Showing posts with label Kim Vân Kiều Truyện. Show all posts
Showing posts with label Kim Vân Kiều Truyện. Show all posts

10.25.2026

Năm bản Kiều trên bàn phím: chữ Nôm nằm ở đâu trong Unicode?

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.


Nghiên cứu số 9 trong loạt đề xuất, làm trước tiên vì các nghiên cứu sau cần nó. Câu hỏi ban đầu là kỹ thuật: năm bản Truyện Kiều của Nom Foundation (1866, 1870, 1871, 1872, 1902) dùng những vùng mã nào của Unicode, bao nhiêu chữ phải nhờ đến vùng mã riêng (PUA), và có bao nhiêu chữ chỉ khác nhau về mã mà giống nhau về hình, cần gộp lại trước khi so sánh. Câu trả lời hoá ra lại kể một chuyện khác, về con người: chỗ khác nhau lớn nhất giữa các bản không nằm ở mã tương thích, mà ở cách mỗi nhóm phiên âm quyết định chữ nào "đã có trong Unicode" và chữ nào thì chưa.


1. Bức tranh chung: bảy phần mười nằm trong vùng cơ bản

Đếm từng chữ Nôm trong cả năm bản (không tính khoảng trắng), xếp theo vùng mã:

Vùng mã 1866 1870 1871 1872 1902
CJK cơ bản (4E00–9FFF) 11.491 15.446 15.325 15.641 15.129
Ext-A 470 626 631 873 575
Ext-B 3.358 5.270 4.715 4.314 5.582
Ext-C 132 176 200 324 107
Ext-E 256 267 403 312 447
Ext-F 30 8 48 65 41
Ext-G 21 6 23 16 4
Ext-H 674 668 1.027 673 776
Ext-J 10 6 10 25 7
Tương thích (﨤) 19 30 27 4 31
PUA (vùng riêng) 254 317 361 555 87
Ký tự hỏng (�) — — 8 — —
Dấu "-" (chỗ khuyết) 15 — — 8 —
Tổng lượt chữ 16.730 22.820 22.778 22.810 22.786
Số chữ khác nhau 2.506 2.846 2.790 2.875 2.747

Gộp năm bản lại thì có 4.418 chữ khác nhau, rất gần con số 4.420 mục mà chính trang Nom Foundation ghi cho bảng "Glossary of characters in all versions". Sự trùng khớp này cho thấy dữ liệu tải về đầy đủ.

Tính theo phần trăm lượt chữ, bức tranh của năm bản giống nhau đến ngạc nhiên:

Bản Vùng cơ bản + Ext-A Ext-B đến F Ext-G, H, J (mã mới từ 2020) PUA
1866 71,6% 22,6% 4,2% 1,52%
1870 70,6% 25,1% 3,0% 1,39%
1871 70,2% 23,6% 4,7% 1,58%
1872 72,4% 22,0% 3,1% 2,43%
1902 69,1% 27,1% 3,5% 0,38%

Khoảng bảy phần mười chữ Nôm trong Kiều là những chữ có sẵn trên mọi máy tính từ thập niên 1990. Gần một phần tư nằm ở Ext-B đến Ext-F, cần phông chữ đầy đủ hơn. Và cứ khoảng 25 đến 30 chữ lại có một chữ thuộc các vùng mã rất mới: Ext-G (Unicode 13, năm 2020), Ext-H (Unicode 15, năm 2022), và Ext-J (Unicode 17, năm 2025). Riêng Ext-H đã chiếm 668 đến 1.027 lượt mỗi bản. Theo bảng nguồn của Unihan 17.0, 931 trong 4.192 chữ của khối này (khoảng 22%) có nguồn từ Việt Nam; ở Ext-J là 991 trong 4.298 chữ. Vài chục chữ trong Kiều thuộc Ext-J, khối vừa được chuẩn hoá tháng 9/2025.

Hệ quả thực tế cho người đọc: muốn xem các trang HTML của dự án này cho đủ chữ, máy cần một phông Nôm cập nhật đến Ext-H trở lên (ví dụ các phông Nôm Na Tống mới, hoặc bộ phông có phủ Unicode 15–17). Thiếu phông thì cứ khoảng một câu rưỡi lại gặp một ô trống.

2. Mã tương thích: gần như không có gì để gộp

Đề xuất ban đầu lo rằng nhiều cặp chữ "giống hình khác mã" sẽ làm phồng số khác biệt giữa các bản, nên phải gộp chúng trước. Kiểm tra thực tế cho kết quả ngược lại:

  • Cả năm bản chỉ dùng đúng một chữ thuộc vùng tương thích: 﨤 (U+FA24), đọc gặp (106 lần), gấp (2 lần), vừa (1 lần). Đây lại là một trong mười hai chữ của vùng tương thích được Unicode coi là chữ thống nhất thực thụ (không có dạng chuẩn hoá NFC nào khác), nên không có gì để quy đổi.
  • Tra bảng biến thể Unihan 17.0 (trường kZVariant, tức "cùng chữ, khác mã do nguồn"): không có cặp nào mà cả hai chữ cùng xuất hiện trong dữ liệu.

Vậy bảng quy đổi mã tương đương rỗng, và đó là tin tốt: khi các nghiên cứu sau đếm chữ khác nhau giữa các bản, khác biệt ấy không phải do lỗi chuẩn hoá Unicode. Khó khăn thật nằm ở chỗ khác.

3. PUA: nơi khác biệt thật sự nằm

Vùng mã riêng (Private Use Area) là phần Unicode để trống cho mỗi tổ chức tự gán chữ của mình. Dữ liệu Kiều của Nom Foundation dùng mặt phẳng 15 (U+F0000 trở đi) cho những dạng chữ Nôm chưa có mã chuẩn. Hình của các mã ấy có lẽ do phông Nôm riêng của Hội vẽ ra; ngoài phông đó, các mã này không mang nghĩa gì.

Năm bản dùng tổng cộng 218 mã PUA khác nhau (324 cặp bản–mã). 164 mã chỉ xuất hiện trong một bản; 54 mã dùng chung từ hai bản trở lên, trong đó 5 mã có mặt ở cả năm bản. Số lượt PUA chênh nhau rất xa: 555 lượt ở 1872, nhưng chỉ 87 lượt ở 1902.

Những mã PUA dùng nhiều nhất cho thấy một điều quan trọng: đó không phải chữ hiếm. Đó là những từ thông dụng bậc nhất của tiếng Việt:

Âm 1866 1870 1871 1872 1902
mặt PUA ×48, 𩈘 ×9 PUA ×88, 𩈘 ×1 PUA ×74, 𩈘 ×11 PUA ×85, 𩈘 ×3 𩈘 ×85
đâu 兜 ×81, PUA ×2 兜 ×110, 𱏫 ×5 𱏫 ×62, PUA ×52 PUA ×85, 𱏫 ×29 兜 ×114
có 固 ×120 固 ×160 固 ×162 固 ×97, PUA ×62 固 ×161
dưới 𠁑 ×26 PUA ×36 𠁑 ×35 PUA ×28, 𠁑 ×9 𤲂 ×31
nay PUA ×19, 𫢩 ×3 PUA ×28, 𫢩 ×3 PUA ×28, 𫢩 ×3 PUA ×26, 尼 ×4 𫢩 ×21, PUA ×6
xem PUA ×22 䀡 ×32 PUA ×28 𫀅 ×22, 袩 ×9 䀡 ×30
bắt 扒 ×14 PUA ×16 扒 ×17 扒 ×18 扒 ×16
nết PUA ×8 PUA ×12 PUA ×10 PUA ×7, 湿 ×3 PUA ×11
thầm 忱 ×5, PUA ×5 PUA ×8, 忱 ×6 PUA ×13 PUA ×13 PUA ×10, 忱 ×2

(Mỗi ô ghi chữ dùng nhiều nhất trước. "PUA" ở hàng mặt là cùng một mã U+F061A trong bốn bản; ở hàng nết là U+F07BA trong cả năm bản.)

Ba điều đọc được từ bảng này:

Mỗi bản nhất quán với chính nó. Bản 1870 viết mặt bằng mã PUA 88 lần và bằng 𩈘 chỉ một lần. Bản 1902 viết mặt bằng 𩈘 cả 85 lần, không lần nào dùng PUA. Đó không phải chuyện ngẫu nhiên hay gõ nhầm, mà là một quy ước.

Có những từ mà mọi bản đều phải nhờ PUA. Nết (và nét, nát, cùng một chữ) dùng mã U+F07BA ở cả năm bản, kể cả 1902 vốn rất ít dùng PUA. Đây có lẽ là một chữ Nôm thật sự chưa có mã chuẩn. Khi so ở cùng câu, chỗ bản khác không dùng PUA thì thấy 湿 hay 涅, tức là những chữ mượn khác hẳn, không phải cùng một hình.

Có những từ mà chỉ một bản dùng PUA. Bắt chỉ dùng PUA ở 1870; có chỉ ở 1872 (62 trong 162 lần). Những trường hợp này đáng xem ảnh quét nhất, vì chúng có thể là một nét khắc riêng của bản in ấy, cũng có thể chỉ là thói quen của người nhập liệu.

Thử nhìn tận mắt một trường hợp: chữ mặt

Câu 141, Nẻo xa mới tỏ mặt người, có mặt ở cả 1870 (PUA) lẫn 1902 (𩈘). Phóng to chữ thứ năm trên ảnh quét mà trang web cung cấp (trang 11 của bản 1870, trang 8 của bản 1902), hai chữ trông cùng một cấu trúc: bên phải là 面, bên trái là một bộ có nét phẩy trên đầu, giống 禾 hơn là 末. Theo bảng phân tích hình chữ (IDS), mã chuẩn 𩈘 là ⿰末面, còn dạng ⿰禾面 thì chưa có mã nào trong Unicode.

Chữ mặt ở câu 141: bản 1870 bên trái, bản 1902 bên phải

Hình 1. Chữ mặt ở câu 141, cắt từ ảnh quét trên trang Nom Foundation và phóng to khoảng bốn lần: bản 1870 (trái, trang 11) và bản 1902 (phải, trang 8). Mép trên và dưới là một phần của chữ liền trước và liền sau. Cả hai cùng một bố cục trái–phải, bên phải là 面, bộ bên trái có nét phẩy trên đầu.

Cách giải thích hợp lý nhất: cả hai bản in cùng khắc mặt theo dạng ⿰禾面. Nhóm phiên âm các bản 1866–1872 giữ đúng dạng ấy bằng một mã PUA; nhóm làm bản 1902 thì quy về mã chuẩn gần nhất là 𩈘. Nếu đúng vậy, khác biệt mặt giữa 1870 và 1902 là khác biệt về chính sách nhập liệu, không phải khác biệt về mộc bản. Ảnh trên web có độ phân giải thấp (khoảng 350 đến 550 điểm ảnh bề ngang), nên kết luận này chỉ ở mức "có khả năng"; muốn chắc cần ảnh gốc độ phân giải cao.

Ai làm bản nào: lời giải cho con số 87

Đầu mỗi trang web ghi rõ người phiên âm. Bản 1866, 1870 và 1871 do Nguyễn Quảng Tuân phiên âm và khảo dị; bản 1872 do Nguyễn Tài Cẩn; bản 1902 do Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng sưu tầm, khảo chú và chế bản Nôm, Nguyễn Đình Thảng hiệu đính chữ Nôm. Bản 1902 dùng PUA ít nhất (87 lượt, 16 mã), và cũng là bản duy nhất mà phần chữ Nôm được một nhóm riêng "chế bản" lại. Điều này khớp với giả thuyết ở trên: số lượng PUA phản ánh quyết định của người nhập liệu nhiều hơn là độ hiếm của chữ trên mộc bản.

4. Đoán chữ chuẩn cho mỗi mã PUA

Vì các bản được gióng theo số câu (cau_guess) và chữ Nôm được ghép sẵn với âm, ta có thể làm một phép thử đơn giản: với mỗi mã PUA, xem ở cùng câu, cùng vị trí, cùng âm thì bốn bản kia viết bằng chữ chuẩn nào.

  • Trong 324 cặp bản–mã, 282 cặp có ít nhất một chữ chuẩn đứng cùng chỗ ở bản khác.
  • Trong số đó, 137 cặp có một chữ chuẩn trội rõ (chiếm từ 80% số lần trở lên). Ví dụ: PUA mặt ↔ 𩈘 (47/47 lần ở bản 1866), PUA có của 1872 ↔ 固 (215 lần), PUA bắt của 1870 ↔ 扒 (69 lần).
  • 145 cặp có nhiều chữ chuẩn khác nhau đứng cùng chỗ, ví dụ PUA xem ↔ 䀡, 𫀅, 袩. Ở đây các bản thật sự chọn chữ khác nhau, và mã PUA chỉ là một lựa chọn nữa trong số đó.
  • 42 cặp không có chữ chuẩn đối ứng nào (bản khác cũng dùng PUA, hoặc câu không gióng được).

Bảng đầy đủ (mã, âm, số lượt, câu, chữ đối ứng) được lưu lại để dùng cho nghiên cứu số 3. Nhưng cần nói rõ: chữ đối ứng chỉ cho biết cùng một từ, không cho biết cùng một hình. Không được thay PUA bằng chữ đối ứng rồi coi như hai bản "giống nhau". Cách làm đúng cho nghiên cứu so sánh chữ là đếm hai lần, một lần coi PUA là chữ riêng, một lần coi PUA bằng chữ đối ứng trội, và báo cáo cả hai con số.

5. Những chỗ dữ liệu có vấn đề

  • Bản 1871 có 8 ký tự hỏng (�) trên 7 câu: trang web không hiển thị được chữ ấy. Các câu này vẫn đếm được âm, nhưng chữ Nôm ở vị trí đó coi như mất.
  • Dấu "-" trong phần chữ Nôm: 15 lượt ở bản 1866 (10 câu) và 8 lượt ở bản 1872. Đây là chỗ người phiên âm đánh dấu khuyết chữ. Khi đếm phải loại ra, không được coi là một "chữ".
  • Sáu câu không ghép được chữ với âm vì số chữ và số âm tiết lệch nhau: ba câu ở bản 1866, mỗi bản 1871, 1872, 1902 một câu; bản 1870 không có câu nào. Các câu này không vào được phép thử ở mục 4.

6. Ý nghĩa cho các nghiên cứu tiếp theo

  1. So sánh chữ giữa các bản (nghiên cứu số 3) không cần bước gộp mã tương thích, nhưng bắt buộc phải xử lý PUA theo hai cách song song như mục 4 đã nói. Nếu không, bản 1902 sẽ có vẻ "khác hẳn" ba bản Nguyễn Quảng Tuân chỉ vì chính sách nhập liệu.
  2. Từ láy và từ đôi (nghiên cứu số 1 và 2) làm việc trên phần quốc ngữ, nên không bị PUA ảnh hưởng. Riêng câu hỏi "hai chữ của một cặp láy có dùng chung thành phần không" thì phải bỏ qua các cặp có chữ PUA, vì không phân tích hình được.
  3. Độ hiếm của chữ không đo được bằng vùng mã. Mặt nằm trong PUA ở bốn bản, trong khi rất nhiều chữ hiếm thật lại nằm gọn trong Ext-B.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại. Mọi con số trong bài được tính từ bản tải về ngày ấy. Nếu trang web sửa dữ liệu về sau, kết quả có thể khác đôi chút.

Nguồn phụ: bảng Unihan của Unicode, phiên bản 17.0 (tháng 7/2025), dùng cho các trường biến thể; bảng phân tích hình chữ IDS của dự án CHISE/cjkvi-ids.


Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

Hai nghìn bốn trăm âm tiết: thống kê từ vựng năm bản Kiều

Nghiên cứu số 8, nghiên cứu cuối trong loạt đề xuất. Các nghiên cứu trước đã soi từng lớp riêng: từ láy, từ đôi, chữ Nôm, luật thơ, chữ Hán Việt, lời chú. Bài này lùi lại nhìn toàn cảnh: Kiều dùng bao nhiêu âm tiết khác nhau, bao nhiêu âm chỉ dùng một lần, phân bố tần suất có theo quy luật Zipf không, và sáu nhóm từ theo chủ đề (màu sắc, trời đất, hoa cỏ, tiền bạc, thân thể, sầu khổ) dày lên ở đoạn nào của truyện. Phần sau cùng là một ví dụ dễ thấy: chữ chỉ tiền bạc dày lên đúng ba lần, ở ba lần Kiều bị đem ra mua bán.


1. Những con số cơ bản

Bản Âm tiết (lượt) Âm khác nhau Âm chỉ dùng một lần "Từ" (lượt) Từ khác nhau Từ dùng một lần
1866 16.722 2.141 620 15.907 2.335 808
1870 22.820 2.376 651 21.694 2.606 832
1871 22.771 2.347 628 21.666 2.577 813
1872 22.809 2.400 654 21.699 2.651 871
1902 22.787 2.376 643 21.671 2.614 830

Cột "từ" đếm từ láy và từ đôi đã duyệt ở nghiên cứu số 1 và 2 như một đơn vị (bâng khuâng là một từ, không phải hai âm tiết), còn lại mỗi âm tiết là một từ. Đây là cách đếm thô (các từ ghép khác như hồng nhan, đoạn trường vẫn bị tách đôi), nhưng nó cho thấy hướng thay đổi: gộp từ láy và từ đôi làm số lượt giảm khoảng 1.100 và số "từ" khác nhau tăng khoảng 230, vì mỗi từ láy, từ đôi là một đơn vị mới.

Kiều dùng khoảng 2.350 đến 2.400 âm tiết khác nhau trên khoảng 22.800 lượt. Khoảng 650 âm (hơn một phần tư số âm khác nhau) chỉ xuất hiện đúng một lần trong cả truyện.

Để so được với bản 1866 (ngắn hơn vì thiếu trang), có thể đếm số âm khác nhau trong từng khúc 2.000 âm tiết liên tiếp rồi lấy trung bình:

Bản 1866 1870 1871 1872 1902
Số âm khác nhau / 2.000 âm tiết 819 821 812 818 818

Năm bản gần như bằng nhau: trong mỗi khúc 2.000 âm tiết (khoảng 285 câu) có hơn 800 âm khác nhau. Độ phong phú từ vựng không đổi qua các bản in; những khác biệt văn bản ở nghiên cứu số 4 không làm giàu thêm hay nghèo đi kho từ.

2. Những âm tiết dùng nhiều nhất

Ba mươi âm tiết dùng nhiều nhất trong bản 1870:

một (317), đã (271), người (221), nàng (199), là (187), lòng (183), cũng (179), lời (171), cho (167), rằng (166), có (161), lại (152), ra (146), hoa (131), còn (124), tình (122), ai (115), đâu (115), mới (115), trong (111), mà (111), đến (111), biết (111), này (109), chẳng (107), mình (105), nhà (102), nào (99), thân (98), càng (95).

Phần lớn là hư từ và từ thông dụng, như mọi văn bản tiếng Việt. Nhưng xen giữa chúng là sáu danh từ đã đủ kể lại câu chuyện: người, lòng, lời, hoa, tình, thân. Một đứng đầu (317 lần), phần nhiều trong những cấu trúc như "một mình", "một lời", "một nhà", "một ngày", và trong khung "một… một…" ở nghiên cứu số 2.

3. Quy luật Zipf

Theo quy luật Zipf, nếu xếp các từ theo tần suất giảm dần thì tần suất xấp xỉ tỉ lệ nghịch với thứ hạng. Trên đồ thị log–log, các điểm nằm gần một đường thẳng có độ dốc khoảng −1 với văn xuôi thông thường.

Đo trên 1.000 âm tiết dùng nhiều nhất của mỗi bản:

Bản 1866 1870 1871 1872 1902
Độ dốc Zipf −0,834 −0,836 −0,840 −0,844 −0,835

Độ dốc khoảng −0,84, thoải hơn −1. Nghĩa là những từ đứng đầu không áp đảo như trong văn xuôi, và tần suất được trải đều hơn xuống các từ ít gặp. Điều này hợp với thể thơ: câu lục bát ngắn, ít chỗ cho hư từ lặp lại, và luật vần buộc nhà thơ tìm nhiều chữ khác nhau cho vị trí cuối câu. (Cần dè dặt khi so con số này với văn bản khác, vì ở đây đếm âm tiết chứ không đếm từ.)

4. Sáu nhóm từ theo chủ đề

Mỗi nhóm gồm một danh sách ngắn những âm tiết tiêu biểu, đếm trong từng đoạn 100 câu (trung bình bốn bản đủ trang). Đây là danh sách chọn tay, không đầy đủ, và một số chữ mang nhiều nghĩa (hồng là màu và cũng là hoa hồng, châu là ngọc và cũng là nước mắt), nên con số chỉ cho thấy xu hướng.

Nhóm Các chữ được đếm (số lần ở bản 1870) Ba đoạn dày nhất
Màu sắc vàng 79, hồng 58, xanh 40, trắng 10, thắm 8, đen 8, lục 6, biếc 4, tía 2 câu 1–100; 2101–2200; 1901–2000
Trời đất, thời tiết gió 58, mây 50, trăng 43, mưa 34, sương 25, nguyệt 16, tuyết 10, nắng 7 câu 1201–1300; 301–400; 1001–1100
Hoa cỏ, cây hoa 131, mai 38, đào 37, cỏ 22, liễu 20, bèo 15, trúc 14, sen 9, lau 7, lan 7 câu 3001–3100; 1201–1300; 1001–1100
Tiền bạc, buôn bán bạc 31, tiền 23, giá 19, bán 18, của 15, nợ 10, buôn 9, mua 6, lạng 3 câu 2101–2200; 801–900; 601–700
Thân thể mặt 89, tay 80, chân 25, tóc 21, mày 21, gan 15, ruột 14, má 11, mắt 10 câu 1101–1200; 1801–1900; 901–1000
Nước mắt, sầu khổ châu 31, oan 28, sầu 27, đau 25, khóc 12, lệ 9, thảm 8 câu 2901–3000; 2501–2600; 501–600

Vài nhận xét:

  • Màu sắc dày nhất ở đoạn mở đầu (câu 1–100): chân dung chị em Thúy Kiều và cảnh Thanh minh ("Cỏ non xanh tận chân trời"). Vàng là chữ màu dùng nhiều nhất, nhưng phần lớn là vàng trong đá vàng, nghìn vàng, suối vàng: màu của kim loại quý nhiều hơn màu của vật.
  • Trời đất dày nhất ở câu 1201–1300, đoạn Kiều ở lầu xanh tự thương thân: "Mặt sao dày gió dạn sương, / Thân sao bướm thán ong chường bấy thân!" (bản 1870; các bản khác đọc "bướm chán"), "Khi sao phong gấm rủ là, / Giờ sao tan tác như hoa giữa đường?". Gió, sương, mưa ở đây là hình ảnh của đời phong trần hơn là cảnh thật.
  • Thân thể dày nhất ở câu 1101–1200, đoạn Sở Khanh lừa Kiều rồi trở mặt ("Mặt mo đã thấy ở đâu dẫn vào", câu 1170); câu 901–1000 cũng dày, với những lời chửi rủa của Tú bà ("Chẳng mắng vào mặt mà mày lại nghe!").

Tiền bạc: ba lần bị bán

Nhóm "tiền bạc" là nhóm có đỉnh rõ nhất và dễ giải thích nhất. (Ở nhóm này, bạc viết hoa giữa câu bị loại ra, vì đó là họ Bạc của Bạc Bà và Bạc Sinh, không phải tiền bạc. Vàng cũng không được đếm ở đây, vì phần lớn là đá vàng, suối vàng.)

Đỉnh Đoạn Chuyện gì xảy ra
1 câu 601–700 Kiều bán mình chuộc cha; Mã Giám Sinh ngã giá ("Giờ lâu ngã giá chịu ngoài bốn trăm", câu 648)
2 câu 801–900 Mã Giám Sinh và Tú bà: "Chung lưng mở một ngôi hàng, / Quanh năm buôn phấn bán hương đã lề" (câu 813–814)
3 câu 2101–2200 Bạc Bà, Bạc Sinh đưa Kiều về rồi lại bán vào lầu xanh

Ba đỉnh của nhóm chữ tiền bạc rơi đúng vào ba lần Kiều bị đem ra mua bán. Không ai cần máy để biết Truyện Kiều là câu chuyện của một người bị bán. Nhưng thấy chuyện ấy hiện lên từ một phép đếm vài chữ đơn giản là một cách nhắc rằng những con số trong loạt nghiên cứu này, dù khô, vẫn đang đo cùng một câu chuyện mà người đọc cảm thấy.

5. Tổng kết loạt nghiên cứu

Gộp chín nghiên cứu lại, đây là những điều năm bản Kiều của Nom Foundation cho biết khi đếm:

  1. Cứ năm câu có một từ láy, cứ tám câu có một từ đôi, và tỉ lệ ấy như nhau ở cả năm bản (nghiên cứu 1, 2).
  2. Chiều của từ đôi do âm luật quyết định: bằng trắc trước, vần sau (nghiên cứu 2, 5).
  3. Người viết Nôm dùng bộ thủ để "xếp" chữ vào ngăn nghĩa, ở từ láy cũng như ở cách viết từng chữ; bản 1902 thích thêm bộ, bản 1872 thích để trơn (nghiên cứu 1, 3).
  4. Hai nhánh văn bản: Liễu Văn Đường (1866, 1871) cùng Duy Minh Thị (1872), và Bản Kinh 1870 cùng Kiều Oánh Mậu 1902 (nghiên cứu 3, 4).
  5. Luật thơ là máy dò lỗi tốt: bản 1871 có nhiều lỗi riêng nhất, và ít nhất một lỗi đã được ảnh quét xác nhận là lỗi khắc ván (nghiên cứu 5).
  6. Lớp Hán Việt dao động theo cảnh từ khoảng 12% đến hơn 50% (nghiên cứu 6).
  7. Bộ khảo dị của các nhà phiên âm đáng tin cậy ở chín phần mười trường hợp kiểm được (nghiên cứu 7).
  8. Chữ Nôm trong Kiều trải từ vùng mã 1990 đến vùng mã 2025, và phần khác biệt "vô hình" lớn nhất giữa các bản là cách mỗi nhóm phiên âm chọn mã cho chữ chưa chuẩn hoá (nghiên cứu 9).

6. Giới hạn của bài

  • Đếm âm tiết, không đếm từ. Tiếng Việt viết tách âm tiết, và việc gộp thành từ chỉ làm được một phần (từ láy, từ đôi đã duyệt). Các con số "từ" ở đây vì vậy là gần đúng.
  • Nhóm chủ đề là danh sách chọn tay, ngắn, và không phân biệt nghĩa của chữ đa nghĩa (trừ bạc viết hoa).
  • Độ dốc Zipf trên âm tiết không so trực tiếp được với độ dốc tính trên từ ở các ngôn ngữ khác.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại.

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

Năm nghìn lời chú: đọc bằng số bộ khảo dị của các nhà phiên âm

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.


Nghiên cứu số 7 trong loạt đề xuất. Mỗi bản Kiều trên trang Nom Foundation đi kèm những lời chú hiện lên khi rê chuột vào một cụm chữ màu xanh. Cộng cả năm bản có 5.092 lời chú. Đó là công trình của năm nhóm biên soạn khác nhau, và mỗi nhóm chú theo một kiểu. Bài này đếm và phân loại chúng, đếm những nguồn được dẫn, rồi làm một phép kiểm chứng mà trước khi có dữ liệu tải về thì không làm được: khi lời chú của bản 1870 nói "bản Liễu Văn Đường đọc chữ X", thì bản Liễu Văn Đường tải về có thật đọc chữ X ở câu ấy không? Câu trả lời là có, ở 95% trường hợp, nhưng chỉ khi so với bản 1871. So với bản 1866, cũng của Liễu Văn Đường, thì tỉ lệ thấp hơn.


1. Năm bộ lời chú, năm kiểu chú

Mỗi lời chú được xếp vào một trong bốn loại: dị bản có ghi nguồn (có ký hiệu một bản in khác), dị bản không ghi nguồn (có chữ trích trong ngoặc kép nhưng không nêu nguồn), khảo cứu dài (trên 300 ký tự), và giải nghĩa hay ghi chú khác.

Bản Người biên soạn Số lời chú Dị bản có nguồn Dị bản không nguồn Khảo cứu dài Giải nghĩa / khác Độ dài trung bình
1866 Nguyễn Quảng Tuân 1.379 29 290 87 973 101 ký tự
1870 Nguyễn Quảng Tuân 1.088 930 43 101 14 115 ký tự
1871 Nguyễn Quảng Tuân 666 0 659 0 7 31 ký tự
1872 Nguyễn Tài Cẩn 1.001 131 28 116 726 160 ký tự
1902 Nguyễn Thế, Phan Anh Dũng 958 647 45 28 238 72 ký tự

Năm bộ chú làm năm việc khác nhau:

  • Bản 1866 chủ yếu là từ điển: bảy phần mười lời chú giải nghĩa từ ngữ ("Hương thừa: mùi hương thơm còn toả bay, chưa tan hết"; "chấp chới: lung linh sáng").
  • Bản 1870 là một bộ khảo dị có nguồn: gần như mọi lời chú có dạng "câu thơ theo bản khác, với chữ khác trong ngoặc kép, rồi tên bản trong ngoặc đơn", ví dụ "Những điều trông thấy “đã” đau đớn lòng (LVĐ)".
  • Bản 1871 là khảo dị gọn: 659 lời chú chỉ ghi câu thơ có chữ khác, trung bình 31 ký tự, không ghi nguồn ("Bốn dây to nhỏ theo vần cung “thương”").
  • Bản 1872 là khảo cứu: lời chú dài nhất (trung bình 160 ký tự, dài nhất 1.569 ký tự), bàn về cách đọc chữ Nôm, về chữ khắc nhầm, về lịch sử văn bản.
  • Bản 1902 là so sánh với một bản quốc ngữ: 615 lời chú bắt đầu bằng "B-T:", so cách đọc của bản Kiều Oánh Mậu với một bản Kiều quốc ngữ (ký hiệu B-T, thường dùng để chỉ bản Bùi Kỷ – Trần Trọng Kim).

Cùng một người (Nguyễn Quảng Tuân) làm ba bản 1866, 1870, 1871, nhưng mỗi bản một kiểu chú. Có lẽ ba bản được in thành sách vào ba năm khác nhau (2002, 2003, 2004), mỗi cuốn có một cách trình bày riêng.

2. Những nguồn được dẫn

Đếm số lời chú có nhắc đến mỗi ký hiệu:

Ký hiệu 1866 1870 1872 1902 Ghi chú
LVĐ 24 900 6 bản Liễu Văn Đường
KOM 13 250 10 73 bản Kiều Oánh Mậu
LNP 185
DMT 1 145 47 bản Duy Minh Thị
T.H.Ư 144
QVĐ 11 133 4 9 có lẽ là bản Quan Văn Đường
B-T 28 615 thường chỉ bản Bùi Kỷ – Trần Trọng Kim
HTC 2 60
TVKI 42
VVK 19 Vũ Văn Kính (lời chú ghi "xem V.V.Kính, 1994")
ĐDA 2 16 6 thường chỉ Đào Duy Anh
TT12 77
CVT 1 21

(Bài này chỉ giải nghĩa những ký hiệu mà chính dữ liệu cho thấy rõ, hoặc đã rất quen thuộc trong giới nghiên cứu Kiều; các ký hiệu khác giữ nguyên.)

Bộ khảo dị của bản 1870 dẫn sáu nguồn chính: LVĐ, KOM, LNP, DMT, T.H.Ư, QVĐ. LVĐ được dẫn nhiều gấp ba bốn lần các nguồn khác, vì đó là bản mà người biên soạn lấy làm đối chứng chính. Khi nhiều nguồn được dẫn cùng nhau trong một lời chú (ví dụ "(LVĐ - THƯ - DMT - QVĐ)"), các cặp hay đi cùng nhau nhất là KOM + LVĐ (183 lần), LNP + LVĐ (180), DMT + LVĐ (136), KOM + LNP (132).

3. Kiểm chứng lời chú bằng bản tải về

Đây là phần mới nhất của bài. Bộ khảo dị bản 1870 có một dạng rất đều: phần đầu mỗi lời chú là câu thơ theo bản khác, chữ khác nằm trong ngoặc kép, nguồn nằm trong ngoặc đơn. Máy đọc được 984 phần đầu như vậy. Với mỗi phần đầu dẫn LVĐ, DMT hay KOM, ta lấy chữ trong ngoặc kép rồi tìm nó trong câu tương ứng của bản tải về: bản 1866 và 1871 cho LVĐ, bản 1872 cho DMT, bản 1902 cho KOM.

Lời chú bản 1870 nói So với bản tải về Khớp Không khớp Tỉ lệ khớp
LVĐ đọc "X" 1871 (Liễu Văn Đường) 822 42 95,1%
LVĐ đọc "X" 1866 (Liễu Văn Đường) 563 70 88,9%
KOM đọc "X" 1902 (Kiều Oánh Mậu) 122 11 91,7%
DMT đọc "X" 1872 (Duy Minh Thị) 9 2 (quá ít để kết luận)

(Những chữ trong ngoặc kép trùng với chính bản 1870 thì không kiểm được và bị bỏ ra. DMT ít khi được dẫn một mình ở phần đầu lời chú, nên mẫu rất nhỏ.)

Bộ khảo dị đáng tin cậy: chín phần mười trở lên những gì lời chú nói về các bản khác được xác nhận bởi chính các bản ấy trên cùng trang web.

Nhưng "LVĐ" trong lời chú gần với bản 1871 hơn bản 1866. Ở những chỗ hai bản Liễu Văn Đường khác nhau, lời chú gần như luôn theo bản 1871:

Câu Lời chú bản 1870 (dẫn LVĐ) Bản 1871 Bản 1866
25 Làn thu thuỷ, “nét” xuân sơn Làn thu thuỷ, nét xuân sơn Làn thu thuỷ, thấp xuân sơn
87 Sống “thì tình chẳng riêng ai” Sống thì tình chẳng riêng ai Sống làm vợ khắp người ta

Điều này hợp lý: bản 1870 (in năm 2003) ra đời sau bản 1871 (in năm 2002) của cùng một người biên soạn, nên bản Liễu Văn Đường mà ông dùng làm đối chứng nhiều khả năng là bản 1871 ông vừa làm xong. Điều này cũng nhắc người dùng dữ liệu rằng "LVĐ" không phải một văn bản duy nhất: hai lần in của Liễu Văn Đường (1866 và 1871) giống nhau 92% số câu nhưng không phải 100% (nghiên cứu số 4).

Những chỗ không khớp phần lớn là khác cách đọc hay chính tả giữa người làm lời chú và người phiên âm bản kia: lời chú viết "hòe", bản 1871 viết "hoè"; lời chú viết "hấng", bản 1902 viết "hứng". Một số ít là khác biệt thật, đáng xem lại từng trường hợp; danh sách được lưu kèm.

4. Những câu được chú nhiều nhất

74 câu được chú ở cả năm bản. Câu được chú nhiều nhất (8 lời chú) là câu 2266, trong cảnh quân của Từ Hải đến "rước chầu vu qui", đón Kiều về:

Bản Câu thơ Lời chú
1866 Hoa bay chấp chới, hà y rỡ ràng "Hoa bay" nên đọc là "hoa quan": mũ có bông vàng chạm kết ở trên; "chấp chới": lung linh sáng; "hà y": áo sắc đẹp rực rỡ như sắc ráng trời
1870 Hoa quan chấp chới, hà y rỡ ràng Hoa “bay” chấp chới… (LVĐ)
1871 Hoa bay chấp chới, hà y rỡ ràng Hoa “quan” chấp chới…
1872 Hoa quan giấp giới hà y RÕ RÀNG Theo mặt chữ thì phải đọc RÕ RÀNG; chữ RÀNG khắc cũng không chuẩn; RỠ RÀNG ở A, B; RÕ RÀNG ở 3 bản Nôm cổ
1902 Hoa quan giấp giới hà y rỡ ràng HOA QUAN: giải mũ; HÀ Y: áo tía màu ráng chiều

Một câu thơ, năm cách đọc chữ thứ hai và chữ thứ ba, và năm lời giải thích. Bản Liễu Văn Đường khắc bay, các bản khác khắc quan; bản 1866 thì vừa phiên bay theo mặt chữ vừa chú rằng nên đọc quan.

Những câu khác được chú ở cả năm bản và nhiều lời chú: câu 898 ("Cực nhà đến đỗi giấn vào tôi ngươi"), 1724, 1784, 1991, 2302, rồi câu 44 ("Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh"), 247 ("Sầu đong càng giở càng đầy"). Phần lớn là những câu có từ cổ hay điển tích, chỗ người đọc hiện đại cần được giải nghĩa và các bản cũng hay khác nhau.

Một lời chú đáng đọc

Lời chú dài nhất ở câu 2 của bản 1872 (Nguyễn Tài Cẩn) bàn về việc bản Duy Minh Thị đọc "chữ tài chữ sắc khéo là cợt nhau" thay vì "chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau". Ông nhận thấy hai chữ TÀI, SẮC "trông hơi khác 6 chữ còn lại trong dòng" trên ván, nên ngờ là chữ chêm vào, và phỏng đoán ba giai đoạn của câu thơ: từ một bản thảo xưa theo sát lời bình của Kim Thánh Thán ("chữ TÌNH chữ KHỔ khéo là KẾT nhau"), đến "tài sắc cợt nhau" của bản này, rồi đến "tài mệnh ghét nhau" của các bản hiện thấy. Đây là kiểu lời chú mà không phép đếm nào thay được.

Một lời chú khác của ông, ở câu 2266, có một chi tiết đáng chú ý cho nghiên cứu số 5: "Ở câu 2273 CÂN ĐAI khắc nhầm thành ĐAI CÂN, mất vần." Nhà nghiên cứu cũng dùng chính luật vần để phát hiện chỗ thợ khắc sai, đúng như phép thử máy móc ở nghiên cứu ấy.

5. Giới hạn của bài

  • Phân loại lời chú dựa vào dấu hiệu bề mặt (độ dài, ngoặc kép, ký hiệu viết tắt). Một lời chú vừa giải nghĩa vừa so dị bản chỉ được xếp vào một loại.
  • Phép kiểm chứng chỉ dùng phần đầu có cấu trúc của lời chú bản 1870 (984 phần đầu). Những nhận định nằm trong phần giải thích dài ("bản LNP và bản T.H.Ư chép là 古…") không được kiểm.
  • "Khớp" nghĩa là chữ trích có mặt trong câu của bản kia, không xét vị trí. Với chữ ngắn, một vài trường hợp có thể khớp do tình cờ.
  • Nhiều ký hiệu nguồn chưa được giải nghĩa (LNP, T.H.Ư, HTC, TVKI, TT12, CVT, KTTĐ…). Muốn biết chắc cần xem phần "ký hiệu" trong các sách in.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Những lời chú được đếm và trích ở đây là công trình của các nhà phiên âm, khảo dị ghi trong bảng dưới. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu ấy. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại.


Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

Chiếc núm vặn giọng văn: lớp từ Hán Việt trong năm bản Kiều

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.


Nghiên cứu số 6 trong loạt đề xuất. Người ta hay nói Kiều là sự hoà quyện giữa lời quê mùa và chữ bác học. Bài này đo sự hoà quyện ấy: bao nhiêu phần trăm âm tiết trong Kiều là Hán Việt, phần ấy dày lên hay thưa đi ở đâu trong truyện, và có khác nhau giữa lời thoại với lời kể, giữa câu lục với câu bát hay không. Kết quả: khoảng một phần tư đến hơn một phần tư âm tiết là Hán Việt, và tỉ lệ ấy dao động mạnh theo cảnh, từ khoảng 12% ở những cảnh chia tay đến hơn 50% ở những cảnh binh đao của Từ Hải. Lớp từ Hán Việt đúng là một chiếc núm vặn giọng văn, và Nguyễn Du vặn nó theo nội dung.


1. Đo bằng cách nào

Không thể đo lớp Hán Việt chỉ bằng cách đếm chữ Hán. Theo nghiên cứu số 9, khoảng 70% chữ Nôm trong Kiều nằm trong vùng chữ Hán cơ bản, nhưng rất nhiều chữ trong số đó chỉ được mượn để ghi âm: 朱 (âm Hán Việt chu) ghi cho, 固 (cố) ghi có, 娘 (nương) ghi nàng. Vì vậy mỗi cặp chữ–âm được gắn một trong ba nhãn, dựa trên Hán Việt Tự Điển của Thiều Chửu:

Nhãn Điều kiện Ví dụ
Hán Việt chữ có trong Thiều Chửu, và âm quốc ngữ là một âm Hán Việt của chữ ấy 情 tình, 花 hoa, 風塵 phong trần
Mượn chữ Hán chữ có trong Thiều Chửu, nhưng âm quốc ngữ không phải âm Hán Việt của nó 朱 cho, 固 có, 娘 nàng
Chữ ngoài Thiều Chửu chữ không có trong Thiều Chửu, phần lớn là chữ Nôm tự tạo 𢚸 lòng, 㐌 đã, 𠓨 vào

Có một nhóm nhỏ phải xử lý bằng tay: những từ thuần Việt trùng âm với âm Hán Việt của chữ dùng để viết chúng. Ai viết bằng 埃 (âm Hán Việt ai), lại viết bằng 吏 (lại), ta viết bằng 些 (ta), thôi viết bằng 催 (thôi). Phép thử máy móc sẽ gọi chúng là Hán Việt. Sau khi xem danh sách âm "Hán Việt" hay gặp nhất, 19 âm như vậy được chuyển sang nhóm "mượn chữ Hán" (ai, lại, như, mà, là, hay, cho, tan, khi, nơi, vì, tay, đâu, nào, ra, ta, thôi, bao, để).

Vẫn còn một vùng xám mà bài này không cố phân định: những từ gốc Hán đã Việt hoá hoàn toàn như không (空), thương (傷), đầu (頭), bạc (薄), điều (條). Chúng được tính là Hán Việt. Vì vậy con số ở đây nên hiểu là giới hạn trên của lớp Hán Việt.

2. Bao nhiêu phần trăm?

Bản Hán Việt Mượn chữ Hán Chữ ngoài Thiều Chửu
1866 26,8% 33,1% 40,0%
1870 27,6% 32,9% 39,5%
1871 26,9% 32,3% 40,8%
1872 24,8% 33,5% 41,7%
1902 27,5% 30,5% 42,0%

Khoảng 25% đến 28% âm tiết trong Kiều là Hán Việt (theo nghĩa rộng ở trên). Tức là cứ bốn chữ có một chữ Hán Việt, ba chữ thuần Việt.

Hai cột sau phản ánh cách viết nhiều hơn là ngôn ngữ, và khớp với phát hiện ở nghiên cứu số 3. Bản 1872, bản hay dùng chữ Hán mượn âm trơn, có tỉ lệ "mượn chữ Hán" cao nhất. Bản 1902, bản hay thêm bộ chỉ nghĩa để thành chữ Nôm tự tạo, có tỉ lệ "chữ ngoài Thiều Chửu" cao nhất. Tỉ lệ Hán Việt của bản 1872 thấp hơn các bản khác khoảng hai điểm, một phần cũng vì cách viết và cách đọc của bản này.

3. Những từ Hán Việt hay gặp

Các âm tiết Hán Việt dùng nhiều nhất (bản 1870): hoa (130), tình (122), thân (98), đường (93), xa (78), sinh (76), chi (68), duyên (64), hương (60), thương (59), hồng (58), xuân (58), thế (53), phận (47), công (47).

Đó gần như là một bản tóm tắt chủ đề của truyện: hoa, tình, thân, duyên, phận, xuân, hồng, hương.

Hai âm tiết Hán Việt đứng liền nhau thì có thể là một từ ghép Hán Việt. Bản 1870 có 2.064 lượt như vậy, thuộc 1.609 kiểu khác nhau. Con số kiểu gần bằng số lượt, tức là đa số chỉ xuất hiện một lần: lớp từ ghép Hán Việt của Kiều rất rộng mà ít lặp. Những từ hay gặp nhất là tên riêng (tiểu thư, Giác Duyên, Sở Khanh, Đạm Tiên, Tiền Đường, Thúc Sinh, Từ công, Hồ công), rồi đến những từ khoá của truyện: phong trần (11), anh hùng (10), bạc mệnh (7), tử sinh (6), ân cần (5), tương tri (5), lưu lạc (5), thừa cơ (5), tài sắc, hồng quần, sự tình, hữu tình, tự tình, hàn huyên, đinh ninh, thị phi, thân phận (mỗi từ 4 lần).

4. Núm vặn theo cảnh

Tỉ lệ Hán Việt theo từng đoạn 100 câu (trung bình bốn bản đủ trang):

Câu Hán Việt Câu Hán Việt
1–100 31,6% 1701–1800 28,9%
101–200 29,2% 1801–1900 24,3%
201–300 26,5% 1901–2000 26,8%
301–400 24,1% 2001–2100 25,0%
401–500 27,4% 2101–2200 26,9%
501–600 24,8% 2201–2300 29,6%
601–700 27,8% 2301–2400 32,9%
701–800 22,4% 2401–2500 35,5%
801–900 24,2% 2501–2600 32,5%
901–1000 22,4% 2601–2700 28,3%
1001–1100 22,8% 2701–2800 21,7%
1101–1200 21,9% 2801–2900 29,4%
1201–1300 26,6% 2901–3000 31,2%
1301–1400 25,0% 3001–3100 25,6%
1401–1500 29,9% 3101–3200 25,1%
1501–1600 19,6% 3201–3254 29,4%

Nhìn kỹ hơn bằng cửa sổ 20 câu trượt trên bản 1870, hai đầu của chiếc núm hiện ra rõ:

Đậm Hán Việt nhất (trên 50%) là quãng câu 2437–2518:

  • "Vội truyền sửa tiệc quân trung, / Muôn binh nghìn tướng hội đồng tẩy oan" (2437–2438)
  • "Triều đình riêng một góc trời / Gồm hai văn võ, rạch đôi sơn hà" (2441–2442)
  • "Phong trần mài một lưỡi gươm, / Những loài giá áo túi cơm sá gì!" (2445–2446)
  • "Ngẫm từ dấy việc binh đao, / Đống xương Vô Định đã cao bằng đầu" (2493–2494)
  • "Làm chi để tiếng về sau, / Nghìn năm ai đã khen đâu Hoàng Sào!" (2495–2496)

Đó là đoạn Từ Hải dựng nghiệp, đánh chiếm, và đoạn Kiều khuyên Từ Hải ra hàng. Cửa sổ đậm nhất đạt 54,3%: cứ hai chữ có hơn một chữ Hán Việt.

Nhạt Hán Việt nhất (khoảng 12% đến 15%) là các quãng:

  • Câu 907–934: "Trông vời gạt lệ chia tay, / Góc trời thăm thẳm, ngày ngày đăm đăm", "Vi lau san sát hơi may, / Một trời thu để riêng ngây một người": Kiều rời nhà theo Mã Giám Sinh, cảnh đường xa.
  • Câu 539–560: "Sự đâu chưa kịp đôi hồi, / Duyên đâu chưa kịp một lời trao tơ", "Trăng thề còn đó trơ trơ": Kim Trọng từ biệt Kiều.
  • Câu 1575–1594: Thúc Sinh về nhà với Hoạn Thư ("Mấy phen cười tỉnh nói say, / Tóc tơ chẳng động mảy may sự tình").
  • Câu 3067–3086 và 3149–3168: những lời trò chuyện trong gia đình khi đoàn tụ, giọng nói thường ngày ("Cũng là máu chảy ruột mềm chớ sao?", "Cũng mang mặt dạn mày dày khó coi!").

Cảnh chia tay và cảnh nói chuyện trong nhà thì ít chữ Hán Việt nhất; cảnh binh đao, triều đình và lời can gián chính trị thì nhiều nhất. Chiếc núm vặn đi theo nội dung đúng như người ta có thể đoán, nhưng giờ có con số: từ 12% lên 54%, chênh nhau hơn bốn lần.

Ngược chiều với từ láy?

Đặt tỉ lệ Hán Việt cạnh mật độ từ láy (nghiên cứu số 1) trên 32 đoạn 100 câu, hệ số tương quan là −0,28: âm, nhưng yếu. Ở hai đầu thì sự ngược chiều rất rõ:

Đoạn Hán Việt Từ láy / 100 câu
2301–2500 (Từ Hải, báo ân báo oán) 33% đến 36% khoảng 11 (thấp nhất truyện)
1001–1100 (lầu Ngưng Bích) 22,8% 32,8 (cao nhất truyện)
2701–2800 (Kim Trọng về vườn cũ) 21,7% 29,5

Nhưng đoạn mở đầu (câu 1–100) lại cao cả hai: 31,6% Hán Việt và 30,8 từ láy, vì đó vừa là chân dung tài sắc (nhiều chữ Hán Việt) vừa là cảnh Thanh minh (nhiều từ láy). Vậy từ láy và chữ Hán Việt không loại trừ nhau, nhưng ở những cảnh cực đoan, khi văn thiên hẳn về cảm xúc hay thiên hẳn về sự kiện, một bên thắng hẳn bên kia.

5. Lời thoại, lời kể, câu lục, câu bát

Một giả thuyết trong bản đề xuất là lời thoại (thư từ, lời Từ Hải) nặng Hán Việt hơn lời kể. Chia bản 1870 theo dấu ngoặc kép:

Hán Việt Mượn chữ Hán Chữ ngoài Thiều Chửu Số âm tiết
Lời thoại 26,3% 34,6% 39,1% 11.468
Lời kể 28,9% 31,2% 39,9% 11.352

Giả thuyết không đúng: lời thoại lại ít Hán Việt hơn lời kể một chút. Lý do có thể thấy ở mục 4: phần lớn lời thoại trong Kiều là những cuộc trò chuyện riêng (tình nhân, chị em, mẹ con), giọng nói thường ngày. Những lời Hán Việt nặng như lời Từ Hải hay lời khuyên hàng chỉ là một phần nhỏ của tổng số lời thoại. (Phép chia theo ngoặc kép còn thô: người phiên âm không phải lúc nào cũng đóng mở ngoặc đầy đủ.)

Giữa câu lục và câu bát:

Hán Việt
Câu lục 29,4%
Câu bát 26,2%

Câu lục đậm Hán Việt hơn câu bát khoảng ba điểm. Và theo vị trí trong câu, chữ Hán Việt dồn về chữ cuối: 37,2% ở chữ thứ 6 câu lục và 32,8% ở chữ thứ 8 câu bát, so với khoảng 23% đến 29% ở các vị trí khác. Chữ cuối câu là chữ gieo vần và phải mang thanh bằng; kho từ Hán Việt thanh bằng (tình, duyên, xuân, hương, hồng, thân) là nguồn vần rất dồi dào, và Nguyễn Du dùng nó nhiều nhất đúng ở chỗ cần vần.

6. Giới hạn của bài

  • Thiều Chửu không phải danh sách đầy đủ âm Hán Việt. Chữ có âm Hán Việt hiếm, hay chữ không có trong từ điển, sẽ bị xếp sai nhóm.
  • Ranh giới Hán Việt / thuần Việt chỉ được xử lý tay cho 19 âm hay gặp nhất. Những từ gốc Hán đã Việt hoá vẫn tính là Hán Việt, nên con số là giới hạn trên.
  • Phần chia lời thoại / lời kể dựa vào dấu ngoặc kép của bản 1870, vốn không hoàn toàn nhất quán.
  • Tỉ lệ "mượn chữ Hán" và "chữ ngoài Thiều Chửu" phụ thuộc cách viết của từng bản, như đã nói ở mục 2; chỉ nên so tỉ lệ Hán Việt giữa các đoạn của cùng một bản hay trung bình bốn bản.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại. Nguồn phụ: chỉ mục Hán Việt Tự Điển của Thiều Chửu (bản sao trên đĩa của dự án Thiều Chửu).


Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

Luật lục bát làm máy dò lỗi: năm bản Kiều qua phép thử bằng trắc và vần

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.


Nghiên cứu số 5 trong loạt đề xuất. Truyện Kiều là 3.254 câu lục bát gần như không chệch luật. Chính sự nghiêm ngặt ấy biến luật thơ thành một công cụ: ở chỗ nào một bản Kiều sai luật mà các bản khác không sai, chỗ đó rất có thể là lỗi của riêng bản ấy, do khắc ván, chép tay hay phiên âm. Bài này cho năm bản Kiều của Nom Foundation đi qua bốn phép thử (độ dài câu, bằng trắc, trầm bổng, vần), dựng một bảng vần thông từ chính dữ liệu, và giải thích vì sao bản 1871 có số lỗi luật gấp đôi các bản kia. Kết luận đáng chú ý nhất: phần lớn "lỗi" của bản 1871 nằm ngay trên ván khắc, không phải trên trang web.


1. Bốn phép thử

Phép thử Luật Cách kiểm tra
Độ dài câu câu lục 6 âm tiết, câu bát 8, xen kẽ nhau đếm âm tiết trong phần quốc ngữ
Bằng trắc lục: chữ 2 bằng, 4 trắc, 6 bằng; bát: 2 bằng, 4 trắc, 6 bằng, 8 bằng thanh ngang, huyền là bằng; sắc, hỏi, ngã, nặng là trắc
Trầm bổng ở câu bát, chữ 6 và chữ 8 cùng bằng nhưng phải một ngang, một huyền so thanh hai chữ
Vần chữ 6 câu lục hiệp với chữ 6 câu bát (vần lưng); chữ 8 câu bát hiệp với chữ 6 câu lục sau (vần chân) so vần hai chữ, xếp theo mức độ giống nhau

Mỗi lỗi tìm được lại được đem so với ba bản đủ trang còn lại ở cùng câu: lỗi chung của mọi bản thì nhiều khả năng thuộc về chính văn bản (lối viết riêng của tác giả, hoặc một chỗ hỏng rất xưa); lỗi riêng của một bản thì nhiều khả năng là lỗi của bản ấy.

2. Độ dài câu: gần như hoàn hảo

Bản Câu lục Câu bát Câu sai độ dài
1866 1.193 1.194 3
1870 1.630 1.630 0
1871 1.627 1.626 1
1872 1.629 1.628 2
1902 1.630 1.625 1

Bảy câu sai độ dài trên cả năm bản đều có lý do rõ ràng ngoài văn bản. Ba câu của bản 1866 có chỗ khuyết được người phiên âm đánh dấu bằng "-" hay "()" ("Gần miền nghe có - -", câu 1683). Câu 1832 bản 1871 có chín âm tiết vì cách đọc kép *khởi/dĩ bị ghi thiếu ngoặc vuông. Ở bản 1872, một câu là dòng tiêu đề chữ Hán chen vào ("Hựu nhất thể vân", câu 1069), một câu thiếu một âm tiết trong phần quốc ngữ (câu 1730). Câu 2601 bản 1902 có một chuỗi lỗi mã hoá. Bản 1870 không sai câu nào.

3. Bằng trắc: lỗi chung là lối viết, lỗi riêng là lỗi bản

Bản Câu sai luật Chỗ sai Chung mọi bản Một vài bản Riêng bản này
1866 30 34 21 10 3
1870 33 36 28 3 5
1871 64 68 28 5 35
1872 34 38 28 6 4
1902 29 33 28 5 0

(Bản 1866 thiếu trang nên số "chung mọi bản" thấp hơn.)

Lỗi chung: câu lục ngắt 3/3

28 chỗ sai luật có mặt trong cả bốn bản đủ trang. Đọc chúng thì thấy ngay đó không phải lỗi:

  • Mai cốt cách, tuyết tinh thần (câu 17)
  • Khi tựa gối, khi cúi đầu (487)
  • Người nách thước, kẻ tay đao (577)
  • Duyên hội ngộ, đức cù lao (601)
  • Khi gió gác, khi trăng sân (1295)
  • Khi chè chén, khi thuốc thang (1749)
  • Càng trông mặt, càng ngẩn ngơ (1819)
  • Hại một người, cứu muôn người (2685)
  • Người yểu điệu, kẻ văn chương (2841)

Gần như tất cả là câu lục ngắt nhịp 3/3: hai vế ba chữ đối nhau. Khi ngắt như vậy, chữ thứ 2 rơi vào giữa một vế và được tự do về thanh, còn chữ thứ 3 mới là chỗ dừng. Đây là một lối viết quen thuộc của lục bát, được Nguyễn Du dùng có ý để tạo nhịp đối. Phép thử máy móc gọi chúng là "sai luật", nhưng cả năm bản đều giống nhau ở những câu này, và đó chính là dấu hiệu cho thấy chúng thuộc về văn bản gốc.

Lỗi riêng: bản 1902 sạch nhất, bản 1871 nhiều nhất

Bản 1902 không có chỗ sai luật nào của riêng nó. Bản 1870 có 5, bản 1872 có 4, bản 1866 có 3. Bản 1871 có 35, gấp bảy đến mười lần. Toàn bộ khoảng cách giữa 1871 (64 câu sai) và các bản khác (29 đến 34) nằm ở những lỗi riêng này.

Nhìn vào chúng, một mẫu hình hiện ra:

Câu Bản 1871 đọc Các bản khác đọc Chữ Nôm 1871 / bản khác
472 theo vần cung vấn cung thương 問 / 商
1438 đến lời riêng dậu riêng tây 酉 / 西
2207 Ngỏ lời nói với băng đại băng nhân 大 / 人
1707 đã đắt mưu hảo mưu gian 好 / 奸
2539 đến trước trung vũ trung quân 宇 / 軍
1246 nước cờ dưới lễ dưới hoa 礼 / 花
1553 Nỗi nhẫn kín chẳng ai hay Nỗi lòng 忍 / 𢚸
3043 đã bén muối ích muối dưa 益 / 𦯬
626 Huyện Lâm Thanh cũng tắc cũng gần 則 / 𧵆
1409 mặt sắt đen tại đen sì 茌

Trong hầu hết các trường hợp, chữ Nôm của bản 1871 khác chữ của các bản kia, và khác theo kiểu "trông gần giống": 問 với 商, 酉 với 西, 大 với 人, 好 với 奸. Cách đọc quốc ngữ của bản 1871 đi theo đúng chữ khác ấy, đọc bằng âm Hán Việt của nó (vấn, dậu, đại, hảo), dù đọc như vậy thì câu thơ mất nghĩa. "Mùi thiền đã bén muối ích" hay "theo vần cung vấn" không phải là dị bản; không ai viết như thế.

Câu hỏi là lỗi nằm ở đâu: trên ván khắc năm 1871, hay ở khâu nhập liệu lên trang web? Ảnh quét của chính trang web trả lời được. Ở trang 20 của bản 1871, câu 472 là cột thứ năm từ phải sang ở nửa dưới. Chữ cuối cột mang khung 門 bao quanh, tức là 問, không phải 商:

Cột chứa câu 472 trên ảnh quét bản 1871, chữ cuối cột có khung 門

Hình 1. Cột chứa câu 472 (cột bên trái trong hình) cắt từ ảnh quét trang 20 bản 1871 trên trang Nom Foundation, phóng to khoảng ba lần. Ba chữ cuối cột là 韻宮問: chữ cuối có khung 門, khác với 商 của các bản khác.

Vậy ít nhất ở câu này, lỗi nằm trên ván khắc: thợ khắc bản 1871 đã khắc 商 thành một chữ có khung 門. Người phiên âm chép trung thành chữ trên ván và đọc nó theo âm Hán Việt, đúng tinh thần khảo dị là ghi lại bản in như nó vốn có, kể cả chỗ sai. Bản 1871 vì thế không "kém" vì trang web, mà vì chính ván in của nó có nhiều chữ khắc nhầm hơn. Bản 1866, cùng hiệu Liễu Văn Đường, không có những lỗi này (chỉ 3 lỗi riêng), nên ván 1871 có lẽ là một lần khắc lại, và chính lần khắc lại ấy sinh lỗi. Chỉ một câu được đối chiếu với ảnh; các câu khác cần xem thêm ảnh để chắc chắn từng trường hợp.

4. Trầm bổng: gần như tuyệt đối

Ở câu bát, chữ 6 và chữ 8 đều mang thanh bằng, nhưng luật đòi một chữ thanh ngang và một chữ thanh huyền (một bổng, một trầm). Kết quả:

Bản Đúng luật Sai luật Tỉ lệ đúng
1866 1.190 2 99,8%
1870 1.627 0 100%
1871 1.612 4 99,8%
1872 1.627 1 99,9%
1902 1.625 0 100%

Cả bảy chỗ sai đều là cách đọc riêng của một hai bản, và các bản còn lại đều đúng luật ở cùng câu. Câu 1238 ("Thân sao bướm chán ong tinh bấy thân", hai thanh ngang) sai ở cả 1866 lẫn 1871, trong khi 1870, 1872, 1902 đọc "ong chường"; đây lại là một chỗ chung của hai bản Liễu Văn Đường. Câu 3144 bản 1866 đọc "mấy phân tình chung" (hai thanh ngang), các bản khác đọc "chung tình": thêm một lần đảo chiều từ đôi làm hỏng luật. Câu 2326 bản 1871 đọc "giẽ hoài" thay vì "giẽ run". Hai câu 2738 và 2762 của bản 1871 có chữ "[?]" (chữ chưa đọc được) đúng ở vị trí ấy.

5. Vần: một nửa vần chính, một nửa vần thông

Đây là phép thử phức tạp nhất. Vần trong Kiều không đòi giống hệt; Nguyễn Du dùng rất nhiều vần thông, tức hai vần gần nhau. Để đếm, mỗi cặp chữ phải hiệp vần được xếp vào một trong năm mức:

Mức Ví dụ Bốn bản đủ trang Tỉ lệ
Vần giống hệt ta / là, xanh / thanh 6.544 50,3%
Chỉ khác âm đệm xa / hoa, thân / xuân 1.135 8,7%
Khác nguyên âm, cùng âm cuối dâu / đau, phong / hồng, đèn / truyền 5.205 40,0%
Khác âm cuối, cùng nguyên âm tàn / canh 40 0,3%
Khác cả hai (không hiệp) 79 0,6%

Chỉ một nửa số vần trong Kiều là vần giống hệt. Nửa còn lại là vần thông, phần lớn là thay nguyên âm mà giữ nguyên âm cuối. Khi so, âm cuối được chuẩn hoá theo cách đọc: o và u cuối vần cùng là một âm (theo hiệp với nhiều), y và i cũng vậy (may với đây), nh với ng, ch với c. Thiếu bước chuẩn hoá này thì máy sẽ báo sai hàng chục chỗ (xem phần quy trình).

Bảng vần thông của Kiều

Dựng từ chính dữ liệu: đếm mọi cặp vần không giống hệt trên năm bản, cả vần lưng lẫn vần chân.

Cặp vần Số lần Ví dụ
ang ~ ương 612 nàng / đường
ay ~ ây 564 này / đây
anh ~ inh 461 xanh / tình
a ~ oa (khác âm đệm) 455 xa / hoa
ong ~ ông 410 lòng / hồng
au ~ âu 404 sau / đâu
ơi ~ ươi 362 lời / người
ai ~ ơi 338 bài / lời
ơ ~ ưa 295 giờ / xưa
ân ~ uân (khác âm đệm) 227 thân / xuân
ai ~ ươi 217 ngoài / người
an ~ oan (khác âm đệm) 182 tan / hoàn
ôi ~ ơi 177 rồi / lời
iên ~ ên 172 tiên / đền
ung ~ ông 169 chung / chồng
ong ~ ung 144 lòng / chung
e ~ ê 103 nghe / về
en ~ iên 88 đen / tiền
eo ~ iêu 67 bèo / nhiều

(Mỗi ví dụ là một cặp chữ thật sự hiệp vần với nhau trong bản 1870.)

Bảng này khớp với những gì sách vở về lục bát vẫn nói: các vần thông đi thành từng họ (họ -ang/-ương, họ -ay/-ây, họ -anh/-inh/-ênh, họ -ong/-ông/-ung, họ -ai/-ơi/-ôi/-ươi), và trong mỗi họ âm cuối giữ nguyên còn nguyên âm thay đổi. Điều mới ở đây là tần suất: ang ~ ương và ay ~ ây mỗi cặp xuất hiện hơn một trăm lần trong mỗi bản.

Vần hỏng: lại là bản 1871

Bản Chỗ vần hỏng Riêng bản này
1866 30 8
1870 9 3
1871 58 52
1872 4 2
1902 8 6

Chỉ có hai chỗ vần hỏng chung cho cả bốn bản đủ trang: câu 2963 và 2964 ("...duyên thổ tù. / Nàng đà gieo ngọc trầm châu, / Sông Tiền Đường đó ấy mồ hồng nhan"). Đây là vần u ~ âu ~ ô, một vần rất lỏng mà cả năm bản đều giữ, nên có lẽ đó là chữ của chính tác giả, hoặc một chỗ hỏng rất xưa trước mọi bản in còn lại.

Còn lại, mỗi chỗ vần hỏng riêng một bản là một manh mối cụ thể:

Câu Bản lệch Bản lệch đọc Các bản khác đọc Vì sao bản lệch hỏng vần
1008 1871 ép nài mây mưa ép nài mưa mây mây hiệp với đây của câu sau, mưa thì không
717 1866, 1871 ngồi nhẫn canh tàn ngồi nhẫn tàn canh canh hiệp với mình của câu trước, tàn thì không
1726 1866, 1871 cứ mà gửi thân gửi thưa thưa hiệp với mưa của câu sau
3226 1870 duyên bạn bè duyên bạn bầy bầy hiệp với mây của câu sau
1416 1870 chưa xong bề nào chưa yên (an) bề nào yên hiệp với đơn của câu trước
2115 1902 Nàng càng mặt ủ mày chau Nghĩ mình túng đất sẩy chân 1902 có cả một câu khác; chau không hiệp với gần của câu sau

Ba điều đáng ghi:

  • Hai bản Liễu Văn Đường (1866 và 1871) có chung những chỗ hỏng vần (câu 717, 1726; và chỗ sai trầm bổng ở câu 1238). Cùng một lỗi ở hai bản cùng hiệu in là bằng chứng chúng cùng một dòng truyền.
  • Bản 1870 cũng có lỗi riêng (bạn bè, chưa xong), dù ít.
  • Câu 2115 của bản 1902 là cả một câu khác. Luật vần phát hiện ra nó ngay, vì câu ấy không hiệp với câu kế tiếp. Có thể bản 1902 thật sự có câu này, cũng có thể đây là một câu bị chép nhầm chỗ khi nhập liệu; muốn biết phải xem ảnh quét.

6. Một ứng dụng nữa: kiểm tra lại nghiên cứu từ đôi

Nghiên cứu số 2 cho thấy chiều của một từ đôi cùng thanh (như xa gần / gần xa) do vần quyết định, nhưng phép kiểm tra vần ở đó còn thô. Với bảng xếp mức của mục 5, đếm lại: trong 153 lượt, chiều được dùng hiệp vần tốt hơn chiều ngược 149 lần, kém hơn 4 lần. Bốn lần kém hơn đều là chỗ đáng ngờ, trong đó có câu 1008 bản 1871 (mây mưa thay vì mưa mây) đã nêu ở trên. Luật thơ, một lần nữa, chỉ đúng vào chỗ có lỗi.

7. Kết luận

  • Năm bản Kiều đều gần như hoàn hảo về luật: tỉ lệ đúng trầm bổng 99,8% đến 100%, và khoảng 99% vần hiệp được (chính hay thông).
  • Những chỗ "sai luật" chung của mọi bản là lối viết có chủ ý (câu lục 3/3) hoặc một vài vần lỏng rất xưa, không phải lỗi.
  • Những chỗ sai luật riêng của một bản là manh mối tốt nhất để tìm lỗi. Bản 1902 sạch nhất (0 lỗi bằng trắc riêng). Bản 1871 nhiều nhất (35 lỗi bằng trắc riêng, 52 lỗi vần riêng), và ít nhất một trường hợp đã được ảnh quét xác nhận là lỗi khắc ván, không phải lỗi nhập liệu.
  • Hai bản Liễu Văn Đường chia nhau một số lỗi, nên chúng cùng một dòng truyền.

8. Giới hạn của bài

  • Phép thử chạy trên phần phiên âm quốc ngữ, không phải trên chữ Nôm. Một chữ Nôm đọc được nhiều cách thì cách đọc của người phiên âm quyết định kết quả.
  • Câu lục 3/3 bị đếm là "sai luật" vì phép thử không biết ngắt nhịp. Có thể dạy máy nhận ra chúng (hai vế ba chữ, thường có dấu phẩy ở giữa), nhưng ở đây giữ nguyên để người đọc thấy chúng.
  • Ranh giới giữa "vần thông" và "vần hỏng" là một lựa chọn: ở đây chỉ coi là hỏng khi khác cả nguyên âm lẫn âm cuối. Một tiêu chí chặt hơn sẽ cho thêm vài chục chỗ đáng xem.
  • Chỉ một lỗi của bản 1871 được đối chiếu với ảnh quét. Các lỗi khác cùng mẫu hình (chữ trông gần giống, đọc theo âm Hán Việt) có khả năng cao cũng nằm trên ván, nhưng chưa được kiểm tra từng chữ.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại. Hình 1 cắt từ ảnh quét do Nom Foundation công bố.


Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

Ai đứng với ai: bản đồ dị bản và cây gia phả của năm bản Kiều

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.


Nghiên cứu số 4 trong loạt đề xuất. Năm bản Kiều của Nom Foundation khác nhau ở khoảng một phần ba số câu. Bài này lập bản đồ những khác biệt ấy đến từng chữ, rồi dùng chúng để trả lời câu hỏi cổ điển của ngành văn bản học: các bản có họ hàng với nhau thế nào? Nhờ dữ liệu ghép sẵn chữ Nôm với âm, mỗi khác biệt còn được tách làm hai loại mà trước đây phải đọc từng trang mới phân được: khác trên ván in (chữ Nôm khác) và khác ở người phiên âm (cùng một chữ Nôm, đọc ra hai âm). Kết quả là một cây gia phả hai nhánh: nhánh Liễu Văn Đường (1866, 1871) đi cùng bản Duy Minh Thị (1872), và nhánh 1870 đi cùng bản Kiều Oánh Mậu (1902).


1. Năm bản giống nhau đến đâu, tính theo câu?

Tỉ lệ câu có phần quốc ngữ giống hệt nhau giữa từng cặp bản:

1870 1871 1872 1902
1866 71,3% 92,4% 68,5% 64,0%
1870 69,1% 63,2% 69,2%
1871 67,5% 63,7%
1872 62,6%

Ngoài cặp 1866–1871 (hai bản cùng hiệu Liễu Văn Đường, giống nhau hơn chín phần mười số câu), mọi cặp còn lại chỉ có khoảng hai phần ba số câu giống hệt nhau.

2. Khác nhau ở bao nhiêu chữ?

Gióng bốn bản đủ trang (1870, 1871, 1872, 1902) theo số câu: 3.252 câu có mặt ở cả bốn bản. Trong đó 10 câu có số âm tiết khác nhau giữa các bản nên bị bỏ ra; còn lại 22.690 vị trí chữ được so.

  • 2.851 vị trí (12,6%) có ít nhất một bản đọc khác.
  • Theo câu: 1.535 câu (47%) giống hệt nhau ở cả bốn bản; 1.013 câu khác một chữ; 461 câu khác hai chữ; 134 câu khác ba chữ; 99 câu khác từ bốn chữ trở lên.

Nghĩa là gần một nửa số câu Kiều được bốn bản chép y như nhau, và phần lớn câu còn lại chỉ khác một hai chữ. Những câu khác bốn chữ trở lên là những câu viết lại hẳn, ví dụ câu 88: "Khéo thay nằm xuống là ma không chồng" (1870) so với "Khéo thay thác xuống ra người tình không" (1871).

3. Khác trên ván, hay khác ở người phiên âm?

Ở mỗi vị trí mà hai bản đọc khác nhau, ta nhìn vào chữ Nôm của hai bản (mã PUA đã được quy đổi như ở nghiên cứu số 3):

  • Chữ Nôm khác nhau: hai ván in khắc hai chữ khác nhau. Đây là dị bản trên ván.
  • Chữ Nôm giống nhau, đọc ra hai âm: hai ván khắc cùng một chữ, nhưng hai người phiên âm đọc khác nhau. Đây là khác biệt ở khâu phiên âm.
Cặp bản Khác chữ Cùng chữ, khác cách đọc Tỉ lệ khác do phiên âm
1870–1871 1.429 126 8,1%
1870–1872 1.550 284 15,5%
1870–1902 1.241 250 16,8%
1871–1872 1.004 435 30,2%
1871–1902 1.488 232 13,5%
1872–1902 1.520 279 15,5%
Tổng 8.232 1.606 16,3%

Khoảng năm phần sáu số khác biệt nằm trên ván in; khoảng một phần sáu do người phiên âm.

Bảng còn cho thấy một điều đáng tin cậy: cặp 1870–1871 có ít khác biệt do phiên âm nhất (126 lần, 8%). Đó cũng là cặp duy nhất trong bốn bản có chung một người phiên âm, Nguyễn Quảng Tuân. Cùng một người thì đọc cùng một chữ ra cùng một âm. Ngược lại, cặp 1871–1872 có nhiều khác biệt do phiên âm nhất (435 lần, 30%): hai ván rất gần nhau về chữ (xem mục 5), nhưng hai người phiên âm (Nguyễn Quảng Tuân và Nguyễn Tài Cẩn) đọc khác nhau.

Người phiên âm khác nhau ở đâu?

Những cặp "cùng chữ, khác cách đọc" hay gặp nhất chia làm ba nhóm.

Chính tả (không phải khác biệt thật): quỉ / quỷ (鬼), quì / quỳ (跪), qui / quy (歸, 皈), hoè / hòe (槐). Đây chỉ là cách đặt dấu và cách viết i / y.

Hai âm của cùng một từ (theo vùng miền hay theo thời): Lâm Tri / Lâm Truy (淄, 52 lần), dù / dầu (油, 46 lần), ngắn / vắn (𥐆), mái / mé (𠃅), giả / trả (者), đàng / đường (塘), gởi / gửi (𠳚), gẫm / ngẫm (𡄎), bậc / bực (堛), lẽ / nhẽ (𨤰), nghìn / ngàn (𠦳), thật / thực (寔), lạt / nhạt (𤁕), tràng / trường (膓), vầng / vừng (暈), dời / rời (移), thì / thời (時). Một chữ Nôm, hai cách đọc đều đúng; người phiên âm chọn theo thói quen của mình.

Đọc khác nghĩa (khác biệt thật về cách hiểu):

  • Câu 20, chữ 𦝄: bản 1870 đọc lưng, bản 1871 và 1902 đọc trăng.
  • Câu 58, chữ 油: dàu dàu (1870, 1871), rầu rầu (1872), dầu dầu (1902).
  • Chữ 恩 đọc ân hay ơn, chữ 之 đọc chi hay gì: âm Hán Việt hay âm Nôm của cùng một chữ.
  • Chữ 台 đọc hay hay thay; chữ 湥 đọc giọt hay lệ; chữ 𤑟 đọc rõ hay tỏ.
  • Câu 50, chữ 鈽: bản 1870 đọc vó, bản 1871 đọc búa.

Nhóm thứ ba là nơi người đọc Kiều thấy rõ nhất vai trò của người phiên âm: cùng một nét khắc trên ván, mỗi nhà nghiên cứu nghe ra một chữ.

4. Bản nào đứng với bản nào?

Ở mỗi vị trí dị bản, bốn bản chia thành các "phe" theo cách đọc. Đếm các kiểu chia phe:

Kiểu chia phe Số vị trí Ví dụ
1872 một mình, ba bản kia giống nhau 555 câu 2: chữ tài chữ mệnh / chữ tài chữ sắc (1872)
1902 một mình 526 câu 69: đến / tới (1902)
1870 một mình 466 câu 8: có / cổ (1870)
1871 một mình 397 câu 27: hai / đôi (1871)
1870 + 1902 / 1871 + 1872 341 câu 21: nói (1870, 1902) / thốt (1871, 1872)
1870 + 1871 / 1872 + 1902 159 câu 33: chương / xoang
1870 + 1872 / 1871 + 1902 58 câu 85: bấy / mấy
ba phe trở lên 349 câu 264: gợi / khảy / cới / khơi

Hai điều rút ra:

Mỗi bản có nhiều chữ "riêng". Bản 1872 đứng một mình ở 555 vị trí, bản 1902 ở 526, bản 1870 ở 466, bản 1871 ở 397. Không bản nào là "bản gốc" mà các bản kia chỉ chép lại.

Trong ba cách chia đôi, một cách trội hẳn. Khi bốn bản chia thành hai cặp, cặp 1870 + 1902 đối với 1871 + 1872 xuất hiện 341 lần, gấp đôi cách chia thứ hai (159) và gấp sáu cách thứ ba (58). Trong văn bản học, những chỗ hai bản cùng một cách đọc riêng là bằng chứng tốt nhất về họ hàng. Ở đây bằng chứng chỉ về một hướng: 1870 gần 1902, 1871 gần 1872.

5. Cây gia phả

Đưa cả bản 1866 vào (16.652 vị trí có mặt ở cả năm bản), đếm số vị trí khác nhau giữa từng cặp bản:

1870 1871 1872 1902
1866 1.039 208 997 1.243
1870 1.096 1.287 1.080
1871 1.049 1.283
1872 1.319

Ghép dần các bản gần nhau nhất (phương pháp UPGMA, cách dựng cây đơn giản nhất từ một bảng khoảng cách):

  1. 1866 và 1871 ghép trước tiên, ở khoảng cách 208, rất gần nhau.
  2. 1872 ghép vào nhóm Liễu Văn Đường, ở khoảng cách trung bình 1.023.
  3. 1870 và 1902 ghép với nhau, ở khoảng cách 1.080.
  4. Hai nhánh gặp nhau ở khoảng cách 1.211.
              ┌── 1866  (Liễu Văn Đường)
         ┌────┤
         │    └── 1871  (Liễu Văn Đường)
    ┌────┤
    │    └─────── 1872  (Duy Minh Thị)
────┤
    │    ┌─────── 1870  (Bản Kinh, Tự Đức)
    └────┤
         └─────── 1902  (Kiều Oánh Mậu)

Để chắc rằng cây không bị lệch do người phiên âm (ba bản 1866, 1870, 1871 có chung người phiên âm, điều này có thể kéo chúng lại gần nhau), cây được dựng lại chỉ bằng những khác biệt trên ván (khác chữ Nôm và khác cách đọc). Khoảng cách đổi, nhưng hình cây không đổi: 1866–1871 chỉ khác nhau 119 chỗ; 1872 gần 1866 (693) và 1871 (729) hơn mọi bản khác; 1870 gần 1902 nhất (887). Hơn nữa, nếu người phiên âm có kéo được, nó phải kéo 1870 về phía 1866 và 1871. Thực tế 1870 lại đi với 1902, bản do một nhóm khác phiên âm. Kết quả này vững.

Cần nói rõ giới hạn của cây: đây là cây họ hàng theo mức giống nhau, không phải cây phả hệ thật (bản nào chép từ bản nào). Muốn biết hướng chép phải xét từng chỗ sai chung, như các lỗi khắc ván của bản 1871 ở nghiên cứu số 5. Nhưng hai nhánh thì rất rõ, và khớp với những gì các nghiên cứu trước cho thấy: hai bản Liễu Văn Đường chung lỗi vần và chung chữ Nôm đến 95,8% (nghiên cứu số 3 và 5).

6. Chữ viết hoa của bản 1872

Ở các nghiên cứu trước, những chữ viết hoa trong phần phiên âm bản 1872 (TRỜ TRỜ, MẢI, THA LA, VẠNH VẠNH…) luôn rơi đúng vào chỗ bản này khác các bản kia. Giờ có thể đếm trên toàn văn bản:

  • Bản 1872 có 1.325 chữ viết hoa ở những câu gióng được.
  • 74% trong số ấy đứng ở chỗ bản 1872 khác ít nhất một trong ba bản 1870, 1871, 1902; 39% đứng ở chỗ nó khác cả ba.
  • Ngược lại, ở 759 chỗ bản 1872 khác cả ba bản kia, 520 chỗ (68,5%) được viết hoa.

Vậy chữ hoa đúng là dấu đánh dấu khác biệt, nhưng không phải so với chính bốn bản này. Nhiều chữ hoa đứng ở chỗ bản 1872 giống một bản khác mà khác những bản còn lại: XOANG giống 1902, THỐT giống 1871, ĐÃ giống 1871 và 1902 mà khác 1870. Cách giải thích hợp lý nhất: người phiên âm bản 1872 viết hoa những chữ khác với một văn bản đối chiếu của riêng ông (có lẽ một bản Kiều quốc ngữ thông dụng), không phải với các bản Nôm ở đây. Chữ hoa vì thế là một manh mối tốt (bắt được hai phần ba số chữ riêng của bản 1872), nhưng không thay được phép so sánh trực tiếp.

7. Giới hạn của bài

  • Chỉ so những câu có cùng số âm tiết ở mọi bản (bỏ 10 câu). Câu thêm bớt chữ không được so ở đây.
  • Cách đánh số câu của trang web có vài chỗ trùng số. Số câu được suy từ số đỏ in trên trang, nên quanh các câu thừa của một bản có vài câu mang cùng một số: bản 1870 quanh câu 393, 531–532, 1827–1828, 1897–1898; bản 1872 quanh câu 1067–1073; bản 1902 quanh câu 532–533 và 1440. Ở những chỗ ấy việc gióng câu có thể lệch một hai câu. Đây cũng là chỗ các bản có câu thừa (chẳng hạn bản 1872 chèn một dòng tiêu đề chữ Hán và các câu đề thơ ở quãng câu 1067–1073).
  • Khác biệt chính tả (quỉ / quỷ) chưa được lọc ra khỏi số liệu; chúng làm nhóm "khác do phiên âm" lớn hơn thực tế một chút.
  • Cây UPGMA giả định mọi nhánh biến đổi cùng tốc độ. Với năm bản và hai nhánh rõ ràng như vậy, giả định này không làm đổi kết luận, nhưng không nên đọc độ dài nhánh như số năm.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại. Mọi con số trong bài được tính từ bản tải về ngày ấy.


Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

Cùng một chữ, năm cách viết: biến thể chữ Nôm giữa năm bản Kiều

Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.


Nghiên cứu số 3 trong loạt đề xuất. Mọi chuyện bắt đầu từ chữ lời*: bản Kiều 1870 viết* lời bằng 𠳒 (口 + 𡗶 trời) tới 164 lần, trong khi mộc bản 1879 của Hoàng Xuân Hãn hay khắc lời không có bộ khẩu. Câu hỏi đặt ra: còn những chữ nào như thế, và giữa năm bản Kiều của Nom Foundation thì chữ Nôm khác nhau đến mức nào? Bài này so từng chữ một ở 19.839 vị trí mà cả bốn bản đủ trang cùng có một âm, và trả lời ba điều. Thứ nhất, lời hoá ra là một trong những chữ ổn định nhất. Thứ hai, chỉ khoảng sáu phần mười số chữ được bốn bản viết giống nhau. Thứ ba, mỗi bản có một "phong cách chữ" riêng: có bản thích thêm bộ chỉ nghĩa, có bản thích dùng chữ mượn trơn.


1. Cách so

Hai bản được coi là "đang viết cùng một chữ" khi ở cùng một câu (theo số câu cau_guess), cùng vị trí trong câu, và cùng một âm quốc ngữ. Ví dụ chữ thứ tư của câu 1 phải đọc là cõi ở mọi bản thì mới đem so chữ Nôm. Như vậy những chỗ các bản khác nhau về từ (nghiên cứu số 4) không lẫn vào đây; chỉ còn lại khác biệt về cách viết.

  • Bốn bản đủ trang (1870, 1871, 1872, 1902): 19.839 vị trí gióng được.
  • Cả năm bản (tính cả 1866, bản thiếu 36 trang): 14.557 vị trí.

Theo nghiên cứu số 9, có một vấn đề phải xử lý trước: các mã ở vùng riêng (PUA). Ví dụ chữ mặt được bốn bản ghi bằng một mã PUA, còn bản 1902 ghi bằng mã chuẩn 𩈘, dù trên ảnh quét hai chữ trông cùng một hình. Vì vậy mọi phép đếm được làm hai lần:

  • Cách A: mã PUA là một chữ riêng.
  • Cách B: mã PUA được quy về chữ chuẩn mà các bản khác dùng ở cùng chỗ, khi chữ chuẩn ấy chiếm từ 80% số lần trở lên.

2. Bốn bản viết giống nhau đến đâu?

Cách A Cách B
Vị trí cả bốn bản viết cùng một chữ 12.049 (60,7%) 12.366 (62,3%)

Quy đổi PUA chỉ thêm khoảng 1,6 điểm phần trăm. Nghĩa là PUA không phải nguyên nhân chính; ngay cả khi bỏ qua mọi khác biệt về mã, gần bốn phần mười số chữ vẫn được viết khác nhau giữa các bản.

So từng cặp bản (cách B):

1871 1872 1902
1870 80,4% 73,2% 77,2%
1871 80,5% 78,0%
1872 72,0%

Và bản 1866 so với từng bản (14.557 vị trí):

1866 so với 1870 1871 1872 1902
Cùng chữ 80,3% 95,8% 79,8% 77,9%

Con số 95,8% nổi bật hẳn. Bản 1866 và bản 1871 cùng do hiệu Liễu Văn Đường in, và giống nhau đến từng chữ ở gần 96% vị trí, trong khi mọi cặp bản khác chỉ giống nhau 72% đến 80%. Cộng thêm hai bằng chứng từ các nghiên cứu trước (hai bản có cùng bố cục 136 trang, và có chung những lỗi vần, lỗi trầm bổng ở nghiên cứu số 5), có thể nói chắc chắn bản 1871 thuộc cùng một dòng ván với bản 1866, rất có thể là một lần khắc lại.

Một thí nghiệm tự nhiên

Ba bản 1866, 1870 và 1871 có chung một người phiên âm là Nguyễn Quảng Tuân. Nếu khác biệt chữ Nôm chủ yếu do người nhập liệu, ba bản ấy phải giống nhau như nhau. Thực tế 1866–1871 giống nhau 95,8%, còn 1870–1871 chỉ 80,4%. Người phiên âm không đổi mà mức giống nhau chênh lệch như vậy, nên phần lớn khác biệt giữa 1870 và 1871 phải đến từ chính ván khắc, không phải từ người nhập liệu. Đây là bằng chứng mạnh nhất trong bài rằng những khác biệt chữ đếm được ở đây phần lớn là thật, có trên mộc bản.

(Điều này không loại trừ phần đóng góp của người nhập liệu ở hai bản còn lại. Bản 1872 do Nguyễn Tài Cẩn làm, bản 1902 do Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng chế bản Nôm; với hai bản này không có "đối chứng" như trên.)

3. Chữ ổn định và chữ hay đổi

Ổn định nhất

Trong các chữ xuất hiện từ 80 vị trí trở lên, những chữ sau gần như luôn được bốn bản viết y hệt:

Âm Vị trí Bất đồng Chữ
lòng 164 0 𢚸
cho 153 0 朱
tình 115 0 情
này 98 0 尼
vào 84 0 𠓨
đã 234 1 㐌
lại 129 1 吏
mới 103 1 買
như 86 1 如
rằng 151 2 浪
nàng 187 3 娘
có 143 3 固
trời 89 2 𡗶
hoa 121 3 花

Còn chữ lời?

Bản Cách viết lời (ở các vị trí gióng được)
1870 𠳒 ×152, 唎 ×3, 利 ×2
1871 𠳒 ×153, 利 ×3, 𡗶 ×2
1872 𠳒 ×150, 利 ×2, 調 ×2, 𡗶 ×1
1902 𠳒 ×154, 唎 ×2, 利 ×2

Lời là một chữ rất ổn định: cả bốn bản đều viết 𠳒 ở khoảng 97% số lần. Dạng không có bộ khẩu (𡗶) chỉ xuất hiện ba lần (hai ở bản 1871, một ở bản 1872). Vậy nếu bản 1879 của Hoàng Xuân Hãn thường viết lời không có bộ khẩu, thì đó là một nét riêng của bản 1879, không phải của truyền thống chung mà năm bản này đại diện.

Hay đổi nhất

Những chữ mà ở mọi vị trí, bốn bản không cùng một cách viết (bất đồng 100%):

Âm Vị trí 1870 1871 1872 1902
là 155 羅 𱺵 𱺵 𱺵
ra 141 𠚢 𦋦 𦋦 𫥨
trong 96 𥪝 𥪞, 冲 冲, 𥪝 𥪞
nào 94 𱜢 𱜢 芇 芇
chẳng 93 拯 𫽄 庄 拯
làm 72 爫 𫜵 𫜵 爫
trước 68 𠓀 𠓀, 畧 畧 𠓀
nỗi 56 餒, 浽 浽 浽 餒
gió 55 𩙍 𱢻 𫗄 𫗄
nhau 48 饒 饒 饒, 僥 𠑬
thì 47 𪰛 時 時 時
xưa 46 𠸗 初 初 𠸗
nghĩ 41 擬 𢪀 𢪀 𢪀
cửa 38 𨷶 𲈳 𫔳 𲈾
mưa 31 𩅹 湄 湄 湄
chơi 29 制, 𨔈 制 制 𨔈

(Mỗi ô ghi cách viết chính của bản ấy.)

Bảng này cho thấy một điều quan trọng: khác biệt có tính hệ thống theo từng bản. Bản 1870 viết là bằng 羅 ở cả 151 lần, ba bản kia viết 𱺵 ở gần như mọi lần. Bản 1870 viết thì bằng 𪰛, ba bản kia đều 時. Bản 1872 viết nào bằng 芇 như bản 1902, còn 1870 và 1871 viết 𱜢. Không phải mỗi người khắc ván đổi chữ tuỳ hứng từng câu, mà mỗi bản giữ một bộ chữ của riêng nó cho các từ thông dụng.

4. Khác nhau theo kiểu nào?

Mỗi lần hai bản viết khác nhau ở cùng vị trí (27.502 lần, đếm theo từng cặp bản, cách B), hai chữ được so bằng bảng phân tích hình chữ (IDS):

Kiểu khác Số lần Ví dụ
Một bên thêm bộ chỉ nghĩa 2.707 nơi 尼 / 坭, cũng 共 / 拱, vui 盃 / 𢝙, chơi 制 / 𨔈
Một bên thêm thành phần khác 2.595 người 㝵 / 𠊛, thấy 体 / 𧡊, con 昆 / 𡥵
Cùng phần biểu âm, khác bộ 4.552 nỗi 浽 / 餒, bóng 䏾 / 𩃳, giờ 除 / 𣇞
Cùng bộ, khác phần biểu âm 4.362 nhà 茄 / 茹, trong 𥪝 / 𥪞, chẳng 拯 / 𫽄
Có mã PUA (không phân tích được) 559 dưới, chẳng, chơi
Khác hẳn 12.727 một 𠬠 / 𱥺, là 羅 / 𱺵, làm 爫 / 𫜵

Nhóm "khác hẳn" lớn nhất, nhưng cần đọc thận trọng, vì nó bị phóng đại bởi hai lý do. Thứ nhất, có những cặp rất gần nhau về hình mà phép so không nhận ra: người 𠊚 (⿰亻㝵) và 𠊛 (⿰㝵人) cùng gồm chữ 㝵 và chữ nhân, chỉ khác bên trái hay bên phải. Thứ hai, nhiều chữ thuộc các vùng mã mới như 𱺵 (là), 𱥺 (một), 𫜵 (làm) chưa có trong bảng IDS, nên không phân tích được và rơi thẳng vào nhóm này.

Bộ chỉ nghĩa: lời giải cho câu hỏi lời

Câu hỏi ban đầu là về bộ khẩu, nhưng dữ liệu cho thấy bộ khẩu chỉ là một trường hợp của một hiện tượng chung hơn: một bản viết chữ mượn âm trơn, một bản khác thêm vào đó một bộ chỉ nghĩa. Đếm theo bộ được thêm:

Bộ thêm vào Số lần Ví dụ (chữ trơn / chữ thêm bộ)
亻 (người) 504 người 㝵 / 𠊚, nhau 饒 / 𠑬, phần 分 / 份
口 (miệng) 436 đòi 隊 / 𠾕, dẫu 酉 / 唒, mời 𨑮 / 𠶆, khuyên 勸 / 𡅳, cay 荄 / 𠹽, thuê 税 / 𠾔
扌 (tay) 373 cũng, cùng 共 / 拱, sửa 所 / 𢯢, đổi 対 / 𢬭
氵 (nước) 267 đầy 苔 / 𣹓, rụng 用 / 𣳔, thênh 青 / 清
土 (đất) 182 nơi 尼 / 坭, nẻo 裊 / 𡑩
忄 (lòng) 181 vui 盃 / 𢝙, nhớ 女 / 𢖵, buồn 盆 / 𢞂
辶 (đi) 168 chơi 制 / 𨔈, gặp 及 / 﨤, sang 郎 / 𨖅
日 (ngày) 158 mai 枚 / 𣈕, lúc 六 / 𣅶, hôm 歆 / 𣋚, đêm 店 / 𣈘
阝 65 đà 它 / 陀
月 56 đêm 店 / 𣎀

Bộ được thêm luôn hợp với nghĩa: vui, nhớ, buồn thêm bộ tâm; mai, lúc, hôm, đêm thêm bộ nhật; chơi, gặp, sang thêm bộ sước; đòi, mời, khuyên, thuê (những việc làm bằng lời) thêm bộ khẩu. Đây là quy luật đã thấy ở từ láy (nghiên cứu số 1, mục 6): người viết Nôm dùng bộ thủ để "xếp" chữ vào một ngăn nghĩa. Ở đây cùng một từ, có bản xếp, có bản để trơn.

Bản nào thích thêm bộ?

Đếm, cho mỗi bản, số lần nó dùng dạng có thêm bộ chỉ nghĩa trong khi một bản khác ở cùng chỗ dùng dạng trơn, và ngược lại:

Bản Dùng dạng có thêm bộ (so với bản khác) Dùng dạng trơn (so với bản khác) Riêng bộ khẩu: dạng có 口
1870 806 424 117
1871 442 705 55
1872 283 1.261 63
1902 1.176 317 201

Hai đầu rất rõ:

  • Bản 1902 là bản "thêm bộ" nhiều nhất: đòi 𠾕, nơi 坭, nhau 𠑬, đầy 𣹓, chơi 𨔈, cay 𠹽, mà ba bản kia đều viết trơn. Bản này cũng là bản dùng dạng có bộ khẩu nhiều nhất.
  • Bản 1872 là bản "trơn" nhiều nhất: vui 盃, nhớ 女, gặp 及, lúc 六, đêm 店, người 㝵, khuyên 勸, mà các bản kia đều thêm bộ.

Bản 1870 nghiêng về phía thêm bộ, bản 1871 nghiêng về phía trơn. Bảng chữ cho vài từ tiêu biểu:

Âm 1870 1871 1872 1902
đòi 隊 隊 隊 𠾕
nơi 尼 尼 尼 坭
nhau 饒 饒 饒, 僥 𠑬
đầy 菭, 苔 苔 苔 𣹓
vui 𢝙 𢝙 盃, 𢝙 𢝙
nhớ 𢖵 𢖵 𢖵, 女 𢖵
gặp 﨤 﨤 及 﨤
lúc 𣅶 𣅶 六 𣅶
đêm 𣎀, 𣈘 𣎀 店 𣎀, 𣈘
người 𠊚 𠊛 㝵 𠊛
thuê 𠾔 税 税, 𠾔 𠾔
dẫu 唒 酉 酉 酉

Hai cách viết này phản ánh hai thói quen khác nhau của người làm sách Nôm: một bên viết sao cho chữ tự nói lên nghĩa (thêm bộ), một bên viết gọn bằng chữ Hán mượn âm và để người đọc tự hiểu theo văn cảnh. Bài này không đủ cơ sở để nói vì sao từng bản chọn như vậy; chỉ ghi nhận rằng sự chọn lựa ấy nhất quán trong mỗi bản.

5. Ý nghĩa cho người học chữ Nôm

Với người tự học chữ Nôm qua Truyện Kiều, kết quả này có hai hệ quả thực tế:

  1. Không có "một cách viết đúng" cho mỗi chữ. Cùng chữ người, bốn bản dùng 𠊚, 𠊛, 㝵. Cùng chữ là, có 羅 và 𱺵. Học một bản thì nên biết rằng bản khác có thể viết khác, và cả hai đều là chữ Nôm "thật".
  2. Bộ thủ là manh mối nghĩa, nhưng không bắt buộc. Gặp chữ 盃 trong một câu nói về niềm vui thì nên nghĩ đến vui (𢝙 bỏ bộ tâm), gặp 店 trong câu về ban đêm thì nghĩ đến đêm. Bản 1872 đặc biệt hay đòi hỏi kiểu đọc này.

6. Giới hạn của bài

  • Chỉ so ở vị trí cùng âm. Những chỗ các bản dùng từ khác nhau (mê mẩn / mê mải) không vào bài này.
  • Bảng IDS không nhận ra các biến thể sắp xếp (𠊚 / 𠊛) hay các dạng giản lược (羅 / 𱺵), nên nhóm "khác hẳn" bị phóng đại. Một bảng biến thể chữ Nôm chuyên dụng sẽ chia nhóm này tốt hơn.
  • Phần đóng góp của người nhập liệu chỉ tách được nhờ ba bản cùng một người phiên âm (1866, 1870, 1871). Với bản 1872 và 1902, khác biệt có thể đến từ ván khắc, từ người chế bản, hoặc cả hai.
  • Quy đổi PUA dựa trên chữ đối ứng, tức là giả định rằng chữ PUA và chữ chuẩn trội là cùng một chữ. Nghiên cứu số 9 đã cho thấy điều này đúng với mặt, nhưng chưa kiểm tra từng mã.

Nguồn và lời cảm ơn

Toàn bộ văn bản Nôm, phần phiên âm quốc ngữ, lời chú thích và ảnh quét dùng trong nghiên cứu này là của Hội Bảo tồn Di sản Chữ Nôm (Vietnamese Nôm Preservation Foundation, Nom Foundation). Hội đã số hoá và công bố miễn phí năm bản Truyện Kiều trên trang nomfoundation.org. Xin chân thành cảm ơn Hội và các nhà nghiên cứu đã phiên âm, khảo dị năm bản này. Không có công sức của họ thì không thể có những phép đếm ở đây.

Bản Tên bản Người phiên âm / biên soạn Nhà xuất bản (bản in) Liên kết
1866 Bản Liễu Văn Đường, Nghệ An Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2004 Truyện Kiều bản 1866
1870 Bản Kinh đời Tự Đức Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003 Truyện Kiều bản 1870
1871 Bản Liễu Văn Đường Nguyễn Quảng Tuân, phiên âm và khảo dị Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2002 Truyện Kiều bản 1871
1872 Tư liệu Truyện Kiều: Bản Duy Minh Thị Nguyễn Tài Cẩn (Moskva) Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002 Truyện Kiều bản 1872
1902 Bản Kiều Oánh Mậu Nguyễn Thế và Phan Anh Dũng (sưu tầm, khảo chú, chế bản Nôm); Nguyễn Đình Thảng (hiệu đính chữ Nôm) — Truyện Kiều bản 1902

Dữ liệu được tải về ngày 24/10/2026 để nghiên cứu cá nhân, phi thương mại. Nguồn phụ: bảng phân tích hình chữ cjkvi-ids.


Written by: Claude AI.

Curator/Editor: Học Trò.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/