Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Loạt chín nghiên cứu này bắt đầu từ một câu hỏi nhỏ về một chữ Nôm: vì sao bản Kiều 1870 viết chữ lời bằng 𠳒 (có bộ khẩu) mà mộc bản 1879 thì không? Muốn trả lời cho đúng thì phải có trong tay mọi bản Kiều mà Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Nom Foundation) đã công bố, ở dạng máy đọc được. Ngày 24/10/2026, năm bản ấy (1866, 1870, 1871, 1872, 1902) được tải về thành dữ liệu có cấu trúc. Ngày hôm sau, một bản đề xuất tiếng Anh nêu chín hướng nghiên cứu, và cả chín được thực hiện theo thứ tự đề nghị. Lời giới thiệu này kể lại toàn bộ: dữ liệu thật sự có gì, chúng tôi đã giả định những gì, giả định nào đứng vững và giả định nào sụp đổ, cần lưu ý gì khi đọc, và đâu là những điều thú vị nhất mà các con số cho thấy.
1. Dữ liệu thật sự có gì
Năm bản, ba nhóm biên soạn
| Bản | Tên bản | Người phiên âm / biên soạn | Số câu trong dữ liệu | Lời chú |
|---|---|---|---|---|
| 1866 | Liễu Văn Đường, Nghệ An | Nguyễn Quảng Tuân | 2.390 | 1.379 |
| 1870 | Bản Kinh đời Tự Đức | Nguyễn Quảng Tuân | 3.260 | 1.088 |
| 1871 | Liễu Văn Đường | Nguyễn Quảng Tuân | 3.254 | 666 |
| 1872 | Duy Minh Thị | Nguyễn Tài Cẩn | 3.259 | 1.001 |
| 1902 | Kiều Oánh Mậu | Nguyễn Thế, Phan Anh Dũng; Nguyễn Đình Thảng hiệu đính chữ Nôm | 3.256 | 958 |
Với mỗi câu thơ, dữ liệu có: chuỗi chữ Nôm; phần phiên âm quốc ngữ nguyên văn (còn dấu câu và chữ hoa) và bản đã làm sạch; các cặp chữ Nôm ↔ âm tiết đã ghép sẵn theo vị trí; số câu suy từ số đỏ in trên trang (cau_guess), dùng để gióng câu giữa các bản; trang web và tên ảnh quét; và lời chú của người biên soạn.
Tổng cộng khoảng 15.400 câu thơ, gần 108.000 lượt chữ Nôm (107.924), 4.418 chữ Nôm khác nhau (trang Nom Foundation ghi 4.420 cho bảng chữ chung của mọi bản; sự trùng khớp gần như tuyệt đối này cho thấy dữ liệu tải về đầy đủ), và 5.092 lời chú.
Cái dữ liệu không có
- Không có văn bản gốc của Nguyễn Du. Năm bản là năm lần khắc in khác nhau trong khoảng 36 năm (1866–1902), mỗi bản qua tay một nhóm phiên âm hiện đại. Không bản nào là "bản chuẩn".
- Không có ảnh quét độ phân giải cao. Ảnh trên web rộng khoảng 350 đến 550 điểm ảnh, đủ để nhận ra một chữ có khung 門 hay không, nhưng không đủ để phân biệt một nét phẩy.
- Không có 36 trang của bản 1866. Đã kiểm tra lại hai lần (tải lại trực tiếp, thử ảnh quét), rồi được chính lời giới thiệu của sách in xác nhận: bản in năm 1866 mất 36 trang, và sách in đã bù bằng 36 trang của bản 1871. Trang web thì để trống. Vì vậy bản 1866 trong dữ liệu chỉ có 2.390 câu, nhưng toàn bộ là văn bản 1866 thật, không lẫn văn bản 1871.
2. Những gì chúng tôi đã giả định
Mọi phép đếm trong loạt đều dựa trên một số giả định. Nói rõ chúng ra để người đọc biết mỗi con số đứng trên nền nào.
- Gióng câu bằng
cau_guesslà đúng. Hai bản có cùng số câu thì đang nói cùng một câu thơ. Đúng ở gần như mọi nơi, trừ vài quãng quanh các câu thừa, nơi trang web có vài câu trùng số (nghiên cứu 4 liệt kê các quãng ấy). - Phần phiên âm quốc ngữ đại diện cho âm của câu thơ. Các phép thử về từ láy, từ đôi, luật bằng trắc và vần đều chạy trên quốc ngữ, không phải trên chữ Nôm. Nếu người phiên âm đọc khác, kết quả khác theo.
- Cặp chữ–âm ghép sẵn là đúng vị trí. Đúng ở hầu hết các câu; chỉ 6 trên khoảng 15.400 câu không ghép được, và vài câu ghép lệch một vị trí (ví dụ câu 424 bản 1872).
- Cùng chữ Nôm mà khác cách đọc thì khác biệt nằm ở người phiên âm; khác chữ Nôm thì khác biệt nằm trên ván in. Đây là giả định quan trọng nhất của nghiên cứu 3 và 4, và may mắn là có cách kiểm nó (xem mục 4).
- Mã PUA có thể quy về chữ chuẩn đứng cùng chỗ ở bản khác, khi chữ ấy chiếm từ 80% trở lên. Đúng với mặt (đã xem ảnh quét), chưa kiểm từng mã.
- Thiều Chửu đủ tốt để quyết định một âm có phải âm Hán Việt của chữ hay không. Thiếu sót của từ điển sẽ đẩy một số chữ sang sai nhóm; con số Hán Việt được gọi là "giới hạn trên".
- Một người duyệt là đủ cho danh sách từ láy và từ đôi. 441 từ láy và 121 từ đôi được duyệt bằng tay; danh sách để ở file riêng để người khác sửa.
- Bảng phân tích hình chữ (IDS) và bảng bộ thủ của Unihan đủ để so hình chữ. Nhưng chữ ở các vùng mã mới (Ext-G đến Ext-J) thường chưa có trong IDS, nên bị xếp vào nhóm "khác hẳn".
3. Bản đề xuất đã đoán gì, và dữ liệu nói gì
Bản đề xuất được viết trước khi làm, với vài phép đếm thử. Đặt nó cạnh kết quả cuối cùng thì thấy nhiều dự đoán sai, và chính những chỗ sai ấy lại thú vị:
| Bản đề xuất đoán | Dữ liệu cho thấy |
|---|---|
| Phải gộp nhiều cặp chữ "giống hình khác mã" (mã tương thích) trước khi so | Gần như không có gì để gộp: chỉ một chữ tương thích (﨤 gặp), không cặp kZVariant nào. Khác biệt mã thật nằm ở PUA, và đó là chính sách nhập liệu của từng nhóm |
| Leo lét là một ví dụ từ láy | Không có trong bản nào |
| Chữ lời là điểm khác biệt điển hình | Lời là một trong những chữ ổn định nhất (𠳒 khoảng 97% ở cả bốn bản đủ trang). Khác biệt kiểu "thêm bộ" nằm ở những chữ khác: đòi, nơi, nhau, vui, nhớ, gặp, lúc, đêm… |
| Lời chú là của một người (Nguyễn Quảng Tuân) | Là của năm bộ chú, ba nhóm biên soạn, năm kiểu chú khác nhau |
| Lời thoại (thư, lời Từ Hải) nặng Hán Việt hơn lời kể | Ngược lại: lời thoại 26,3%, lời kể 28,9% |
| Dấu hiệu "từ đôi xuất hiện hai chiều" đủ để tìm từ đôi | Rất nhiễu; phải duyệt tay |
| Câu thừa có hậu tố a/b/c trong dữ liệu | Không có hậu tố; chỉ thấy qua những câu trùng số |
| Bản 1871 sai luật nhiều là do trang web | Ít nhất một lỗi đã được ảnh quét xác nhận là khắc nhầm trên ván |
| Phép thử vần "giống hệt" qua được 50% là một con số lạ | Đó là bản chất của Kiều: một nửa là vần chính, một nửa là vần thông |
4. Những điều thú vị nhất
Nếu chỉ đọc mười điều, xin đọc mười điều này.
- Cứ năm câu có một từ láy, cứ tám câu có một từ đôi, và tỉ lệ ấy như nhau ở cả năm bản in, qua ba nhóm phiên âm. Đó là dấu vân tay của chính tác phẩm (nghiên cứu 1, 2).
- Nước non hay non nước là do luật thơ chọn. Khi hai vế khác thanh, chiều được dùng hợp luật bằng trắc ở cả 1.144 trên 1.144 lần: non nước chỉ đứng ở chữ 3–4, nước non ở các ô còn lại. Khi hai vế cùng thanh, vần chọn chiều (149 lần so với 4). Và bốn chỗ các bản đảo chiều từ đôi với nhau đều là từ cùng thanh, loại duy nhất đảo được mà không sai luật (nghiên cứu 2, 5).
- Người viết Nôm "xếp chữ vào ngăn nghĩa" bằng bộ thủ. Hai chữ của một từ láy cùng bộ thủ nhiều gấp sáu lần ngẫu nhiên: tiếng động mang bộ khẩu, nước mắt mang bộ thủy, ánh sáng mang bộ hỏa, tâm trạng mang bộ tâm (nghiên cứu 1). Cùng hiện tượng ấy giải thích cách các bản viết khác nhau một chữ: bản 1902 hay thêm bộ (đòi 𠾕, nơi 坭), bản 1872 hay để trơn (vui 盃, nhớ 女, gặp 及) (nghiên cứu 3).
- Một thí nghiệm tự nhiên. Ba bản 1866, 1870, 1871 cùng một người phiên âm. Bản 1866 và 1871 (cùng hiệu Liễu Văn Đường) viết giống nhau 95,8% số chữ; bản 1870 và 1871 chỉ 80,4%. Người phiên âm không đổi, nên phần lớn khác biệt phải nằm trên ván khắc (nghiên cứu 3). Và cặp 1870–1871 cũng là cặp có ít khác biệt "do đọc" nhất (8%), đúng như phải thế nếu cùng một người đọc (nghiên cứu 4).
- Cây gia phả hai nhánh: Liễu Văn Đường (1866, 1871) cùng Duy Minh Thị (1872); Bản Kinh 1870 cùng Kiều Oánh Mậu 1902. Hình cây không đổi khi chỉ dùng khác biệt trên ván (nghiên cứu 4).
- Lỗi của bản 1871 nằm trên ván. Bản này có 35 chỗ sai luật bằng trắc mà không bản nào khác có, gấp bảy đến mười lần các bản kia. Phần lớn là chữ khắc nhầm thành chữ trông gần giống (問 thay 商, 酉 thay 西, 大 thay 人), được phiên âm trung thành theo âm Hán Việt của chữ nhầm ("cung vấn", "riêng dậu", "muối ích"). Ảnh quét câu 472 cho thấy chữ khung 門 nằm ngay trên ván (nghiên cứu 5).
- Chữ hoa của bản 1872 là dấu đánh dấu khác biệt, nhưng so với một văn bản đối chiếu riêng của người phiên âm, không phải so với bốn bản này: 74% chữ hoa đứng ở chỗ bản 1872 khác ít nhất một bản kia, và 68,5% chỗ bản 1872 khác cả ba bản kia được viết hoa (nghiên cứu 4).
- Chiếc núm vặn Hán Việt. Tỉ lệ âm tiết Hán Việt đi từ khoảng 12% ở cảnh chia tay đến 54% ở cảnh binh đao của Từ Hải. Lầu Ngưng Bích là nơi dày từ láy nhất và thưa Hán Việt; đoạn báo ân báo oán thì ngược lại (nghiên cứu 1, 6).
- Bộ khảo dị đáng tin, nhưng "LVĐ" là bản nào? Khi lời chú bản 1870 nói "bản Liễu Văn Đường đọc X", bản 1871 tải về đọc đúng X ở 95% trường hợp, bản 1866 chỉ 89%. Người biên soạn làm bản 1871 trước (in năm 2002) rồi mới làm bản 1870 (in năm 2003) (nghiên cứu 7).
- Chữ tiền bạc dày lên đúng ba lần, ở ba lần Kiều bị đem ra mua bán: khi Mã Giám Sinh ngã giá, khi Tú bà "buôn phấn bán hương", khi Bạc Bà, Bạc Sinh bán lại (nghiên cứu 8).
Và một chi tiết nhỏ mà chúng tôi thích: chính nhà nghiên cứu Nguyễn Tài Cẩn, trong một lời chú của bản 1872, đã dùng luật vần để bắt lỗi thợ khắc ("CÂN ĐAI khắc nhầm thành ĐAI CÂN, mất vần"), đúng phương pháp mà nghiên cứu 5 làm bằng máy trên toàn văn bản.
5. Những điều cần lưu ý khi đọc
- Con số là của bản tải về ngày 24/10/2026. Trang web có thể đã hoặc sẽ sửa dữ liệu. Một lần đối chiếu năm 2025 đã thấy một chỗ như vậy (câu 1713: "giả đò" và "giã đò").
- Luôn so tỉ lệ, không so số lượt, khi có bản 1866 (thiếu 864 câu).
- Khác biệt chính tả của người phiên âm (quỉ / quỷ, rụt rè / rụt dè, giữ giàng / giữ ràng) đôi khi lẫn vào số liệu khác biệt văn bản; các bài đều chỉ ra chỗ nào có hiện tượng này.
- Chữ ở vùng mã mới cần phông mới. Khoảng 3% đến 5% chữ Nôm trong Kiều thuộc Ext-G, Ext-H, Ext-J (Unicode 13 đến 17); thêm 0,4% đến 2,4% là mã PUA chỉ hiện được với phông riêng. Thiếu phông thì sẽ thấy ô trống trong các bảng chữ Nôm.
- Mọi kết luận về ván khắc chỉ được kiểm bằng ảnh quét ở một hai trường hợp. Phần còn lại là suy luận từ mẫu hình, và các bài nói rõ mức độ chắc chắn.
- Danh sách duyệt tay là một lựa chọn, không phải chân lý; người khác có thể xếp sắm sửa, bạn bè, bèo bọt khác đi.
6. Đọc theo thứ tự nào
- Muốn hiểu dữ liệu trước: nghiên cứu 9 (Unicode), rồi 3 (biến thể chữ Nôm).
- Muốn đọc về ngôn ngữ thơ: nghiên cứu 1 (từ láy), 2 (từ đôi), 5 (luật lục bát), 6 (Hán Việt), 8 (từ vựng).
- Muốn đọc về lịch sử văn bản: nghiên cứu 4 (dị bản, cây gia phả), 5 (lỗi riêng từng bản), 7 (lời chú).
- Muốn tra cứu: hai phụ lục của nghiên cứu 1 và 2 liệt kê mọi lần xuất hiện của từng từ láy, từng từ đôi trên năm bản, kèm chữ Nôm.
Mục lục có liên kết đến từng bài: Mục lục chín nghiên cứu. Bản đề xuất gốc (tiếng Anh): Five Kiềus, One Table.
7. Có thể làm gì tiếp
Những hướng mà loạt này mở ra nhưng chưa làm:
- Xem ảnh quét có hệ thống cho 35 lỗi riêng của bản 1871, và cho chữ mặt cùng các mã PUA hay gặp, để biến các suy luận thành xác nhận.
- Một bảng biến thể chữ Nôm chuyên dụng để thay bảng IDS, nhận ra những cặp như 𠊚 / 𠊛, 羅 / 𱺵.
- Đưa bản Hoàng Xuân Hãn 1879 (đã có từ trước trong dự án) vào cây gia phả, để trả lời trọn vẹn câu hỏi ban đầu về chữ lời.
- Nhận diện câu lục 3/3 để luật bằng trắc không còn báo chúng là lỗi.
- Tra cứu các ký hiệu nguồn chưa giải nghĩa (LNP, T.H.Ư, TT12, CVT…) trong phần ký hiệu của các sách in.
Nguồn và lời cảm ơn
Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong loạt nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có loạt nghiên cứu này.
| Bản | Tên bản | Người phiên âm / biên soạn | Nhà xuất bản (bản in) | Liên kết |
|---|---|---|---|---|
| 1866 | Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An | Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị | Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 | Truyện Kiều bản 1866 |
| 1870 | Bản Kinh đời Tự Đức | Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị | Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 | Truyện Kiều bản 1870 |
| 1871 | Bản Liễu Văn Đường | Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị | Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 | Truyện Kiều bản 1871 |
| 1872 | Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị | Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) | Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 | Truyện Kiều bản 1872 |
| 1902 | Bản Kiều Oánh Mậu | Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) | — | Truyện Kiều bản 1902 |
Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại. Nguồn phụ dùng trong loạt: bảng Unihan của Unicode 17.0; bảng phân tích hình chữ cjkvi-ids; chỉ mục Hán Việt Tự Điển của Thiều Chửu.
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment