Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Một năm trước, ở "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên", có hai lần câu "Em ra đi nơi này vẫn thế". Năm 1981, ở bài này, có bốn lần một câu ngược lại: "Em đến". Em đến bên đời, hai lần. Em đến nơi này, hai lần. Sau những chương dài của những người đi — người tình bỏ đi như sông nhỏ, yêu dấu tan theo, rừng xưa đã khép em hãy ra đi, em ra đi nơi này vẫn thế — đây là bài mà em tới. Và em tới như một đóa hoa: "Em đến bên đời hoa vàng một đóa." Rồi "hoa vàng rực rở". Rồi "hoa vàng mấy độ". Ba lần hoa vàng, ba cách đếm: một đóa, rực rỡ, mấy độ. Nhưng em tới cũng như gió — "Như là cơn gió em còn cứ mãi bay đi" — và câu cuối của bài, sau bốn lần em đến, là một vết thương: "Một vết thương thôi riêng cho một người." Bài này đi theo bốn lần em đến ấy, đếm những bông hoa vàng, và nghe xem vì sao một người đến lại để lại một vết thương — chỉ một thôi.
Em đến bên đời hoa vàng một đóa
Em đến bên đời hoa vàng một đóa
Một thoáng hương bay bên trời phố hạ
Nào có ai hay ta gặp tình cờ
Như là cơn gió em còn cứ mãi bay đi
Câu đầu tiên đặt em vào đời như đặt một bông hoa: "Em đến bên đời hoa vàng một đóa." Không phải em như một đóa hoa; chỉ đặt hai cụm chữ cạnh nhau — em đến bên đời, hoa vàng một đóa — và để người nghe tự nối. Ông Lê Hữu dừng lại ở cách đặt chữ trong tựa bài: "'tóc xanh mấy mùa', 'hoa vàng mấy độ', 'sen hồng một nụ', 'quỳnh hương một đóa' nghe hay hơn là mấy mùa tóc xanh, mấy độ hoa vàng, một nụ sen hồng, một đóa quỳnh hương." Cái hay ông chỉ ra cũng có ở câu đầu này: "hoa vàng một đóa", không phải "một đóa hoa vàng". Bông hoa đứng trước, cái số đứng sau, như người ta thấy màu vàng trước rồi mới đếm.
"Một thoáng hương bay bên trời phố hạ." Một làn hương thoáng qua, bên trời một con phố mùa hè. Chữ "thoáng" — chương "Khói Trời Mênh Mông" có "Vùng tuổi xanh thoảng bay như gió". Ở đây, em không phải là cả mùa hè; em là một thoáng hương bay qua trong mùa hè ấy. Cặp "thoáng hương" có thêm ở "Đời Gọi Em Biết Bao Lần" (1980); "hương bay" ở "Yêu Dấu Tan Theo" (1972), "Chút mùi phấn hương bay". Năm 1972, người hát xin giữ một chút mùi phấn hương bay của người đã đi. Năm 1981, hương bay tới — của người vừa đến.
Hai câu đầu kết bằng tiếng trắc — "đóa", "hạ" — và đó là một cái nhịp mà bài hát sẽ giữ ở mọi đoạn: hai câu đầu gõ xuống, những câu sau thả ra.
"Nào có ai hay ta gặp tình cờ." Không ai biết, ta gặp nhau tình cờ. Chữ "tình cờ" — năm 1981, cùng năm, Trịnh Công Sơn có nguyên một bài tên "Trong Nỗi Đau Tình Cờ". Ông Lê Hữu viết rằng trong tình yêu của Trịnh Công Sơn "chuyện gì cũng cho là tình cờ, như cơn mưa bất chợt, vội vàng đến vội vàng đi", và ông dẫn đúng câu này, nối với câu sau: "Ta gặp tình cờ như là cơn gió..." Cặp "ta gặp" có thêm ở một bài năm 1988.
"Như là cơn gió em còn cứ mãi bay đi." Câu mười chữ — dài nhất đoạn, một trong hai câu mười chữ của bài. Em như cơn gió, cứ mãi bay đi. Đây là cái nghịch của cả bài, nói ra ngay từ đoạn đầu: em đến, mà em còn cứ mãi bay đi. Em tới như một bông hoa — đứng yên, có thể ngắm — mà em cũng như gió, không đứng yên được. Chữ "còn cứ mãi" — ba chữ của sự kéo dài, chồng lên nhau. Em không bay đi một lần; em còn cứ mãi bay đi, như một thói quen của gió. Cặp "còn cứ", "mãi bay" chỉ có ở bài này.
Câu này còn nói một điều về chữ "như". Cả bài chỉ có một chữ "như", ở câu này. Mọi chỗ khác, bài hát đặt hình ảnh cạnh em mà không so sánh: em đến bên đời, hoa vàng một đóa. Chỉ ở đây, nó phải nói rõ: như là cơn gió. Như thể cái hoa vàng thì người hát thấy em là; còn cái gió thì người hát chỉ dám nói em như.
Em đến bên đời hoa vàng rực rở
Em đến bên đời hoa vàng rực rở
Nào dễ chóng phai trong lòng nỗi nhớ
Ngày tháng trôi qua cơn đau mịt mù
Đoạn hai lặp câu mở, chỉ đổi hai chữ cuối: "hoa vàng một đóa" thành "hoa vàng rực rở". Từ đếm (một đóa) sang tả (rực rỡ). Bông hoa đã nở to. Kho lời ghi chữ "rở" với dấu hỏi; chương này chép đúng như kho lời. Đây là lần duy nhất chữ ấy có mặt trong cả kho.
"Nào dễ chóng phai trong lòng nỗi nhớ." Đâu có dễ mà phai mau, nỗi nhớ trong lòng. Chữ "nào" — đoạn một: "Nào có ai hay". Đoạn hai: "Nào dễ chóng phai". Hai câu "nào" ở hai đoạn đầu, cùng vị trí, như hai câu hỏi không cần trả lời. Không ai hay; không dễ phai. Chữ "dễ" chỉ có ở hai bài trong cả kho. Cặp "dễ chóng", "chóng phai", "lòng nỗi" chỉ có ở đây.
"Ngày tháng trôi qua cơn đau mịt mù." Ngày tháng trôi, và cơn đau thì mịt mù. Chữ "mịt mù" — chương "Tôi Ru Em Ngủ" có "Con đường mịt mù"; "Tình Ca Của Người Mất Trí" có "chết rừng mịt mù". Năm 1981, mịt mù là cơn đau. Đoạn hai chỉ có ba câu, ngắn hơn mọi đoạn khác, và kết bằng chữ "đau". Bông hoa rực rỡ ở câu đầu, nỗi nhớ không phai ở câu giữa, cơn đau mịt mù ở câu cuối: ba câu, đi từ cái đẹp nhất tới cái đau nhất. Em đến rực rỡ bao nhiêu, thì khi em bay đi, cơn đau mịt mù bấy nhiêu.
Xin cho bốn mùa đất trời lặng gió
Xin cho bốn mùa đất trời lặng gió
Đường trần em đi hoa vàng mấy độ
Những đường cỏ lá từng giọt sương thu
Yêu em thật thà
Đoạn ba là đoạn duy nhất mở bằng chữ "Xin". "Xin cho bốn mùa đất trời lặng gió." Xin cho cả bốn mùa của đất trời đừng có gió. Đặt câu này cạnh câu cuối đoạn một — "Như là cơn gió em còn cứ mãi bay đi" — thì thấy người hát đang xin gì. Em như gió, cứ bay đi. Thì xin cho đất trời lặng gió — để em đừng bay nữa. Một lời xin vô lý, vì không ai bắt gió ngừng được; mà rất thật, vì đó là điều duy nhất người hát muốn.
Và cùng năm 1981, ở "Bốn Mùa Thay Lá" — bài cuốn sách này vừa đọc — câu đầu là "Bốn mùa như gió, bốn mùa như mây". Hai bài cùng năm. Một bài nói bốn mùa là gió, đến rồi đi không hẹn. Một bài xin bốn mùa lặng gió. Một bài chấp nhận; một bài cầu xin. Cặp "lặng gió", "trời lặng", "cho bốn" chỉ có ở đây.
"Đường trần em đi hoa vàng mấy độ." Con đường trần gian em đi qua, hoa vàng đã nở mấy lần. Đây là câu mang tựa bài, và là lần thứ ba của hoa vàng: một đóa, rực rỡ, mấy độ. Từ một bông, tới một bông nở to, tới nhiều mùa hoa. "Mấy độ" là mấy lần, mấy mùa — không đếm được, mà biết là nhiều. Em đi trên đường trần, và dọc đường em đi, hoa vàng đã nở rồi tàn, rồi nở lại, mấy độ. Cặp "mấy độ" có thêm ở "Vàng Phai Trước Ngõ" (1973). Cặp "trần em" có từ năm 1961, ở "Tuổi Đá Buồn".
"Những đường cỏ lá từng giọt sương thu." Những con đường cỏ lá, từng giọt sương mùa thu. Câu này người đọc chương "Bốn Mùa Thay Lá" sẽ giật mình: "Từng giọt sương thu hết mênh mông." Hai bài cùng năm 1981, cùng một cụm chữ — "từng giọt sương thu" — và trong cả kho lời 239 bài, cụm ấy chỉ có ở hai bài này. Như hai bài sinh đôi, viết gần nhau, chia nhau một giọt sương.
Rồi câu ngắn nhất bài, bốn chữ: "Yêu em thật thà." Sau ba câu tám chữ đầy hình ảnh — bốn mùa, đất trời, đường trần, hoa vàng, cỏ lá, sương thu — câu hát rớt xuống bốn chữ trơn, không có một hình ảnh nào. Yêu em, thật thà. Như người đã nói hết những lời đẹp, chỉ còn lại một câu thật. Cùng năm 1981, ở "Trong Nỗi Đau Tình Cờ", có câu "Yêu em trái tim thật thà", và "Yêu em bên đời lặng lẽ". Bên đời, lặng lẽ, thật thà, tình cờ — bốn chữ của bài này đều có mặt ở bài kia. Hai bài cùng năm, như hai lá thư viết cho cùng một người.
Câu "Yêu em thật thà" cũng là câu duy nhất trong bài người hát nói thẳng mình yêu. Chữ "yêu" chỉ có một lần trong bài. Mười tám câu, và chỉ một câu nói "yêu", và câu ấy ngắn nhất.
Em đến nơi này bao điều chưa nói
Em đến nơi này bao điều chưa nói
Lặng lẽ chưa xa sao lòng quá vội
Một cõi bao la ta về ngậm ngùi
Em cười đâu đó trong lòng phố xá đông vui
Lời hai đổi câu mở: không còn "Em đến bên đời" mà là "Em đến nơi này". Bên đời — rộng, cả cuộc đời. Nơi này — hẹp, một chỗ cụ thể. Chương "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" có "Em ra đi nơi này vẫn thế". Một năm sau: em đến nơi này. Cùng "nơi này", mà một bên là đi, một bên là đến.
"Em đến nơi này bao điều chưa nói." Em đến, và có bao nhiêu điều chưa nói. Không nói ai chưa nói — em, hay ta. Có lẽ cả hai. Cặp "điều chưa", "chưa nói" có thêm ở "Rơi Lệ Ru Người".
"Lặng lẽ chưa xa sao lòng quá vội." Lặng lẽ thôi, chưa xa nhau, mà sao lòng đã vội. Chữ "lặng lẽ" — sáu năm sau, nó sẽ là tựa bài cuối cùng của những chương này: "Lặng Lẽ Nơi Này" (1987). Ở năm 1981, hai chữ ấy đã đứng ngay sau chữ "nơi này" của câu trên. "Em đến nơi này… / Lặng lẽ…". Như thể cái tựa bài năm 1987 đã nằm sẵn ở đây, chia ra hai câu. Cặp "quá vội" có thêm ở "Chiếc Lá Thu Phai" (1973).
"Một cõi bao la ta về ngậm ngùi." Cả một cõi mênh mông, ta về đó, ngậm ngùi. Chữ "một cõi" — bảy năm trước, "Một Cõi Đi Về" (1974); cặp ấy trong cả kho chỉ có ở hai bài. Chữ "ngậm ngùi" — "Ru Ta Ngậm Ngùi", "Đời đã cho tôi ngậm ngùi". Chữ "ta" thứ hai và cuối cùng của bài nằm ở đây. Hai chữ "ta" của bài: "ta gặp tình cờ", "ta về ngậm ngùi". Gặp tình cờ, về ngậm ngùi — hai đầu của một cuộc tình.
"Em cười đâu đó trong lòng phố xá đông vui." Câu mười chữ thứ hai, đối với câu mười chữ của đoạn một. Đoạn một: em như cơn gió, cứ mãi bay đi. Đoạn bốn: em cười đâu đó, trong lòng phố xá đông vui. Em không ở đây với ta nữa; em ở "đâu đó", giữa phố đông. Và em cười. Người hát không thấy em, chỉ biết — hay chỉ đoán — rằng em đang cười ở một chỗ nào đó trong thành phố. Chương "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" có "Nhớ xôn xao hàng quán đêm đêm"; cặp "lòng phố" trong cả kho chỉ có ở hai bài ấy. Năm 1980, lòng phố là nơi mưa đêm trói chân. Năm 1981, lòng phố là nơi em cười đâu đó, đông vui. Và ta thì về một cõi bao la, ngậm ngùi.
Em đến nơi này vui buồn đi nhé
Em đến nơi này vui buồn đi nhé
Đời sẽ trôi xuôi qua ghềnh qua suối
Một vết thương thôi riêng cho một người.
Đoạn cuối, lần thứ tư "Em đến". "Em đến nơi này vui buồn đi nhé." Em tới đây rồi, thì cứ vui buồn đi, nhé. Chữ "nhé" — chương "Ru Đời Đi Nhé" đã nghe chữ ấy năm 1973, cái chữ năn nỉ mà không ép. Ở đây, nó là lời cho phép: em tới rồi, em cứ sống, cứ vui, cứ buồn. Cặp "buồn đi" có từ năm 1958, ở "Ướt Mi". Cặp "này vui" chỉ có ở đây.
"Đời sẽ trôi xuôi qua ghềnh qua suối." Đời sẽ trôi theo dòng, qua ghềnh, qua suối. Chữ "sẽ" duy nhất của bài. Chương "Hãy Khóc Đi Em" cũng có một chữ "sẽ" duy nhất: "Giòng nước mắt sẽ bay trong trời". Năm 1972, nước mắt sẽ thành mưa. Năm 1981, đời sẽ trôi xuôi. Không còn nói tới chuyện gì sẽ đổi thành gì; chỉ nói đời sẽ cứ trôi, như nước, qua những chỗ gập ghềnh. Cặp "trôi xuôi", "xuôi qua", "qua ghềnh", "ghềnh qua" chỉ có ở bài này.
Và câu cuối: "Một vết thương thôi riêng cho một người." Một vết thương thôi, dành riêng cho một người.
Câu này nói hai điều. Một là: chỉ có một vết thương. Không nhiều — một thôi. Sau bốn lần em đến, sau ba lần hoa vàng, cái em để lại chỉ là một vết thương. Hai là: vết thương ấy "riêng cho một người". Một người — ai? Người hát. Không ai khác biết, không ai khác mang. "Nào có ai hay ta gặp tình cờ" ở đoạn một — không ai hay lúc gặp — thì ở đoạn cuối, không ai mang vết thương ngoài một người.
Chữ "một" có năm lần trong bài: một đóa, một thoáng, một cõi, một vết, một người. Năm chữ "một" là năm cái đơn lẻ. Một bông hoa. Một làn hương. Một cõi. Một vết thương. Một người. Đặt nối nhau thì chúng là cả câu chuyện: em đến như một bông hoa, thoáng qua như một làn hương, ta về một cõi, và còn lại một vết thương cho một người.
Chương "Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ" năm 1971 có "Rồi bên vết thương tôi quì". Chương "Tưởng Rằng Đã Quên" năm 1972 có "Làm từng vết thương hồn nhiên" — từng vết, nhiều vết. Chương "Khói Trời Mênh Mông" cùng năm: "Tên em là vết thương khô". Năm 1981: "Một vết thương thôi". Mười năm, những vết thương của Trịnh Công Sơn đã từ nhiều thành một. Không phải vì bớt đau, mà vì người hát đã biết: mỗi người đến chỉ để lại một vết, và vết ấy là của riêng mình. Cặp "một vết" có thêm ở "Như Một Vết Thương" (1973–74); "thương thôi", "thôi riêng" chỉ có ở đây.
Bốn lần "Em đến"
Đặt bốn câu "Em đến" nối nhau:
Em đến bên đời hoa vàng một đóa. Em đến bên đời hoa vàng rực rở. Em đến nơi này bao điều chưa nói. Em đến nơi này vui buồn đi nhé.
Hai câu đầu là em đến bên đời — và mang theo hoa vàng. Hai câu sau là em đến nơi này — và mang theo những điều chưa nói, những vui buồn. Từ hoa sang lời, từ cái đẹp sang cái sống. Ở lời một, em là một bông hoa; ở lời hai, em là một con người với vui buồn của nó. Và mỗi câu "Em đến" đều kết bằng tiếng trắc — đóa, rở, nói, nhé — như mỗi lần em đến là một tiếng gõ cửa.
Thanh điệu của cả bài đi theo đúng nhịp ấy. Ở mỗi đoạn, hai câu đầu kết bằng tiếng trắc: đóa, hạ; rở, nhớ; gió, độ; nói, vội; nhé, suối. Mười câu trắc, đều ở hai câu đầu. Những câu còn lại kết bằng tiếng bằng: cờ, đi; mù; thu, thà; ngùi, vui; người. Mỗi đoạn mở bằng hai tiếng gõ, rồi thả ra. Như người kể: em đến — gõ — một thoáng hương — gõ — rồi mới nói ra cái lòng mình.
Mười lăm trên mười tám câu dài đúng tám chữ. Hai câu mười chữ — "Như là cơn gió em còn cứ mãi bay đi", "Em cười đâu đó trong lòng phố xá đông vui" — là hai câu em ở xa: một câu em bay đi, một câu em cười đâu đó. Một câu bốn chữ — "Yêu em thật thà" — là câu duy nhất người hát nói mình yêu. Câu dài nhất là câu em đi; câu ngắn nhất là câu ta yêu.
Tách lời ra thành cặp chữ, bài hát có 115 cặp khác nhau, và chỉ 43 cặp — khoảng 37 phần trăm — không có ở bài nào khác, thấp xa dưới mức giữa của cả kho, đứng thứ 214 trên 231. Đây là một bài làm bằng những chữ quen nhất của Trịnh Công Sơn ở tuổi bốn mươi: bên đời, nơi này, tình cờ, lặng lẽ, ngậm ngùi, một cõi, vết thương, giọt sương. Gần như cặp chữ nào cũng có anh em ở một bài khác. Cái riêng của bài nằm ở cách xếp những chữ quen ấy — và ở ba bông hoa vàng.
Đặt cạnh những người chị em
Ông Trần Hữu Thục xếp "Hoa Vàng Mấy Độ" vào nhóm Mi thứ, cùng với "Diễm Xưa", "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên", "Tình Nhớ". Chương này không có bản nhạc in để kiểm giọng; chỉ ghi lại như ông cho.
Đặt cạnh "Bốn Mùa Thay Lá", cùng năm, thì thấy hai bài sinh đôi. Một bài: "Bốn mùa như gió", "Từng giọt sương thu hết mênh mông", "Để lại trong cõi thiên thu hình dáng nụ cười". Một bài: "Xin cho bốn mùa đất trời lặng gió", "từng giọt sương thu", "Em cười đâu đó". Cùng bốn mùa, cùng gió, cùng giọt sương thu, cùng nụ cười. Nhưng bài kia không có em, chỉ có đời ta thay như lá. Bài này có em, đến bốn lần. Bài kia để lại một nụ cười cho thiên thu. Bài này để lại một vết thương cho một người. Như hai mặt của cùng một năm: một mặt nhìn đời, một mặt nhìn người.
Đặt cạnh "Trong Nỗi Đau Tình Cờ", cũng năm 1981, thì thấy những chữ chạy qua lại: "Yêu em bên đời lặng lẽ", "Yêu em trái tim thật thà", "Yêu trong nỗi đau tình cờ". Bên đời, lặng lẽ, thật thà, tình cờ — bài này có đủ cả bốn. Hai bài như hai bản nháp của cùng một nỗi lòng.
Và đặt cạnh "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" (1980) thì thấy chữ "nơi này" đổi chiều. Năm 1980: "Em ra đi nơi này vẫn thế." Năm 1981: "Em đến nơi này." Một bài nhớ người đã đi; một bài kể người vừa tới. Nhưng người vừa tới cũng "như là cơn gió", "còn cứ mãi bay đi". Có lẽ trong nhạc Trịnh Công Sơn, đến và đi không khác nhau nhiều: người nào đến cũng là người sẽ đi, và cái khác chỉ là người hát đang đứng ở đầu nào của cuộc gặp.
Mấy độ
Có lẽ nên nghe "Hoa Vàng Mấy Độ" như nghe một người kể về một lần gặp, nhiều năm sau. Em đến — như một bông hoa vàng giữa phố mùa hè, một thoáng hương. Tình cờ. Không ai hay. Rồi em đi — như gió, cứ mãi bay đi. Và người ở lại thì xin một điều không thể: xin cho đất trời đừng có gió nữa.
Bài hát không trách em. Nó còn dặn em: em tới đây rồi, cứ vui buồn đi nhé. Đời sẽ trôi, qua ghềnh qua suối. Em sẽ cười ở đâu đó giữa phố đông. Còn cái người hát giữ lại cho mình, thì nhỏ lắm: một vết thương thôi. Không nhiều. Riêng cho một người. Người ta có thể mang một vết thương như thế suốt đời mà không ai biết — như bông hoa vàng bên đường trần, nở rồi tàn, rồi nở lại, mấy độ, mà người đi qua không đếm.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Ghi Chú: Trong bài viết có nhắc đến "Chương" hay "Quyển sách này". Đó là vì Học Trò tôi dự định làm một quyển sách cho riêng mình làm kỷ niệm, nhưng nay đổi ý và sẽ từ từ đăng các bài viết khác do tôi định danh và sưu tập tài liệu để Claude AI soạn thảo.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
No comments:
Post a Comment