềm," "nắng khuya," "nắng hững hờ," "nắng chiều quạnh quẽ," "nắng rất la đà"; "gió vô tình," "gió vô thường," "ngọn gió hư vô," "ngọn gió hư hao," "ngọn gió hoang vu." Có cả những danh từ được cho làm tính từ: "nắng thủy tinh," "đời cơm áo," "tay rong rêu," "em hồn nhiên rồi em sẽ bình minh," "tôi là ai mà còn trần gian thế."
Về danh từ, ông Lê Hữu phân tích những danh từ biểu tượng quan trọng trong ca từ Trịnh Công Sơn. "Dòng sông" là biểu tượng của dòng đời, dòng chảy của thời gian, gợi lên ý niệm về chia lìa, biền biệt, mất tăm: "Sông bao lần sông đã ra đi," "Có một dòng sông đã qua đời." Dòng sông nào đây? Chẳng có dòng sông nào cả. "Con đường" là biểu tượng của cuộc hành trình, hướng đi, sự lựa chọn: "Đường nào dìu ta đến cơn say," "Em đi bỏ lại con đường." Con đường nào đây? Chẳng có con đường nào cả. Tương tự với "hoa cỏ," "chim muông" — tất cả đều vừa có thực vừa không có thực, đều nửa thực nửa giả hoặc chỉ là những khái niệm trừu tượng.
Những "Có Khi" Và "Đôi Khi" — Trạng Thái Lửng Lơ
Ông Lê Hữu chỉ ra rằng trong ca từ Trịnh Công Sơn có những trạng thái lửng lơ, lơ lửng "hình như, có lẽ, chắc là, dường như," những "nghe" và "thấy," những "có khi" và "đôi khi": "Lòng ta có khi mơ hồ, tưởng mình đang là cơn gió," "Đời ta có khi tựa lá cỏ, ngồi hát ca rất tự do," "Đôi khi thấy trên lá khô một dòng suối," "Nhiều đêm thấy ta là thác đổ." Tất cả những trạng thái này cũng là những tác nhân gây nên những ảo giác chập chờn, nửa hư nửa thực.
"Bóng Chữ" — Ngôn Ngữ Vượt Khỏi Nghĩa Thông Thường
Ông Lê Hữu đề xuất rằng ngôn ngữ Trịnh Công Sơn có thể gọi là "bóng chữ" (nói như nhà thơ Lê Đạt), chứ chẳng phải chữ với nghĩa gì nữa. Trong ngôn ngữ Trịnh Công Sơn, "chữ" không phải là "nghĩa" như lối nói thông thường. Chữ là chữ, nghĩa là nghĩa. Chữ và nghĩa không sánh đôi với nhau, vì thế không thể giải thích "chữ" để cho ra "nghĩa." Trong "chữ" của Trịnh Công Sơn, nghĩa cũ được nới rộng thêm, hoặc được ghép thêm những nghĩa mới. Cái nghĩa "mới" ấy làm người nghe đôi lúc "khựng" lại. Thế nhưng ta cũng lại yêu thích ngôn ngữ Trịnh Công Sơn qua những chữ mới, nghĩa mới này: "nắng mềm," "nắng khuya," "mưa hồng," "mưa xanh," "giọt máu cuồng điên," "giọt máu trổ bông," "đôi môi rồ dại," "đôi vai lụa mát."
Ông Lê Hữu dẫn chứng bài "Một Cõi Đi Về" với câu "Từng lời tà dương là lời mộ địa, từng lời bể sông nghe ra từ độ suối khe" — thật bí ẩn như những dòng chữ khắc trên vách đá của một hang động bí mật. Chính Trịnh Công Sơn cũng thừa nhận: "Đây là một bài hát rất lạ, thực sự không dễ hiểu, có những câu trong bài này bản thân tôi cũng thấy khó giải thích. Viết thì viết vậy nhưng để giải thích rõ ràng thì thật là khó." Ông kết luận: "Tôi nghĩ, trong nghệ thuật, điều quan trọng nhất là làm thế nào để mở ra một con đường ngắn nhất đi từ trái tim của mình đến trái tim của người mà không cần phải cắt nghĩa gì thêm."
Kết Luận: Đừng Hỏi Tại Sao
Ông Lê Hữu kết luận rằng để thưởng thức nhạc Trịnh Công Sơn, cách tốt nhất là đừng hỏi tại sao. Ông lấy ví dụ bài "Nắng Thủy Tinh": "Mùa thu mưa bay cho tay mềm" (mưa bay thì mưa bay, làm sao tay lại mềm được?), "Lùa nắng cho buồn vào tóc em" (lùa nắng, đâu phải chuyện dễ! Nắng thì phải vui, mưa mới là buồn chứ!), "Ngày xưa sao lá thu không vàng" (lá thu ngày xưa ngày nay gì lại chẳng vàng!). Chẳng có cái "logic" nào cả, chẳng có nghĩa đen nghĩa bóng, nghĩa xa nghĩa gần gì cả. Chỉ có chịu hay không chịu, thích nghe hay không thích nghe, thế thôi.
Bài viết của ông Lê Hữu cung cấp những công cụ phân tích quan trọng: phân tích động từ, tính từ, danh từ biểu tượng, và khái niệm "bóng chữ" — những hướng tiếp cận mà chúng tôi sẽ áp dụng trong các chương phân tích tiếp theo.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
2. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment