Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
"Đời vẽ tôi tên mục đồng / Rồi vẽ thêm con ngựa hồng." Câu đầu bài đặt cây cọ vào tay một họa sĩ lạ: cuộc đời. Chữ "vẽ" có chín lần trong bài, và lần nào người cầm cọ cũng là "đời". Đời vẽ tôi, đời vẽ em, đời vẽ một ngày, vẽ một đêm thật dài, vẽ tóc em, vẽ môi em, vẽ tim em, vẽ tôi trong cuộc tình, vẽ tôi tên tuyệt vọng. Trong cả kho lời 239 bài, chữ "vẽ" chỉ có ở hai bài, và bài kia chỉ có một câu. Người hát ở đây không làm gì cả; người hát bị vẽ ra. Rồi sau mỗi nét vẽ là hai chữ "Từ đó" — bảy lần — kể cái hậu quả của nét vẽ ấy. Bài này đi theo từng nét cọ của cuộc đời, từ chàng mục đồng cưỡi ngựa hồng lên đường cho tới người nhìn thấy "gian manh loài người", và nghe xem cái điệp khúc "Chỉ có ta" đứng ở đâu giữa một bức tranh mà ta không được tự vẽ.
Học Trò ghi chú: Giọng hát Thiên Phượng với hòa âm của nhạc sĩ Duy Cường, là bài tôi biết về nhạc phẩm đầu tiên, năm 2000 tôi mua được trong tiệm sách Văn Khoa trong khu Phước Lộc Thọ. Là bản tôi nghe duy nhất. CD này mà một trong những CD tôi "kết" nhất của anh Duy Cường.
Đời vẽ tôi tên mục đồng
Đời vẽ tôi tên mục đồng
Rồi vẽ thêm con ngựa hồng
Từ đó lên đường phiêu linh
Đời vẽ trong tôi một ngày
Rồi vẽ thêm đêm thật dài
Từ đó tôi thề sẽ rong chơi
Đoạn đầu có một cái khuôn mà bài hát sẽ giữ tới cuối: ba câu một nhóm. Câu một, "Đời vẽ…". Câu hai, "Rồi vẽ thêm…". Câu ba, "Từ đó…". Đời vẽ ra một thứ, rồi vẽ thêm một thứ nữa, và từ đó có chuyện xảy ra. Sáu câu, hai nhóm, hai lần cái nhịp ấy.
Nét cọ đầu tiên là một cái tên: "Đời vẽ tôi tên mục đồng." Không phải vẽ tôi làm mục đồng — vẽ tôi tên mục đồng, như đặt cho tôi một cái tên. Chữ "mục đồng" — người chăn trâu, chăn bò, đứa trẻ ngoài đồng — trong cả kho lời chỉ có ở bài này, và chữ "mục" đơn lẻ cũng vậy. Một cái tên rất xưa, rất quê, của tranh Tết, của thơ cổ. Rồi đời vẽ thêm "con ngựa hồng". Ngựa hồng đã có ở năm 1964, "Ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi quê hương" ("Xin Mặt Trời Ngủ Yên"), và sẽ trở lại năm 1973, "Trong kinh đô tiêu điều dấu ngựa hồng" ("Có Những Con Đường"). Ở hai bài kia, ngựa hồng mỏi, chết, chỉ còn dấu. Ở đây, năm 1970, con ngựa hồng mới được vẽ ra, còn nguyên.
"Từ đó lên đường phiêu linh." Có tên, có ngựa, thì lên đường. "Phiêu linh" — trôi dạt, không nhà — là cặp chữ chỉ có ở đây; những bài khác có "phiêu lãng", "phiêu du", "phiêu bồng". Ông Bùi Vĩnh Phúc, khi bàn về phép nhân hóa trong ca từ Trịnh Công Sơn, đã chép đoạn này, và bản ông chép có một chữ khác: "Từ đó lên đường rong chơi…". Kho lời ghi "phiêu linh", và để chữ "rong chơi" cho câu thứ sáu. Hai bản đều có thể đã được hát; cái đáng để ý là ông Bùi Vĩnh Phúc chọn đoạn này làm ví dụ cho nhân hóa — "đời" được cho làm một việc của con người, cầm cọ vẽ.
Nhóm ba câu thứ hai: "Đời vẽ trong tôi một ngày / Rồi vẽ thêm đêm thật dài / Từ đó tôi thề sẽ rong chơi." Lần này đời không vẽ tôi mà vẽ trong tôi — vẽ vào bên trong — một ngày, rồi một đêm dài. Ngày ngắn, đêm dài: một đời được tính bằng một ngày và một đêm. Và từ đó tôi thề sẽ rong chơi. Đây là câu duy nhất của đoạn mà "tôi" là người làm, và cái tôi làm là một lời thề: sẽ rong chơi. "Rong chơi" đã có ở "Cát Bụi" (1965), "Mặt trời soi một kiếp rong chơi", và ở "Xin Cho Tôi" (1965). Năm 1970, nó thành lời thề của chàng mục đồng.
Chỉ có ta trong một đời
Chỉ có ta trong một đời
Chỉ có ta trong một thời
Một thời với yêu người mà thôi
Chào những cây xanh nụ hồng
Chào những con sông thị thành
Một ngày sẽ không còn thấy lại
Từng ngày đi dần tới
Hẹn hò với trời mây
Đoạn hai là điệp khúc, và nó là đoạn duy nhất không có chữ "vẽ", không có chữ "Từ đó", và không có chữ "tôi". Thay vào đó là "ta". Trong cả bài, "tôi" có mười lần, "ta" có hai lần — và cả hai chữ "ta" đều nằm ở đây, trong câu tựa. Ở những đoạn kể, người hát là "tôi", cái tôi bị đời vẽ ra. Ở điệp khúc, người hát là "ta", cái ta đứng ra khỏi bức tranh mà nói.
Chương "Tình Xa" đã thấy chữ "ta" lần đầu vào ở vai người hát năm 1966. Bốn năm sau, chữ ấy lên tới tựa bài. "Chỉ có ta trong một đời / Chỉ có ta trong một thời." Hai câu sáu chữ, chỉ đổi "đời" thành "thời". Một đời người, một thời. Và chỉ có ta trong đó. Câu này có thể nghe theo hai cách, và cả hai đều đúng: chỉ có một mình ta — cô đơn; hay chỉ có ta, không ai khác, là người sống cái đời này — không ai sống thay được. Cặp "có ta", "ta trong" ở cách này gần như chỉ có ở bài này.
"Một thời với yêu người mà thôi." Cái thời ấy chỉ để yêu người, không hơn. Chữ "mà thôi" — một năm 1964, ở "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng"; năm 1970 ở đây — là chữ của người biết giới hạn. Một đời, một thời, và chỉ đủ để yêu.
Rồi hai câu chào: "Chào những cây xanh nụ hồng / Chào những con sông thị thành." Chữ "chào" có hai lần, cả hai ở đây, và cặp "chào những" chỉ có ở bài này. Chào cái gì? Cây xanh, nụ hồng, những con sông chảy qua thành phố. Chào như chào buổi sáng, hay chào như chào từ biệt? Câu sau trả lời: "Một ngày sẽ không còn thấy lại." Là chào để đi. Một ngày nào đó sẽ không còn thấy lại những thứ này. Câu này là câu đầu tiên trong bài kết bằng tiếng trắc — "lại" — sau mười ba câu toàn tiếng bằng.
"Từng ngày đi dần tới / Hẹn hò với trời mây." Hai câu năm chữ, hai câu ngắn nhất bài, cũng là hai câu khép điệp khúc. Từng ngày đi dần tới — tới đâu? Tới cái hẹn với trời mây. "Hẹn hò" là chữ của tình yêu; "trời mây" là chỗ người ta về sau khi chết. Một cái hẹn tình với cõi bên kia. Cặp "trời mây" trong cả kho chỉ có ở hai bài: bài này, và "Bến Sông" (1959), "Bao cánh chim đang vun vút trời mây". Năm 1959, trời mây là chỗ chim bay. Năm 1970, trời mây là chỗ người hẹn tới.
Điệp khúc có tám câu, nhiều hơn mọi đoạn kể, và có hai câu trắc trong ba câu trắc của cả bài. Đoạn kể thì êm, đều, sáu chữ một câu; điệp khúc thì lệch nhịp — sáu, sáu, bảy, sáu, sáu, bảy, năm, năm — như người đang kể chuyện bỗng nói một câu thật lòng, và giọng không còn đều được.
Đời vẽ tóc em thật dài
Đời vẽ tóc em thật dài
Rồi vẽ môi thơm nụ cười
Từ đó thiên hạ vui tươi
Đời vẽ tim em lạ kỳ
Tình có trong em nhiều mùa
Từ đó thiên hạ quá ưu tư
Đoạn ba trở lại khuôn ba câu, và lần này đời vẽ em. Tóc em thật dài. Môi em thơm, nụ cười. Rồi tim em, lạ kỳ. Ba nét vẽ đi từ ngoài vào trong — tóc, môi, tim — như chương "Tình Nhớ" đã thấy năm 1966 bốn đoạn biển đi từ áo xưa vào tới trái tim. Ở đây đời vẽ em như người họa sĩ vẽ chân dung: phác cái dáng trước, rồi tới gương mặt, rồi mới tới cái không ai thấy được.
Và cái hậu quả của những nét vẽ em thì không phải là chuyện của tôi; là chuyện của "thiên hạ". "Từ đó thiên hạ vui tươi." "Từ đó thiên hạ quá ưu tư." Chữ "thiên hạ" có hai lần, cả hai ở đây, và trong cả kho chỉ có thêm một bài nữa cùng năm, "Tự Tình Khúc" (1970), "Chờ chân thiên hạ về vui". Em không phải của riêng tôi. Em được đời vẽ ra cho cả thiên hạ: tóc dài, môi cười thì thiên hạ vui; tim lạ kỳ thì thiên hạ lo.
Câu giữa nhóm thứ hai đổi khuôn: không phải "Rồi vẽ thêm…" mà là "Tình có trong em nhiều mùa." Như thể nét vẽ thứ hai của tim em không vẽ được — chỉ có thể nói rằng trong em có tình, nhiều mùa. Một trái tim mà tình đổi theo mùa, như cây lá. Chương "Tôi Ru Em Ngủ" đã thấy một em đi qua bốn mùa trong giấc ngủ. Ở đây mùa ở trong tim em. Và thiên hạ "quá ưu tư" — chữ "quá" làm cho cái lo ấy thành nhiều hơn cần. Câu bảy chữ khép đoạn này đối với câu bảy chữ khép đoạn một: "Từ đó tôi thề sẽ rong chơi" — "Từ đó thiên hạ quá ưu tư". Tôi thề rong chơi; thiên hạ thì lo.
Đời vẽ tôi tên tuyệt vọng
Đời vẽ tôi trong cuộc tình
Đầy những yêu thương giận hờn
Từ đó sớm chiều bâng khuâng
Đời vẽ tôi tên tuyệt vọng
Vì lỡ nơi đây nặng tình
Từ đó tôi chìm dưới mênh mông
Đoạn bốn mở lời thứ hai của bài, và quay về vẽ tôi. Lần này đời vẽ tôi trong một cuộc tình — tôi không còn đứng một mình với con ngựa hồng, tôi đứng trong một cuộc tình, "Đầy những yêu thương giận hờn". "Giận hờn" là chữ hiếm, chỉ có ở ba bài: bài này, "Tuổi Đá Buồn" (1961), "Ru em giận hờn", và "Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng" (1964), "Giận hờn sẽ quên". Ở hai bài kia, giận hờn là cái được ru cho quên. Ở đây, nó là một nửa của cuộc tình: yêu thương và giận hờn, vẽ chung một nét.
"Từ đó sớm chiều bâng khuâng." Sau cái tên mục đồng là phiêu linh; sau cuộc tình là bâng khuâng sớm chiều. Rồi nét vẽ nặng nhất bài: "Đời vẽ tôi tên tuyệt vọng."
Đặt câu này cạnh câu mở bài thì thấy cả câu chuyện. "Đời vẽ tôi tên mục đồng." "Đời vẽ tôi tên tuyệt vọng." Cùng một khuôn, cùng sáu chữ, chỉ đổi cái tên. Cái tên đầu là tên một đứa trẻ chăn trâu, một người sắp lên đường; cái tên sau là tên của một nỗi tuyệt vọng. Đời đặt tên cho tôi hai lần, và giữa hai lần ấy là một cuộc tình. Cặp "tôi tên" chỉ có ở bài này — chỉ ở đây Trịnh Công Sơn để cho người hát bị đặt tên. Chữ "tuyệt vọng" thì ông dùng ở tám bài, phần lớn từ năm 1972 trở đi; câu này là lần sớm nhất trong số đó, và là lần duy nhất "tuyệt vọng" là tên của một người.
Câu giữa nhóm lại đổi khuôn, như ở đoạn ba: không phải "Rồi vẽ thêm…" mà là "Vì lỡ nơi đây nặng tình." Vì sao tên tôi là tuyệt vọng? Vì lỡ — lỡ dại, lỡ tay — ở nơi này mà nặng tình. Chữ "lỡ" trong cả kho chỉ có ở bài này. Một chữ rất đời thường, rất miền Nam: lỡ rồi, thôi chịu. Không phải lỗi của đời, không phải lỗi của em; là tôi lỡ.
"Từ đó tôi chìm dưới mênh mông." Câu bảy chữ khép đoạn. Chữ "chìm" — chương "Tình Nhớ" đã thấy ba lần chìm, viên đá cuội chìm vào biển, cuộc tình chìm mau như bóng chim. Năm 1970, người chìm là tôi. "Dưới mênh mông" — dưới một cái gì rộng không bờ — cặp chữ chỉ có ở đây. Chàng mục đồng lên đường phiêu linh ở đoạn đầu; tới đoạn bốn, chàng chìm.
Đời đã cho tôi ngậm ngùi
Đời đã cho tôi ngậm ngùi
Đời sẽ cho thêm ngọt bùi
Đời sống chan hoà trong tôi
Đời đã cho tôi một ngày
Nhìn thấy gian manh loài người
Từ đó tôi hằng biếng vui chơi.
Đoạn cuối, và cây cọ được đặt xuống. Không còn "vẽ" nữa. Đời "cho": đời đã cho tôi ngậm ngùi, đời sẽ cho thêm ngọt bùi, đời đã cho tôi một ngày. Từ một họa sĩ, đời thành một người cho quà. Bốn câu đầu của đoạn đều mở bằng "Đời" — bốn lần liền, dày nhất trong bài — và chữ "đời" có mười một lần trong cả bài, là chữ nhiều nhất, nhiều hơn cả "tôi".
Cái đời cho có hai mặt, và bài hát cho chúng đứng cạnh nhau: "ngậm ngùi" và "ngọt bùi". Hai chữ vần với nhau, hai câu sáu chữ giống nhau tới chữ thứ ba — "Đời đã cho tôi…", "Đời sẽ cho thêm…" — chỉ khác ở "đã" và "sẽ". Cái đã cho là ngậm ngùi; cái sẽ cho là ngọt bùi. Quá khứ đắng, tương lai ngọt. Chữ "ngậm ngùi" thì năm 1970 có ở ba bài, và một trong ba bài là bài sẽ gặp ở hai chương sau, "Ru Ta Ngậm Ngùi" — "Ta ru ta ngậm ngùi". Còn "ngọt bùi" thì chỉ có thêm ở "Ru Em" (1965).
"Đời sống chan hoà trong tôi." Đây là câu êm nhất đoạn: đời và tôi hòa vào nhau. Cái đời từng vẽ tôi từ bên ngoài, bây giờ chan hòa ở bên trong. "Chan hoà" — cặp chữ chỉ có ở đây. Tới câu này, bài hát gần như đã hòa giải xong: đã ngậm ngùi, sẽ ngọt bùi, và đời sống chan hòa trong tôi.
Rồi một nhóm ba câu cuối lật lại tất cả. "Đời đã cho tôi một ngày / Nhìn thấy gian manh loài người." Một ngày — như ở đoạn đầu, "Đời vẽ trong tôi một ngày" — nhưng ngày ở đoạn đầu là ngày đời vẽ vào trong tôi, còn ngày ở đoạn cuối là ngày tôi mở mắt nhìn ra ngoài và thấy người ta gian manh. Chữ "gian manh" chỉ có ở bài này trong cả kho. Năm 1969, ở "Hãy Cứ Vui Như Mọi Ngày", người hát hát "bên trời gian dối". Năm 1970, cái gian dối của trời đã thành cái gian manh của loài người. Trong những tình ca mà cuốn sách này đã đọc tới đây, chưa có câu nào nói về con người nặng như vậy.
Và câu cuối: "Từ đó tôi hằng biếng vui chơi." Đặt nó cạnh câu khép đoạn đầu:
"Từ đó tôi thề sẽ rong chơi." "Từ đó tôi hằng biếng vui chơi."
Cùng bảy chữ, cùng mở bằng "Từ đó tôi", cùng kết bằng "chơi". Đoạn đầu, tôi thề sẽ rong chơi. Đoạn cuối, tôi lúc nào cũng biếng vui chơi. Lời thề ở đầu bài bị bỏ ở cuối bài, không phải vì tôi quên, mà vì tôi đã thấy loài người. Chữ "biếng" chỉ có ở ba bài, và ở hai bài kia — "Tự Tình Khúc" (1970), "Phòng khi nhân loại biếng lười"; "Yêu Dấu Tan Theo" (1972), "Môi son đừng biếng lười" — nó đi với "lười". Ở đây nó đi với "vui chơi". Không phải lười; là hết muốn. Cặp "hằng biếng", "biếng vui" chỉ có ở đây.
Bảy lần "Từ đó"
Đặt bảy câu "Từ đó" nối nhau, thì chúng là bảy chương của một đời:
Từ đó lên đường phiêu linh. Từ đó tôi thề sẽ rong chơi. Từ đó thiên hạ vui tươi. Từ đó thiên hạ quá ưu tư. Từ đó sớm chiều bâng khuâng. Từ đó tôi chìm dưới mênh mông. Từ đó tôi hằng biếng vui chơi.
Lên đường, thề rong chơi — tuổi trẻ. Thiên hạ vui, thiên hạ lo — gặp em. Bâng khuâng, chìm — cuộc tình. Biếng vui chơi — sau khi đã thấy người. Bảy câu, và người làm chủ ngữ đi từ không ai (lên đường), tới tôi, tới thiên hạ, rồi trở về tôi. Bài hát dùng "Từ đó" như người kể chuyện dùng "rồi thì": mỗi lần một nét vẽ, mỗi lần một hệ quả, và không có lần nào tôi được chọn.
Đó cũng là lý do chữ "vẽ" quan trọng. Người được vẽ thì không chọn mình được vẽ thế nào. Đời vẽ tôi tên mục đồng thì tôi lên đường; đời vẽ tôi tên tuyệt vọng thì tôi chìm. Cái tự do duy nhất của tôi trong bài là một lời thề — "tôi thề sẽ rong chơi" — và lời thề ấy, tới cuối bài, đời cũng lấy lại. Trong cả kho lời, chữ "vẽ" chỉ có thêm một câu ở "Ngày Nay Không Còn Bé" (1993): "Ngồi vẽ lấy tương lai." Hai mươi ba năm sau, có một người ngồi tự vẽ lấy tương lai của mình. Năm 1970, không ai được tự vẽ; đời vẽ hết.
Ba mươi hai câu, phần lớn sáu chữ
Bài hát có ba mươi hai câu, hai mươi bốn câu sáu chữ, sáu câu bảy chữ, hai câu năm chữ. Trong sáu câu bảy chữ, bốn câu là bốn câu "Từ đó…" khép bốn đoạn kể, hai câu còn lại nằm trong điệp khúc: "Một thời với yêu người mà thôi", "Một ngày sẽ không còn thấy lại". Đoạn kể nào cũng đều sáu chữ cho tới câu cuối, rồi dài ra một chữ, như người kể tới chỗ hệ quả thì phải nói thêm một tiếng.
Thanh điệu thì êm gần trọn: trong ba mươi hai câu, chỉ ba câu kết bằng tiếng trắc — "không còn thấy lại", "đi dần tới" ở điệp khúc, và "tên tuyệt vọng" ở đoạn bốn. Hai chỗ vấp ở điệp khúc là hai chỗ nói tới cái chết sắp tới. Chỗ vấp còn lại là cái tên tuyệt vọng. Ba tiếng trắc, ba chỗ đau nhất.
Tách lời thành cặp chữ, bài hát có 129 cặp khác nhau, và 63 cặp — khoảng 49 phần trăm — không có ở bài nào khác, cao hơn mức giữa của cả kho một chút, đứng thứ 97 trên 231. Đây là bài đầu tiên trong mấy chương gần đây có vốn chữ riêng hơn mức thường. Phần lớn cái riêng ấy đến từ chữ "vẽ" — "đời vẽ", "vẽ tôi", "vẽ thêm", "vẽ trong", "vẽ tóc", "vẽ môi", "vẽ tim" đều chỉ có ở đây — và từ những chữ hiếm Trịnh Công Sơn chỉ dùng một lần: mục đồng, lỡ, phiêu linh, chan hoà, gian manh.
Đặt cạnh những người chị em
Đặt cạnh "Hãy Cứ Vui Như Mọi Ngày" (1969), chương trước, thì thấy cái vui đi về đâu sau một năm. Năm 1969, "Hãy cứ vui chơi cuộc đời" — dặn vui, dù biết hết. Năm 1970, "tôi thề sẽ rong chơi" rồi "tôi hằng biếng vui chơi" — vui chơi thành cái đã thề rồi bỏ. Bài trước kết bằng một người vẫn dặn mình vui; bài này kết bằng một người đã biếng vui.
Đặt cạnh "Ru Ta Ngậm Ngùi" (1970), cùng năm, thì thấy hai chữ của bài này đi qua bài kia: "ta" và "ngậm ngùi". Ở đây, "Đời đã cho tôi ngậm ngùi". Ở bài kia, "Ta ru ta ngậm ngùi" — người hát không còn nhận ngậm ngùi từ đời, mà tự ru mình bằng nó. Và "Ta phiêu du một đời" ở bài kia là chàng mục đồng "lên đường phiêu linh" ở bài này, đã thành ta.
Đặt cạnh "Cát Bụi" (1965) thì thấy chữ "rong chơi". Năm 1965, "Mặt trời soi một kiếp rong chơi" — một kiếp người là một cuộc rong chơi dưới mặt trời, rồi về làm cát bụi. Năm 1970, rong chơi là lời thề của tuổi trẻ, và lời thề ấy không giữ được. Cái kiếp rong chơi của "Cát Bụi" là cái nhìn từ xa xuống một đời người; cái lời thề rong chơi của bài này là cái nhìn từ bên trong một đời đang sống.
Chỉ có ta
Có lẽ nên nghe "Chỉ Có Ta Trong Một Đời" như nghe một người đứng trước bức chân dung của chính mình mà đời đã vẽ. Bức tranh có đủ: một chàng mục đồng với con ngựa hồng, một ngày và một đêm dài, một người con gái tóc dài môi thơm tim lạ kỳ, một cuộc tình đầy yêu thương giận hờn, một cái tên tuyệt vọng. Người đứng xem không vẽ một nét nào trong đó. Chỉ nhìn, và kể: từ đó, từ đó, từ đó.
Nhưng giữa những đoạn kể là điệp khúc, và điệp khúc là chỗ người đứng xem lên tiếng. "Chỉ có ta trong một đời." Đời vẽ tôi — nhưng trong cái đời ấy, chỉ có ta. Không ai sống thay. Cái "tôi" bị vẽ, bị đặt tên, bị cho ngậm ngùi; còn cái "ta" thì chào cây xanh, chào nụ hồng, chào những con sông, và đi tới cái hẹn với trời mây. Bài hát có hai giọng, và giọng "ta" là giọng của người đã biết bức tranh sẽ kết thúc thế nào mà vẫn đứng lại chào từng thứ một.
Câu cuối bài là "Từ đó tôi hằng biếng vui chơi" — một câu buồn. Nhưng người hát bài này thì sẽ hát điệp khúc thêm lần nữa, như điệp khúc vẫn được hát sau lời thứ hai. Và lần ấy, sau cái biếng vui chơi, lại là "Chỉ có ta trong một đời / Chỉ có ta trong một thời / Một thời với yêu người mà thôi." Bức tranh đời vẽ có thể kết bằng tuyệt vọng. Nhưng cái người đứng trong tranh, tới cuối, vẫn chỉ nói một điều: cái thời của ta, là để yêu người.
Tài Liệu Tham Khảo
1. Bùi Vĩnh Phúc, "Nghệ Thuật Ngôn Ngữ Trong Ca Từ của Trịnh Công Sơn", trích trong Trịnh Công Sơn: Ngôn Ngữ và Những Ám Ảnh Nghệ Thuật, Văn Mới, California, 2005 / Văn Hóa Sài Gòn, 2008 - sắp xếp lại và bổ sung cho bản đăng trên Da Màu, 4/2009.
https://damau.org/5495/nghe-thuat-ngon-ngu-trong-ca-tu-cua-trinh-cong-son
2. Trần Hữu Thục, "Đi Vào Thế Giới Ca Từ Trịnh Công Sơn", trong Tác Giả, Tác Phẩm và Sự Kiện, Văn Mới, California, 2005.
https://damau.org/12094/di-vao-the-gioi-ca-tu-trinh-cong-son
3. Lê Hữu, "Ảo Giác Trịnh Công Sơn", bài viết.
https://www.tcs-home.org/ban-be/articles/ao-giac-trinh-cong-son-i
4. Tất cả những bài nhạc Trịnh Công Sơn và bài viết của ông đều được lấy từ trang của Hội Văn Hóa Trịnh Công Sơn. Xin thành thật cám ơn Hội Văn Hóa.
https://www.tcs-home.org/songs/titles/
Written by: Claude AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/
No comments:
Post a Comment