Cái Máy Chữ Của Trịnh Công Sơn — Chữ "Từng": Ngữ pháp của sự bào mòn

Curator/Editor: Học Trò, with drafts written by: Claude Opus.

Mọi trích dẫn đều phải ghi chú với dòng trên và nói rõ bài khảo luận được lấy từ trang https://hoctroviet.blogspot.com/

---

Khảo sát trên kho 239 bài, 39.283 chữ phần lời. Mọi con số trong bài đều tra lại được ở bảng phụ lục đi kèm, nơi ghi đủ 219 lần chữ từng xuất hiện, mỗi lần một dòng, kèm tên bài. Muốn đọc trọn lời bài nào thì tra ở thư viện của Hội Văn Học Nghệ Thuật Trịnh Công Sơn, tcs-home.org/songs.

---

I. Một chữ trong suốt

Người ta viết về ca từ của cố nhạc sĩ lừng danh Trịnh Công Sơn đã nhiều, mà gần như lúc nào cũng viết về danh từ. Người ta dừng lại ở phiến, ở vùng, ở ngón, ở giọt — những chỗ nghe lạ tai, những chỗ làm người nghe khựng lại một giây rồi thấy hay. Chuyện đó dễ hiểu: danh từ là chỗ có hình ảnh, mà hình ảnh là chỗ người ta nhớ. Không ai đi nhớ một hư từ.

Nhưng nếu chịu khó xếp mấy cụm chữ nổi tiếng đó cạnh nhau — từng phiến mây hồng, từng ngón xuân nồng, từng phiến môi mềm, từng vùng nắng, từng giọt sương thu — thì có một chuyện lộ ra ngay, mà lộ ra rồi thì không giấu đi được nữa. Chữ đứng đầu, lần nào cũng vậy, là chữ từng.

Đó là chỗ bài này muốn nói. Cái lạ mà người ta khen ở ca từ Trịnh Công Sơn thường không nằm ở danh từ, nó nằm ở chữ nhỏ đứng trước danh từ. Phiến tự nó không lạ; nhà nào cũng nói phiến đá, phiến gỗ. Vùng càng không lạ. Ngón thì tầm thường hết mức. Mấy chữ đó chỉ trở nên lạ khi có một chữ khác đẩy chúng vào chỗ không phải chỗ của chúng — và chữ đẩy đó là từng.

Chữ từng trong suốt. Người nghe đi xuyên qua nó mà không thấy nó, y như đi xuyên qua một tấm kiếng sạch. Nhưng chính tấm kiếng đó mới quyết định mình nhìn thấy cái gì ở phía bên kia.

II. Đếm cho ra con số

Trước khi nói bất cứ điều gì về ý nghĩa, phải đếm đã. Chuyện "ông rất hay dùng chữ này" là thứ nói miệng nào cũng nói được; đếm ra con số thì mới cãi được.

Trên kho 239 bài, chữ từng xuất hiện tổng cộng 225 lần. Nhưng chưa dùng ngay con số đó được, vì tiếng Việt có hai chữ từng khác nhau nằm chung một mặt chữ. Một là từng chỉ kinh nghiệm — thứ từng trong "chưa từng", nghĩa là "đã có lần". Hai là từng phân phối — thứ từng trong "từng ngày", nghĩa là "hết cái này tới cái kia". Hai chữ đó không dính dáng gì nhau về ngữ pháp, gom chung lại mà đếm thì con số vô nghĩa.

Lọc ra thì thấy: từng chỉ kinh nghiệm chỉ có 4 lần trong cả kho, đều đi sau chữ chưa, và đều nằm trong hai bài "Đóa hoa vô thường" với "Một cõi đi về". Thêm hai chỗ nữa phải bỏ, ở bài "Ở trọ", chỗ chữ từng không — ở đó từng không là danh từ chỉ tầng trời, không phải lượng từ; đọc lướt thì dễ đếm lộn.

Trừ hết sáu chỗ đó, còn lại 219 lần từng phân phối. Tỉ lệ đáng chú ý: 219 trên 225, tức 97,3% số lần chữ từng xuất hiện trong ca từ Trịnh Công Sơn là thứ từng đem chia nhỏ ra mà đếm. Ông gần như không dùng chữ từng theo nghĩa kinh nghiệm. Với ông, từng không phải là chữ để nói về quá khứ; nó là chữ để chia.

Hai trăm mười chín lần đó nằm trong 98 bài, tức 41% số bài trong kho có ít nhứt một chữ từng. Mật độ chung là 55,8 lần trên mỗi 10.000 chữ. Để dễ hình dung: trong kho này, chữ từng xuất hiện dày hơn chữ sẽ, dày hơn chữ và, dày hơn chữ rồi. Nó nằm trong nhóm hai chục hư từ nặng ký nhứt của toàn bộ ca từ Trịnh Công Sơn. Một chữ mà không ai để ý lại là một trong những chữ ông dùng nhiều nhứt.

III. Từng làm gì trong tiếng Việt

Phải nói cho rõ chữ này làm gì đã, rồi mới nói được Trịnh Công Sơn bắt nó làm gì.

Tiếng Việt có mấy cách gom nhiều thứ lại. Những gom thành một đám không đếm: những ngày. Các gom thành một tập hợp đủ mặt: các ngày. Mọi gom thành toàn thể: mọi ngày. Ba chữ đó đều để người nghe nhìn cả khối một lượt.

Từng thì ngược hẳn. Từng ngày buộc người nghe phải đi qua từng cái một, cái này xong mới tới cái kia. Nó không cho nhìn cả khối. Nó tháo khối ra thành chuỗi, rồi bắt mình lê qua từng mắt xích. Đó là lý do "sống những ngày" với "sống từng ngày" tả cùng một quãng đời mà cảm giác khác nhau xa: chữ thứ nhứt cho người ta nhìn từ trên xuống, chữ thứ hai bắt người ta bò ngang qua.

Chữ từng còn một đòi hỏi ngặt nữa, và đây mới là chỗ then chốt. Nó phải có một đơn vị đi sau. Không nói từng nước, từng buồn, từng thương được — mấy thứ đó là khối, không có mối nối để chia. Muốn chia thì phải mượn một đơn vị: từng giọt nước, từng nỗi buồn. Nghĩa là hễ đặt chữ từng xuống, người viết bắt buộc phải kiếm cho ra một danh từ đơn vị để chêm vào ngay sau nó.

Đó là cái bẫy ngữ pháp — và cũng là cái máy. Hễ Trịnh Công Sơn muốn dùng chữ từng, ông buộc phải chọn một đơn vị. Mà khi thứ ông muốn đếm lại là thứ không có đơn vị nào có sẵn — một nỗi nhớ, một lời nói, một vùng trời, một quãng đời — thì ông phải đi mượn đơn vị của thứ khác. Chính chỗ đi mượn đó đẻ ra toàn bộ những kết hợp mà người ta khen là lạ.

Nói cách khác: ông không ngồi nghĩ ra chữ phiến rồi ghép vào mây. Ông đặt chữ từng xuống trước, và chữ từng đòi ông phải trả cho nó một đơn vị.

IV. Bốn thứ ông đem ra đếm

Xếp 219 chỗ đó theo loại danh từ đi sau chữ từng, được bốn nhóm:

Loại	Số lần	Tỉ lệ
Đơn vị cụ thể	95	43,4%
Thời gian	81	37,0%
Đơn vị trừu tượng	31	14,2%
Không gian mở	12	5,5%
Cộng	219	100%

Nhóm lớn nhứt là đơn vị cụ thể, 95 lần — giọt, chiếc, hạt, sợi, cánh, ngọn, bó, cụm, bước, ngón, bàn, gót. Nhóm thứ nhì là thời gian, 81 lần, mà riêng chữ ngày đã chiếm 45 lần, chữ đêm 18 lần. Nhóm thứ ba là đơn vị trừu tượng, 31 lần — nỗi, niềm, lời, tiếng, giọng, cơn, chuyến. Nhóm chót, nhỏ mà lạ nhứt, là không gian mở: 12 lần, gần như chỉ có hai chữ vùng và phiến.

Con số đáng nói ở đây không phải nhóm nào lớn, mà là cái đuôi dài. Có tới 74 chữ khác nhau từng đứng ngay sau chữ từng. Bảy mươi bốn đơn vị khác nhau cho một chữ. Nếu đây chỉ là một tật quen tay — kiểu ai viết nhiều cũng có vài khuôn lặp — thì con số phải nhỏ, chừng mươi mười lăm chữ dùng đi dùng lại. Bảy mươi bốn thì không phải tật quen tay nữa. Đó là một khuôn năng sản: một chỗ trống mà tác giả điền vào được bằng gần như bất cứ thứ gì, mỗi lần điền là một lần chế.

V. Chỗ làm phép

Bây giờ tới chỗ cốt lõi. Trong 95 lần chữ từng đi với một đơn vị cụ thể, có 21 lần cái đơn vị cụ thể đó lại đang ôm lấy một thứ hoàn toàn không cụ thể. Từng bước buồn tênh. Từng hàng thương đau. Từng cọng đời. Từng ngón xuân nồng. Từng vết thương hồn nhiên. Từng cánh diều vui. Từng giấc mơ.

Đây là chỗ phép lạ xảy ra, và cơ chế của nó gọn hơn người ta tưởng nhiều. Chữ từng đòi một đơn vị. Thứ cần đếm lại là thứ vô hình. Vậy là tác giả mượn đơn vị của cái hữu hình — cọng, hàng, bước, ngón, cánh — rồi tròng nó lên cái vô hình. Kết quả: nỗi buồn có cọng, sự thương đau xếp thành hàng, mùa xuân đo được bằng ngón tay.

Chú ý là ông không bịa ra chữ mới bao giờ. Cọng là chữ của rau cỏ. Hàng là chữ của cây, của ghế. Ngón là chữ của bàn tay. Toàn chữ bình dân, chữ chợ búa, chữ ai cũng biết. Cái lạ không nằm ở chữ; nó nằm ở chỗ chữ đó bị đặt sai chỗ một cách có tính toán. Và cái đẩy nó sai chỗ, lần nào cũng vậy, là chữ từng đứng phía trước.

Nhóm 31 lần từng đi với đơn vị trừu tượng cho thấy nước đi ngược lại, mà cũng cùng một logic. Từng nỗi nhớ. Từng lời tà dương. Từng tiếng khóc. Từng cơn mơ. Ở đây đơn vị tự nó đã trừu tượng rồi — nỗi, lời, tiếng, cơn vốn là mấy đơn vị tiếng Việt dành riêng cho cái vô hình. Nhưng chữ từng vẫn làm đúng việc của nó: nó bắt cái vô hình phải xếp hàng, phải tới lần lượt, phải đếm được. Một nỗi nhớ không có hình thù; từng nỗi nhớ thì có số lượng, có thứ tự, có cái trước cái sau.

Gộp hai nhóm đó lại là 52 lần — gần một phần tư toàn bộ. Một phần tư số lần Trịnh Công Sơn dùng chữ từng là để đếm thứ không đếm được.

VI. Vùng và phiến: hai đơn vị không có thật

Nhóm nhỏ nhứt lại là nhóm cực đoan nhứt, nên đáng dừng lại lâu hơn. Mười hai lần, gần như chỉ hai chữ: vùng (7 lần) và phiến (4 lần), thêm một chữ cỏi lẻ.

Phải thấy chỗ này lạ ở đâu. Giọt, cọng, ngón dù sao cũng là đơn vị thiệt — giọt có mép, cọng có hai đầu, ngón có đốt. Còn vùng thì không có bờ. Phiến có bề mặt mà không có bề dày nhứt định. Hai chữ đó là đơn vị của cái không chia được: người ta nói một vùng trời chớ không ai nói ba vùng trời, vì "vùng" vốn không phải thứ để đếm, nó chỉ là cách khoanh tay chỉ một khoảng.

Vậy mà Trịnh Công Sơn đặt chữ từng trước hai chữ đó. Từng vùng nắng. Từng vùng lá xanh. Từng phiến mây hồng. Từng phiến băng dài. Từng phiến môi mềm. Ông bắt cái không có bờ phải có bờ, rồi bắt nó xếp hàng đi qua.

Trong bài "Còn thấy mặt người" có chỗ chữ từng vùng lặp lại ngay trong cùng một dòng, hai lần liền. Đó là chỗ cái máy chạy lộ thiên nhứt: không phải một hình ảnh nữa, mà là một động tác — khoanh, rồi khoanh nữa, rồi khoanh nữa, cho tới khi cả một khoảng trời bị cắt thành từng mảnh đi qua trước mắt.

Và có một chỗ trong bài "Đại bác ru đêm" cho thấy cái máy này chạy được cả ở phía tối: từng vùng thịt xương. Cũng đúng cái khuôn đó — từng cộng với một đơn vị không có thật cộng với một danh từ — nhưng thay vì khoanh lấy mây với nắng thì nó khoanh lấy thân người. Cái khuôn không đổi. Chỉ có thứ bị đem ra chia là đổi.

VII. Chữ từng đứng đầu dòng

Tới đây mới tới con số bất ngờ nhứt của cả bài khảo sát.

Trong 219 lần, có 99 lần — 45,2%, gần đúng phân nửa — chữ từng đứng ngay đầu một dòng hát.

Con số đó không thể là tình cờ. Một hư từ tầm thường mà cứ hai lần thì một lần được đẩy lên vị trí mở đầu, chỗ đắt nhứt của một dòng nhạc, chỗ người nghe chú ý nhứt. Nghĩa là chữ từng ở đây không còn làm việc trong nội bộ một cụm danh từ nữa. Nó đã leo lên thành chữ mở, thành nhịp gõ đầu câu.

Đi thêm một bước: đếm những chỗ có hai dòng liên tiếp trở lên cùng mở đầu bằng chữ từng. Có 14 chuỗi như vậy, gom lại 35 dòng hát. Chuỗi dài nhứt là 5 dòng liền, trong bài "Buồn từng phút giây". Bài "Những giọt máu trổ bông" có tới hai chuỗi 4 dòng.

Đây là điệp ngữ đầu dòng, thứ thủ pháp xưa như kinh kệ. Mà đặt điệp ngữ đó lên đúng chữ từng thì hiệu quả nhân đôi, vì hai thứ cộng hưởng với nhau: bản thân chữ từng đã bắt người nghe đi qua từng cái một, mà nay chính chữ từng lại lặp lại từng dòng một. Hình thức trùng khít với nội dung. Người nghe vừa bị đếm ở trong câu, vừa bị đếm ở giữa các câu.

Chỗ này giải thích được một chuyện mà ai nghe nhạc Trịnh cũng cảm thấy mà khó gọi tên: cái cảm giác bị cuốn, cảm giác lời hát không tiến tới đâu mà cứ quay vòng, cảm giác gần với tụng hơn là với kể. Nó không phải chuyện huyền bí. Nó là 99 chữ từng đứng đầu dòng.

VIII. Một hằng số, không phải một giai đoạn

Còn một câu hỏi nữa phải trả lời trước khi kết luận được điều gì: chữ từng là thói quen của một thời kỳ, hay là thứ ông mang theo suốt?

Kho này chia sẵn làm hai phần cỡ bằng nhau — tình khúc 13.840 chữ, ca khúc da vàng 13.741 chữ. Hai phần gần bằng nhau nên so trực tiếp được. Kết quả:

	Tình khúc	Da vàng
Mật độ chữ từng (trên 10.000 chữ)	61,4	62,6

Chênh nhau chưa tới hai phần trăm. Nói cho gọn: không đổi.

Con số này đáng giá hơn nó có vẻ, vì hầu hết mọi thứ khác trong ca từ ông đều đổi rất mạnh khi ông chuyển từ tình khúc qua ca khúc da vàng. Chữ như rớt hơn ba lần rưỡi. Chữ chợt rớt sáu lần. Chữ hãy tăng rưỡi. Đề tài đổi thì gần như cả bộ đồ nghề đổi theo.

Riêng chữ từng thì đứng yên. Viết về người tình hay viết về xác người, ông vẫn chia nhỏ ra mà đếm với đúng một mật độ.

Thứ gì không đổi theo đề tài thì thứ đó không thuộc về đề tài — nó thuộc về bàn tay người viết. Chữ như là một lựa chọn: ông so sánh khi có thì giờ so sánh, thôi so sánh khi không còn thì giờ. Chữ từng không phải lựa chọn. Nó là cách ông nhìn — cái mà ông không tắt được, kể cả khi đề tài đã đổi hết.

IX. Ngữ pháp của sự bào mòn

Bây giờ mới dám nói tới ý nghĩa, sau khi đã có đủ số.

Chữ từng làm được một chuyện mà ít chữ nào trong tiếng Việt làm được: nó vừa chia nhỏ, vừa xếp thứ tự, vừa ngầm hứa rằng sẽ hết. Hễ đã chia thành từng cái một thì có cái đầu, có cái cuối. Hễ đã bắt đi qua từng cái một thì phải qua cho hết. Từng ngày không phải là nhiều ngày; nó là những ngày đang lần lượt bị dùng cạn.

Đó là lý do chữ này hợp với Trịnh Công Sơn tới mức thành phản xạ. Chuyện ông nói đi nói lại suốt đời — thời gian ăn mòn, đời người ngắn, cái đẹp không giữ được — không phải là chuyện kể một lần là xong. Nó là chuyện quá trình. Mà chữ từng chính là chữ của quá trình: nó không cho phép nói "hết rồi" một cái rụp, nó bắt phải đi qua từng nấc một cho tới lúc hết.

Cho nên đem từng đặt trước một đơn vị vô hình thì được hai thứ cùng lúc. Thứ nhứt, cái vô hình hiện hình ra — nỗi nhớ có số đếm, mùa xuân có ngón, nỗi buồn có cọng. Thứ nhì, và đây mới là chỗ đắng, hễ đã đếm được thì đã đếm ngược được. Cái gì tới lần lượt thì cũng hết lần lượt. Chữ từng cho hình hài, rồi cũng chính nó hẹn ngày cái hình hài đó cạn.

Vậy nên tôi gọi đây là ngữ pháp của sự bào mòn. Không phải ngữ pháp của mất mát — mất mát là chuyện xảy ra một lần. Bào mòn là chuyện xảy ra từng chút, đều đặn, không ngừng, và không cách nào cản. Đó đúng là thứ mà 219 chữ từng đang làm trong ca từ Trịnh Công Sơn: chúng bào cái thế giới trong bài hát thành từng mảnh nhỏ, rồi đưa qua trước mặt người nghe từng mảnh một.

Có một chi tiết nhỏ đóng đinh cho chuyện này. Trong toàn kho, chữ đi sau từng nhiều nhứt là chữ ngày, 45 lần — bỏ xa mọi chữ khác. Đứng nhì là đêm, 18 lần. Cộng lại 63 lần, gần một phần ba tổng số. Thứ ông đem ra chia nhỏ nhiều nhứt, hơn cả mây, hơn cả tóc, hơn cả nỗi nhớ, là thời gian.

X. Hiệu ứng thôi miên — khi chữ từng dồn lại trong một bài

Tới đây bài này mới chỉ đếm chữ từng rải đều trên cả kho. Nhưng nó không rải đều. Có vài bài chữ từng dồn cục lại tới mức không còn là một nét ngữ pháp nữa, mà thành ra bộ khung dựng nên cả bài hát.

Lấy nền để so: trên toàn kho, mật độ là 0,57 chữ từng trên mỗi 100 chữ. Bây giờ coi hai bài này:

Bài	Chữ từng	Số chữ	Trên 100 chữ	So với nền
Buồn từng phút giây	14	150	9,3	16 lần
Còn thấy mặt người	10	136	7,4	13 lần
Từng ngày qua	6	132	4,5	8 lần
Những giọt máu trổ bông	10	221	4,5	8 lần
Gọi tên bốn mùa	7	171	4,1	7 lần

Mười sáu lần dày hơn mức thường. Ở mật độ đó thì người nghe không còn nghe thấy chữ từng như một chữ riêng lẻ nữa; họ nghe thấy một nhịp gõ.

Điều đáng nói là ba bài đứng đầu bảng không dùng chung một cách. Cùng một chữ, ba cái máy khác nhau.

Cách thứ nhứt: láy liền theo chiều ngang — "Còn thấy mặt người"

Bài này làm một chuyện mà gần như không bài nào khác trong kho làm: nó lặp chữ từng hai lần trong cùng một dòng, với cùng một đơn vị. Từng vùng từng vùng — rồi lát sau lại từng vùng từng vùng lần nữa — rồi tới cuối bài là từng ngày từng ngày.

Chuyện này hiếm cỡ nào thì phải đếm mới biết. Dò khắp 239 bài, kiểu láy liền từng X từng X chỉ có 4 chỗ. Ba trong bốn chỗ đó nằm trong đúng bài này, và ba chỗ đó là ba chỗ duy nhứt lặp y hệt đơn vị. Chỗ thứ tư, ở một bài khác, thì hai đơn vị đã khác nhau rồi nên không cùng loại.

Nói cách khác, cái ngón mà người nghe cảm thấy ở bài này thiệt sự là ngón riêng của nó, chớ không phải cảm giác. Nó là chỗ duy nhứt trong cả kho chữ từng tự nhân đôi ngay tại chỗ.

Hiệu quả nghe được liền. Chữ từng vốn đã bắt người ta đi qua từng cái một; nay chưa kịp đi hết cái thứ nhứt thì cái thứ nhì đã tới. Câu hát không tiến; nó giậm chân. Bài còn có hai dòng liên tiếp lặp nguyên si nhau, cùng mở bằng từng đêm tối — thêm một vòng giậm chân nữa, lần này ở cấp độ cả dòng chớ không phải trong dòng.

Mười chữ từng trong một bài chỉ có 21 dòng và 136 chữ. Bốn đơn vị khác nhau — vùng bốn lần, ngày ba, đêm hai, sớm một — nên không phải là gõ một nốt hoài, mà là xoay vòng qua bốn nốt rồi trở lại. Đó là chỗ giống thôi miên nhứt: không đơn điệu tới mức chán, mà cũng không đi tới đâu.

Cách thứ nhì: gõ một nốt theo chiều dọc — "Buồn từng phút giây"

Bài này là bài dày nhứt kho, 9,3 chữ từng trên 100 chữ. Nhưng nó không láy ngang lần nào hết. Nó làm ngược lại: xếp chồng theo chiều dọc.

Trong 14 chữ từng của bài, có 12 chữ đi với cùng một đơn vị — chữ ngày. Không xoay vòng, không đổi món. Cùng một đơn vị, dội đi dội lại từ đầu bài tới cuối bài, trong đó có một chuỗi 5 dòng liên tiếp cùng mở đầu bằng từng — chuỗi dài nhứt trong cả kho.

Rồi tới chỗ khéo nhứt, chỗ chỉ thấy khi đặt đầu bài cạnh cuối bài. Bài mở ra bằng hai dòng ngắn, chết từng ngày rồi sống từng ngày. Bài đóng lại cũng bằng đúng hai chữ đó, nhưng đảo thứ tự, và câu chót quay về lại chữ chết. Vào bằng cái chết, ra cũng bằng cái chết.

Vậy là bài hát không có đường đi, nó có một cái vòng. Mà đó chính là chỗ chữ từng làm việc đúng nghĩa nhứt trong cả sự nghiệp Trịnh Công Sơn: từng ngày vốn hứa rằng sẽ hết, nhưng khi cái vòng khép lại thì lời hứa đó bị rút về — hết rồi lại bắt đầu, mà bắt đầu để lại hết. Người nghe bị nhốt trong một ngày lặp vô hạn.

Cách thứ ba: kể tên theo lối tụng — "Những giọt máu trổ bông"

Bài thứ ba lại làm khác nữa, và đây là cách cổ xưa nhứt: kinh cầu.

Ở đây đơn vị đứng yên — giọt bảy lần trên tổng số mười, thêm dòng hai lần. Thứ thay đổi không phải đơn vị, mà là người sở hữu: máu của anh, của mẹ, của cha, của em, của chị. Bài có hai chuỗi, mỗi chuỗi 4 dòng liên tiếp cùng mở bằng từng, xếp thành hàng.

Khuôn này ai đi lễ cũng nhận ra: cùng một câu, chỉ đổi một tên, lặp cho tới hết danh sách. Đó là khuôn của kinh cầu hồn, khuôn của bảng tên người chết. Chữ từng ở đây không đếm thời gian nữa — nó đếm người. Và vì đơn vị không đổi, mỗi lần lặp lại không thêm hình ảnh mới, nó chỉ thêm một cái tên vào danh sách. Danh sách càng dài thì càng nặng.

Vì sao ba cách đó đều ra cảm giác thôi miên

Ba bài, ba cái máy khác nhau, mà nghe đều thấy bị cuốn. Lý do không huyền bí; nó gom lại thành ba điều kiện cùng xảy ra một lượt.

Thứ nhứt, tự thân chữ từng đã buộc người nghe đi qua từng cái một — nó không cho nhìn cả khối, phải lê qua từng mắt xích. Thứ nhì, nó được đặt ở đầu dòng, chỗ tai người bắt nhạy nhứt; trên toàn kho tỉ lệ đó đã là 45%, mà trong ba bài này thì gần như dòng nào có từng cũng là dòng mở bằng từng. Thứ ba, nó trở lại theo một khoảng cách đều — mỗi dòng một lần, hoặc hai lần trong một dòng.

Ba thứ đó cộng lại đúng bằng định nghĩa của tụng: một chữ mang nghĩa đếm, đặt ở vị trí nhấn, quay lại theo nhịp cố định. Người nghe nhạc Trịnh hay nói lời ông "như kinh" — chỗ này cho thấy nhận xét đó có cơ sở ngữ pháp đo được, chớ không phải chỉ là ấn tượng. Nó nằm ở mật độ, ở vị trí, và ở khoảng cách lặp.

Còn một chuyện nữa đáng ghi, và nó nói lên nhiều điều về cách ông làm việc. Ba bài trên nói ba chuyện khác nhau xa: một bài về nỗi sống mòn, một bài về chuyện chờ nhìn lại mặt người, một bài về máu chảy. Vậy mà cả ba đều chạy trên cùng một bộ máy. Cái máy không có tình cảm riêng của nó; nó chỉ chia nhỏ ra rồi đưa qua trước mắt. Cho nên đem đút vào đó cái gì thì nó bào cái đó — bào một buổi sáng cũng được, bào một đời người cũng được. Chỗ đáng sợ của khuôn từng nằm ngay đó: nó dịu dàng hay tàn nhẫn là tùy thứ người ta bỏ vào, chớ tự nó không đổi bao giờ.

Một chỗ phải rào trước: chữ "thôi miên" ở đây là chữ tả cảm giác, không phải chữ đo được. Thứ đo được là mật độ, là tỉ lệ đứng đầu dòng, là số chuỗi lặp liên tiếp, là chuyện láy liền chỉ có 4 chỗ trong cả kho. Cảm giác bị cuốn thì mỗi người mỗi khác, và bài này không đo được nó. Mấy con số ở trên chỉ cho biết cái gì đang xảy ra trong văn bản để sinh ra cảm giác đó.

XI. Những gì bài này chưa chứng minh được

Phải nói rõ mấy chỗ còn hở, kẻo con số dễ bị dùng quá tay.

Thứ nhứt, kho 239 bài không phải toàn bộ. Trịnh Công Sơn viết trên năm trăm bài. Mọi con số ở trên chỉ đúng trong phạm vi kho này, và phải đọc kèm câu đó.

Thứ nhì — chỗ này quan trọng nhứt — bài này chưa hề chứng minh chữ từng là của riêng Trịnh Công Sơn. Muốn nói câu đó thì phải có một kho đối chứng cỡ tương đương của một người viết nhạc khác cùng thời, đo cùng một cách, rồi mới so được. Chưa làm chuyện đó thì tất cả những gì bài này chứng minh được chỉ là: trong ca từ Trịnh Công Sơn, chữ từng dày đặc, năng sản, phân bố có quy luật, và không đổi theo đề tài. Chuyện nó có dày hơn người khác hay không thì tôi chưa biết, và không nên đoán.

Thứ ba, cách xếp bốn loại ở mục IV là cách xếp của tôi, không phải cách xếp có sẵn trong sách ngữ pháp nào. Có mấy chữ nằm ranh giới — cơn, chuyến, cuộc, mạch — xếp qua nhóm khác cũng có lý. Xê dịch mấy chữ đó thì tỉ lệ nhích chút đỉnh, nhưng hình dạng chung không đổi, vì bốn nhóm chênh nhau đủ xa.

Thứ tư, chỗ chia tình khúc với da vàng là chia sẵn trong kho, không phải tôi chia lại. Có bài nằm giữa hai bên, xếp cách nào cũng cãi được.

XII. Kết

Bài này bắt đầu từ một chuyện nhỏ: mấy cụm chữ nổi tiếng nhứt của Trịnh Công Sơn đều mở đầu bằng cùng một chữ. Đếm cho tới cùng thì chuyện nhỏ đó thành ra không nhỏ.

Hai trăm mười chín lần, trong 98 bài, với 74 đơn vị khác nhau đi sau. Gần phân nửa số đó đứng ở đầu dòng hát. Một phần tư số đó dùng để đếm thứ không đếm được. Mật độ không nhúc nhích dù đề tài đổi từ người tình qua chiến tranh.

Chữ từng không phải một nét trang trí trong ca từ Trịnh Công Sơn. Nó là chỗ nối giữa cách ông nghĩ và cách ông viết. Ông nghĩ rằng cái gì rồi cũng mòn đi, mòn từ từ, mòn đều, mòn không cách nào ngăn. Muốn viết cái ý đó ra thì phải có một chữ vừa chia nhỏ được, vừa xếp thứ tự được, vừa hàm ý sẽ cạn. Tiếng Việt có sẵn một chữ như vậy, nằm ngay đó, tầm thường tới mức không ai buồn nhìn.

Ông nhặt lên và dùng suốt bốn chục năm.

Chỗ tài tình không phải ở chỗ ông chế ra chữ mới. Ông không chế chữ nào hết — cọng, hàng, phiến, ngón, vùng đều là chữ có sẵn trong miệng người Việt bình thường. Chỗ tài tình là ông tìm ra một cái khuôn ngữ pháp có sẵn, rồi phát hiện ra rằng cái khuôn đó, nếu cứ "khênh" vào những thứ vốn không thuộc về nó, sẽ tự động sinh ra thi ảnh — lần nào cũng sinh, sinh mãi không cạn.

Đó là lý do gọi nó là cái máy. Không phải để hạ thấp: một cái máy chữ như vậy khó tìm ra hơn một câu hay nhiều. Câu hay thì viết một lần là xong. Cái máy thì chạy được suốt một đời.

---

Phụ Lục — Bảng Tra Cứu Toàn Bộ 219 Lần Chữ Từng

Mỗi dòng ghi cụm chữ — đơn vị phân tích của bài viết: chữ từng cộng với danh từ đơn vị và danh từ trung tâm đi liền sau nó — rồi tới loại, chỗ đánh dấu cụm đó có mở đầu một dòng hát hay không, và tên bài. Bảng cố ý chỉ chép đúng cái cụm ngữ pháp đang khảo sát chớ không chép nguyên câu hát, vì cụm chữ mới là thứ đem ra đếm và phân loại. Bấm vào tên bài để mở thẳng trang bài đó ở thư viện của Hội Văn Học Nghệ Thuật Trịnh Công Sơn (tcs-home.org) trong một thẻ mới, rồi đối chiếu trọn lời. Cả 98 bài trong bảng đều đã dò ra trang riêng trên đó.

P.1 — Tổng kết

Loại danh từ đi sau từng	Số lần	Tỉ lệ
Thời gian	81	37.0%
Đơn vị cụ thể	95	43.4%
Đơn vị trừu tượng	31	14.2%
Không gian mở	12	5.5%
Cộng	219	100%

Trong 219 lần đó, 99 lần (45,2%) chữ từng đứng ngay đầu dòng hát. Có 74 chữ khác nhau từng đứng liền sau từng.

P.2 — Những chữ đi liền sau từng (từ 3 lần trở lên)

Chữ	Số lần	Chữ	Số lần	Chữ	Số lần
ngày	45	đêm	18	giọt	16
cơn	9	vùng	7	giờ	5
nỗi	5	ngọn	5	giòng	4
phiến	4	bước	4	người	4
chiếc	4	tiếng	4	phút	3
cánh	3	hàng	3	ngón	3
lời	3	bàn	3

P.3 — Những bài dùng từng nhiều nhứt

Bài hát	Số lần
Buồn từng phút giây	14
Còn thấy mặt người	10
Những giọt máu trổ bông	10
Gọi tên bốn mùa	7
Hãy đi cùng nhau	7
Người già em bé	6
Từng ngày qua	6
Gia tài của mẹ	5
Mùa áo quan	5
Mưa mùa hạ	4
Một ngày vinh quang một ngày tuyệt vọng	4
Như một lời chia tay	4
Phôi pha	4
Phúc âm buồn	4
Tuổi đá buồn	4

P.4 — Bảng đầy đủ: 219 dòng, xếp theo tên bài

#	Cụm chữ	Loại	Đầu dòng	Bài hát
1	từng giờ	Thời gian		Bay đi thầm lặng
2	từng giờ	Thời gian		Biển nhớ
3	từng ngày	Thời gian		Buồn từng phút giây
4	từng ngày	Thời gian		Buồn từng phút giây
5	từng bầy thú gian	Đơn vị cụ thể	✓	Buồn từng phút giây
6	từng ngày sống	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
7	từng ngày lo	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
8	từng ngày sống	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
9	từng ngày chết	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
10	từng ngày chết	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
11	từng ngày hét la	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
12	từng ngày sống âm	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
13	từng ngày	Thời gian	✓	Buồn từng phút giây
14	từng phút giây	Thời gian		Buồn từng phút giây
15	từng ngày	Thời gian		Buồn từng phút giây
16	từng ngày	Thời gian		Buồn từng phút giây
17	từng giọt sương thu	Đơn vị cụ thể	✓	Bốn mùa thay lá
18	từng ngày	Thời gian		Cho một người nằm xuống
19	từng gót xa	Đơn vị cụ thể		Cho đời chút ơn
20	từng ngày	Thời gian	✓	Chỉ có ta trong một đời
21	từng cuộc đời vươn	Đơn vị trừu tượng	✓	Con đường mùa xuân
22	từng đêm bay	Thời gian		Cánh chim cô đơn
23	từng ngày	Thời gian	✓	Cát bụi
24	từng cơn gió	Đơn vị trừu tượng	✓	Còn ai với ai
25	từng cơn gió	Đơn vị trừu tượng		Còn ai với ai
26	từng nỗi nhớ trùng	Đơn vị trừu tượng	✓	Còn ai với ai
27	từng giòng nước mắt	Đơn vị cụ thể	✓	Còn có bao ngày
28	từng giòng nước mắt	Đơn vị cụ thể	✓	Còn có bao ngày
29	từng vùng từng vùng	Không gian mở	✓	Còn thấy mặt người
30	từng vùng lá xanh	Không gian mở		Còn thấy mặt người
31	từng vùng từng vùng	Không gian mở	✓	Còn thấy mặt người
32	từng vùng nắng	Không gian mở		Còn thấy mặt người
33	từng ngày thấy mặt	Thời gian	✓	Còn thấy mặt người
34	từng đêm tối ngồi	Thời gian	✓	Còn thấy mặt người
35	từng đêm tối ngồi	Thời gian	✓	Còn thấy mặt người
36	từng sớm mai thấy	Thời gian		Còn thấy mặt người
37	từng ngày từng ngày	Thời gian	✓	Còn thấy mặt người
38	từng ngày nhớ ơn	Thời gian		Còn thấy mặt người
39	từng phiến ngà	Không gian mở		Còn tuổi nào cho em
40	từng tháng năm mong	Thời gian		Còn tuổi nào cho em
41	từng ngày yêu dấu	Thời gian		Có một ngày như thế
42	từng giọt í a	Đơn vị cụ thể	✓	Cũng sẽ chìm trôi
43	từng nấm mộ	Đơn vị cụ thể		Cỏ xót xa đưa
44	từng câu nói	Đơn vị trừu tượng	✓	Cỏ xót xa đưa
45	từng cánh buồm giong	Đơn vị cụ thể		Cỏ xót xa đưa
46	từng bước buồn tênh	Đơn vị cụ thể		Du mục
47	từng mảnh công dã	Đơn vị cụ thể		Dã tràng ca
48	từng đêm thao thức	Thời gian		Em còn nhớ hay em đã quên
49	từng ngày	Thời gian		Em đến cùng mùa xuân
50	từng vai áo phơi	Đơn vị cụ thể	✓	Em ở nông trường em ra biên giới
51	từng khi nắng mưa	Thời gian	✓	Em ở nông trường em ra biên giới
52	từng ngày	Thời gian		Gia tài của mẹ
53	từng ngày	Thời gian		Gia tài của mẹ
54	từng ngày	Thời gian		Gia tài của mẹ
55	từng hàng	Đơn vị cụ thể		Gia tài của mẹ
56	từng ngày	Thời gian		Gia tài của mẹ
57	từng cơn mưa từng	Đơn vị trừu tượng	✓	Gọi tên bốn mùa
58	từng cơn mưa từng	Đơn vị trừu tượng		Gọi tên bốn mùa
59	từng cơn mưa	Đơn vị trừu tượng		Gọi tên bốn mùa
60	từng đêm mưa từng	Thời gian	✓	Gọi tên bốn mùa
61	từng đêm mưa từng	Thời gian		Gọi tên bốn mùa
62	từng đêm mưa	Thời gian		Gọi tên bốn mùa
63	từng ngón sương mù	Đơn vị cụ thể		Gọi tên bốn mùa
64	từng cỏi	Không gian mở		Gọi đời lên mau
65	từng giọt sương thu	Đơn vị cụ thể		Hoa vàng mấy độ
66	từng bước chân thù	Đơn vị cụ thể		Huyền thoại mẹ
67	từng dẫy núi cao	Đơn vị cụ thể	✓	Hành ca
68	từng lớp sóng cuốn	Đơn vị cụ thể	✓	Hành ca
69	từng bó đuốc sáng	Đơn vị cụ thể	✓	Hành ca
70	từng ngày	Thời gian		Hãy cố như
71	từng giờ	Thời gian		Hãy nhìn lại
72	từng căn nhà	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
73	từng anh lính	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
74	từng căn nhà	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
75	từng người mẹ	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
76	từng người cha	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
77	từng người chị	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
78	từng giọt lệ	Đơn vị cụ thể		Hãy đi cùng nhau
79	từng nỗi nhớ	Đơn vị trừu tượng		Hôm nay tôi nghe
80	từng chiếc khăn	Đơn vị cụ thể	✓	Khăn quàng thắp sáng bình minh
81	từng cánh tay măng	Đơn vị cụ thể	✓	Khăn quàng thắp sáng bình minh
82	từng hàng thương đau	Đơn vị cụ thể	✓	Lại gần với nhau
83	từng ngày tuổi	Thời gian		Lại gần với nhau
84	từng cơn mưa trút	Đơn vị trừu tượng	✓	Lời của dòng sông
85	từng liếp cửa	Đơn vị cụ thể		Lời ru đêm
86	từng mái gia đình	Đơn vị cụ thể	✓	Lời ru đêm
87	từng ngày xương máu	Thời gian	✓	Lời ở phố về
88	từng vùng quê thiết	Không gian mở		Mùa hè đến
89	từng giọng người	Đơn vị trừu tượng		Mùa áo quan
90	từng tiếng cười	Đơn vị trừu tượng		Mùa áo quan
91	từng giờ hiu hắt	Thời gian	✓	Mùa áo quan
92	từng cụm chiều	Đơn vị cụ thể		Mùa áo quan
93	từng cọng đời	Đơn vị cụ thể		Mùa áo quan
94	từng giọt bước	Đơn vị cụ thể		Mưa mùa hạ
95	từng sợi tóc mây	Đơn vị cụ thể		Mưa mùa hạ
96	từng ngọn gió bay	Đơn vị cụ thể		Mưa mùa hạ
97	từng giọt rượu hờ	Đơn vị cụ thể		Mưa mùa hạ
98	từng ngày	Thời gian		Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
99	từng hạt nhỏ	Đơn vị cụ thể		Một cõi đi về
100	từng lời tà dương	Đơn vị trừu tượng	✓	Một cõi đi về
101	từng lời bể sông	Đơn vị trừu tượng	✓	Một cõi đi về
102	từng lời nói	Đơn vị trừu tượng		Một ngày như mọi ngày
103	từng mạch đời trăn	Đơn vị trừu tượng	✓	Một ngày như mọi ngày
104	từng chiều lên hấp	Thời gian	✓	Một ngày như mọi ngày
105	từng đàn con ngoan	Đơn vị cụ thể		Một ngày vinh quang một ngày tuyệt vọng
106	từng con sông làm	Đơn vị cụ thể		Một ngày vinh quang một ngày tuyệt vọng
107	từng xác sơ sinh	Đơn vị cụ thể	✓	Một ngày vinh quang một ngày tuyệt vọng
108	từng đàn con ngoan	Đơn vị cụ thể		Một ngày vinh quang một ngày tuyệt vọng
109	từng cánh diều vui	Đơn vị cụ thể		Nguyệt ca
110	từng đêm bom đạn	Thời gian		Ngày dài trên quê hương
111	từng ngày xây uất	Thời gian		Ngày dài trên quê hương
112	từng ngày bóng tối	Thời gian	✓	Ngày về
113	từng hạt cơm khô	Đơn vị cụ thể	✓	Người già em bé
114	từng bàn tay thô	Đơn vị cụ thể	✓	Người già em bé
115	từng cuộn giây gai	Đơn vị cụ thể	✓	Người già em bé
116	từng hàng cây nghiêng	Đơn vị cụ thể	✓	Người già em bé
117	từng bàn chân quen	Đơn vị cụ thể	✓	Người già em bé
118	từng vùng đêm đen	Không gian mở	✓	Người già em bé
119	từng đêm nghe gió	Thời gian	✓	Người về bỗng nhớ
120	từng ngày nhìn nắng	Thời gian	✓	Ngậm ngùi riêng ta
121	từng ngày	Thời gian		Ngọn lửa
122	từng sợi nhỏ	Đơn vị cụ thể		Như cánh vạc bay
123	từng bàn chân	Đơn vị cụ thể		Như cánh vạc bay
124	từng đêm vui	Thời gian		Như một lời chia tay
125	từng sớm chiều mong	Thời gian		Như một lời chia tay
126	từng nỗi đời riêng	Đơn vị trừu tượng		Như một lời chia tay
127	từng đêm nhớ	Thời gian		Như một lời chia tay
128	từng giọng nói	Đơn vị trừu tượng		Như tiếng thở dài
129	từng ngọn gió	Đơn vị cụ thể		Nhớ mùa thu Hà Nội
130	từng con đường nhỏ	Đơn vị cụ thể		Nhớ mùa thu Hà Nội
131	từng dòng máu che	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
132	từng dòng máu chia	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
133	từng giọt máu	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
134	từng giọt máu mẹ	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
135	từng giọt máu cha	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
136	từng giọt máu	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
137	từng giọt máu mẹ	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
138	từng giọt máu	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
139	từng phép lạ	Đơn vị trừu tượng		Những giọt máu trổ bông
140	từng giọt máu chị	Đơn vị cụ thể	✓	Những giọt máu trổ bông
141	từng tuổi xuân	Thời gian	✓	Phôi pha
142	từng tin vui	Đơn vị trừu tượng		Phôi pha
143	từng hôm nắng ngời	Thời gian		Phôi pha
144	từng khi mưa bay	Thời gian		Phôi pha
145	từng tiếng người nhiều	Đơn vị trừu tượng	✓	Phúc âm buồn
146	từng đêm	Thời gian	✓	Phúc âm buồn
147	từng đêm	Thời gian		Phúc âm buồn
148	từng chuyến xe ngựa	Đơn vị trừu tượng		Phúc âm buồn
149	từng vết đạn	Đơn vị cụ thể		Quê hương nặng đau
150	từng loài chim quen	Đơn vị cụ thể		Ra đồng giữa ngọ
151	từng ngọt bùi	Đơn vị cụ thể		Ru em
152	từng ngón xuân nồng	Đơn vị cụ thể	✓	Ru em từng ngón xuân nồng
153	từng phiến môi mềm	Không gian mở	✓	Ru em từng ngón xuân nồng
154	từng tiếng chim	Đơn vị trừu tượng		Ru tình
155	từng nỗi ưu phiền	Đơn vị trừu tượng		Ru đời đi nhé
156	từng chiếc bóng lênh	Đơn vị cụ thể		Ru đời đi nhé
157	từng giọt nước mắt	Đơn vị cụ thể		Ru đời đã mất
158	từng ngọn nến tắt	Đơn vị cụ thể		Ru đời đã mất
159	từng ngọn gió bấc	Đơn vị cụ thể		Ru đời đã mất
160	từng trưa nắng	Thời gian		Rơi lệ ru người
161	từng ngày tình đến	Thời gian	✓	Rồi như đá ngây ngô
162	từng ngày tình	Thời gian	✓	Rồi như đá ngây ngô
163	từng đêm tối	Thời gian		Rồi như đá ngây ngô
164	từng ngày quạnh hiu	Thời gian		Rừng xưa đã khép
165	từng nỗi lòng	Đơn vị trừu tượng		Thanh quan ca
166	từng đêm	Thời gian	✓	Thương một người
167	từng cơn mưa	Đơn vị trừu tượng	✓	Tiếng ve gọi hè
168	từng quặn đau	Đơn vị cụ thể		Trong mỗi đời riêng
169	từng giấc mơ	Đơn vị cụ thể		Trong nỗi đau tình cờ
170	từng giọt máu hùng	Đơn vị cụ thể		Tuổi trẻ Việt Nam
171	từng nụ hồng	Đơn vị cụ thể		Tuổi trẻ Việt Nam
172	từng ngón tay buồn	Đơn vị cụ thể	✓	Tuổi đá buồn
173	từng phiến băng dài	Không gian mở	✓	Tuổi đá buồn
174	từng phiến mây hồng	Không gian mở	✓	Tuổi đá buồn
175	từng gót chân trần	Đơn vị cụ thể	✓	Tuổi đá buồn
176	từng cơn nước rộng	Đơn vị trừu tượng		Tình nhớ
177	từng viên đá cuội	Đơn vị cụ thể		Tình nhớ
178	từng người tình bỏ	Đơn vị cụ thể	✓	Tình xa
179	từng ngày chôn chân	Thời gian	✓	Tình xót xa vừa
180	từng bóng hoàng hôn	Đơn vị cụ thể		Tình xót xa vừa
181	từng ngọn núi con	Đơn vị cụ thể	✓	Tình yêu tìm thấy
182	từng giòng suối con	Đơn vị cụ thể	✓	Tình yêu tìm thấy
183	từng ngày nắng	Thời gian	✓	Tình yêu tìm thấy
184	từng chiều xuống	Thời gian	✓	Tình yêu tìm thấy
185	từng trái tim mọi	Đơn vị cụ thể		Tôi sẽ nhớ
186	từng bước chân quen	Đơn vị cụ thể		Tôi sẽ nhớ
187	từng khu rừng cháy	Đơn vị cụ thể		Tôi sẽ đi thăm
188	từng ngày miền nam	Thời gian	✓	Tôi đã mất
189	từng ngày miền bắc	Thời gian	✓	Tôi đã mất
190	từng bước	Đơn vị cụ thể		Tưởng rằng đã quên
191	từng mũi đinh cuồng	Đơn vị cụ thể		Tưởng rằng đã quên
192	từng vết thương hồn	Đơn vị cụ thể		Tưởng rằng đã quên
193	từng ngày	Thời gian	✓	Từng ngày qua
194	từng ngày	Thời gian	✓	Từng ngày qua
195	từng chiếc bóng trăm	Đơn vị cụ thể	✓	Từng ngày qua
196	từng tiếng khóc trăm	Đơn vị trừu tượng	✓	Từng ngày qua
197	từng ngày	Thời gian	✓	Từng ngày qua
198	từng ngày	Thời gian	✓	Từng ngày qua
199	từng đêm vơi cạn	Thời gian	✓	Tự tình khúc
200	từng mấy độ	Đơn vị cụ thể		Vàng phai trước ngõ
201	từng nhớ thương	Đơn vị cụ thể		Vẫn có em bên đời
202	từng giờ tiếc nuối	Thời gian	✓	Vẫn nhớ cuộc đời
203	từng ngày đảo điên	Thời gian	✓	Vẫn nhớ cuộc đời
204	từng ngày từng xót	Thời gian		Xin mặt trời ngủ yên
205	từng xót xa	Đơn vị cụ thể		Xin mặt trời ngủ yên
206	từng phe	Đơn vị cụ thể	✓	Xác ta xác thù
207	từng lộ máu	Đơn vị cụ thể		Xác ta xác thù
208	từng giọt máu	Đơn vị cụ thể		Ðồng dao 2000
209	từng chiếc lá	Đơn vị cụ thể		Đêm
210	từng phút cao giờ	Thời gian	✓	Đóa hoa vô thường
211	từng niềm vui mặt	Đơn vị trừu tượng	✓	Đôi mắt nào mở ra
212	từng chuyến bay đêm	Đơn vị trừu tượng	✓	Đại bác ru đêm
213	từng đêm soi sáng	Thời gian	✓	Đại bác ru đêm
214	từng vùng thịt xương	Không gian mở	✓	Đại bác ru đêm
215	từng đêm nghe ngóng	Thời gian		Đại bác ru đêm
216	từng giòng nước mắt	Đơn vị cụ thể		Đồng dao hoà bình
217	từng phút giây	Thời gian		Đồng dao hoà bình
218	từng nguồn sống	Đơn vị cụ thể		Ước mơ về dòng điện
219	từng cơn mơ	Đơn vị trừu tượng	✓	Ướt mi