Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.
Mở Đầu
Lần đầu tiên tôi nghe "La Mer" không phải là giọng hát của Trenet. Tôi nghe qua một đĩa hòa tấu của Raymond Lefèvre — cái đĩa compilation của hãng Victor tên "Hymne à l'amour" mà tôi đã nhắc đến trong bài viết về ông. Cái giai điệu nó cứ lơ lửng trong không khí, nhẹ như sóng nước đẩy con thuyền lên rồi xuống, không có điểm khởi đầu rõ ràng cũng không có điểm kết thúc dứt khoát — nó chỉ... trôi. Tôi nghe xong rồi bật lại từ đầu. Rồi lại bật lại nữa. Đó là cái kiểu bài nhạc mà bạn không thể giải thích tại sao nó hay, chỉ biết là mỗi lần nghe lại vẫn thấy cái gì đó mới.
Mãi sau này tôi mới tìm ra bản gốc của Trenet — giọng hát lanh lảnh, vui vẻ một cách hơi kỳ lạ, như người đang kể chuyện biển cho bạn nghe mà không cần bạn phải buồn hay vui theo. Và rồi tôi mới biết: cái bài nhạc đó người ta đã thu âm lại hơn bốn ngàn lần. Bốn ngàn. Không phải bốn trăm. Bốn. Ngàn. Để so sánh, "Yesterday" của The Beatles được coi là bài nhạc được cover nhiều nhứt thế giới cũng chỉ khoảng bảy trăm bản thu âm chính thức. Cái con số đó nói lên điều gì đó về Charles Trenet mà không cần thêm một chữ nào nữa.
Trong cuốn sách của mình, tôi có nhắc đến Charles Trenet như một trong những tên tuổi lớn của dòng nhạc chanson Pháp trước thời yé-yé — cùng với Léo Ferré, Jacques Brel, Barbara, Juliette Gréco. Tôi dùng "Que reste-t-il de nos amours?" như một thí dụ cho loại nhạc bác học, lãng mạn, lời văn trau chuốt mà thế hệ trẻ sau này sẽ phản ứng lại. Nhưng tôi chưa có dịp nói kỹ hơn về con người đó, về cái bài nhạc biển viết trên tờ giấy vệ sinh tàu hỏa, hay về cái câu hỏi buồn buồn nhẹ nhàng mà ông đặt ra năm 1942 và người ta vẫn còn hỏi lại cho đến tận bây giờ. Bài này là dịp đó.
Le Fou Chantant — Đứa Con Của Địa Trung Hải
Charles-Louis Augustin Georges Trenet sinh ngày 18 tháng 5 năm 1913 tại Narbonne, miền nam nước Pháp — vùng Languedoc nằm sát bờ Địa Trung Hải, nơi ánh nắng nhiều hơn mây và người ta sống chậm hơn Paris rất nhiều. Cha ông là công chức, mẹ ông là người mê âm nhạc và biết chơi đàn piano. Hai người ly hôn khi Charles mới lên bảy, và cậu bé được gửi vào trường nội trú ở Béziers. Rồi cậu bị thương hàn, phải về nhà dưỡng bệnh — và trong những ngày nằm nhà đó, cậu bắt đầu vẽ, đọc thơ, nghe nhạc. Không có bệnh có khi không có Trenet, nghe cũng lạ.
Tuổi thiếu niên của ông là một cuộc lang thang đúng nghĩa. Học xong tú tài năm 1927, ông lên Berlin học mỹ thuật. Không phải vì có kế hoạch rõ ràng gì, chỉ là vì muốn đi, muốn xem thế giới bên ngoài Narbonne trông ra sao. Ở Berlin ông hấp thụ hai thứ mà sau này sẽ định hình toàn bộ sự nghiệp: thơ siêu thực của Max Jacob — một nhà thơ Công giáo người Do Thái với những hình ảnh hoàn toàn không theo quy tắc nào — và nhạc jazz Mỹ, lúc đó đang tràn vào châu Âu như lũ. Hai cái đó kết hợp lại trong đầu một anh chàng người miền Nam nước Pháp hay cười, hay nhảy nhót, không chịu ngồi yên — và kết quả là một thứ nhạc chưa từng có trước đó.
Paris hút ông về sau Berlin. Những năm đầu thập niên 1930, ông vừa làm việc linh tinh trong các xưởng phim vừa quanh quẩn ở Montparnasse với các nghệ sĩ. Rồi ông gặp pianiste người Thụy Sĩ là Johnny Hess, và cả hai lập thành một đôi với cái tên đơn giản: "Charles et Johnny". Họ hát ở các cabaret, thu đĩa cho hãng Pathé, và dần dần nổi lên trong làng giải trí Paris. Đặc biệt là từ lúc đó Trenet đã viết cả lời lẫn nhạc cho chính mình — điều này rất lạ trong một nền công nghiệp âm nhạc mà vai trò ca sĩ và nhạc sĩ luôn được tách biệt.
Sau khi rời khỏi ban nhạc để đi nghĩa vụ quân sự năm 1936, ông trở về và ra album solo. Ngay năm 1938, bài "Boum!" đoạt Grand Prix du Disque — giải thưởng đĩa nhạc lớn nhứt nước Pháp lúc bấy giờ. Rồi tiếp theo là "Y'a d'la joie" (tạm dịch: Niềm Vui Kia Kìa), một bài nhạc hát về niềm vui của cuộc sống theo cách không giống bất kỳ bài nhạc Pháp nào trước đó — những hình ảnh lộn xộn như trong mơ: tàu điện ngầm Paris bay ra khỏi đường ray lên trời, tháp Eiffel qua đường, người thợ bánh làm bánh ngon tuyệt. Hoàn toàn vô nghĩa về mặt luận lý, nhưng nghe thì thấy hạnh phúc không thể cưỡng lại được.
Cái biệt danh "Le Fou Chantant" — Gã Điên Hát Nhạc — đến với ông khoảng cùng thời gian đó. Nó phản ánh đúng những gì ông làm trên sân khấu: nhảy nhót, ra cử chỉ điên điên, thay đổi nhịp độ bất ngờ, hát với cái năng lượng của người vừa uống ba tách cà phê. Trước ông, ca sĩ Pháp đứng yên trên sân khấu mà hát — đứng nghiêm, hát thẳng vào micro, xong cúi chào. Ông thì không thể đứng yên được. Người xem ban đầu không biết phải phản ứng sao, nhưng rồi họ bị kéo vào cái vòng xoáy vui vẻ đó lúc nào không hay. Jean Cocteau mô tả ông lúc đó: sân khấu tự nhiên biến thành cảnh nông thôn, micro thành hoa dại, cây cỏ mọc đột ngột ở mọi góc.
Người Tiên Phong Của Chanson D'Auteur
Có một điều về Charles Trenet mà ít người để ý đúng mức: ông là người đầu tiên trong nhạc Pháp thương mại hiện đại không chịu hát bài của người khác. Hoàn toàn. Suốt sáu mươi năm sự nghiệp, ông chỉ hát những gì ông tự viết.
Để hiểu tại sao điều đó quan trọng, bạn cần biết nền công nghiệp âm nhạc Pháp trước Trenet hoạt động ra sao. Ca sĩ là người diễn giải (interprète) — họ nhận bài từ nhà xuất bản, từ nhạc sĩ chuyên nghiệp, từ người viết lời, rồi đứng ra hát. Édith Piaf hát bài của người khác viết. Maurice Chevalier cũng vậy. Đó là quy tắc của nghề, không ai đặt câu hỏi về nó.
Trenet phá vỡ quy tắc đó không phải vì ông muốn làm cách mạng gì hết — ông chỉ đơn giản là không muốn hát những gì người khác viết, vì chỉ có ông mới biết ông muốn nói gì. Cái sự ngoan cố đó trở thành một mô hình. Hai mươi năm sau, Georges Brassens, Jacques Brel, Léo Ferré, Charles Aznavour — tất cả đều viết và hát nhạc của chính mình. Họ xây trên nền mà Trenet đã đặt. Đó không phải là sự trùng hợp.
Aznavour sau này nói ông gọi Trenet là "nhà thơ dạy người Pháp biết mơ trong bài hát". Câu đó tôi nghĩ là đúng. Trenet không chỉ mang lời thơ vào nhạc pop — nhiều người làm điều đó trước ông, theo nghĩa hát những bài thơ có nhạc đệm — ông mang cái cách nhìn của nhà thơ vào bài hát, cái cách nhà thơ chọn chi tiết bất ngờ thay vì chi tiết quen thuộc, cái cách hình ảnh có thể không ăn khớp về mặt luận lý nhưng lại đúng về mặt cảm xúc. Đó là thứ ông học từ Max Jacob và từ nhạc jazz Mỹ: không cần phải thẳng hàng, chỉ cần phải thật.
Serge Gainsbourg — người mà tôi đã viết về trong bài France Gall — gọi Trenet là "người hát chanson Pháp lý tưởng và thần kỳ của tuổi thơ tôi". Gainsbourg không phải người hay khen ai thật lòng như vậy. Cái lời khen đó, từ một người vốn hay cạnh khóe và ít khi chịu thừa nhận ảnh hưởng của ai, nói lên rất nhiều.
Que Reste-T-Il De Nos Amours — Còn Lại Gì Cuộc Tình Ta
Năm 1942, giữa thời Pháp bị Đức chiếm đóng, Charles Trenet viết một bài nhạc về những gì còn lại của một cuộc tình đã qua. Cộng sự của ông, pianiste Léo Chauliac, đồng soạn phần âm nhạc. Bài đầu tiên được thu âm và phát hành không phải bởi Trenet mà là bởi Roland Gerbeau vào tháng Hai năm 1943 — Trenet thu âm bản của chính mình vào tháng Bảy cùng năm.
Cái bài này về cơ bản là một câu hỏi lớn kéo dài suốt toàn bộ bài nhạc, không có câu trả lời. Điệp khúc hỏi đi hỏi lại: còn lại gì của tình yêu chúng ta, còn lại gì của những ngày tươi đẹp đó — rồi đưa ra câu trả lời duy nhứt mà không ai có thể phản bác: một tấm ảnh cũ, một ký ức về tuổi trẻ. Dịch thoáng phần điệp khúc:
Còn lại gì cuộc tình ta
Còn lại gì những ngày đẹp đó
Một tấm ảnh cũ, tấm ảnh cũ
Của một thời tuổi trẻ đã xa
Rồi bài tiếp tục với những hình ảnh: hạnh phúc đã tàn phai, tóc bay trong gió, những nụ hôn trộm, những giấc mơ trôi nổi — tất cả trở thành một chồng ký ức không thể nắm bắt. Ngôi làng nhỏ, tháp chuông cũ, một buổi tối xưa. Những chi tiết vật chất rất cụ thể, nhưng cảm giác thì hoàn toàn tan biến, hư không.
Cái hay của bài này là ở chỗ nó không hề bi thảm. Nghe rồi không thấy đau, không thấy tức — chỉ thấy một cái gì đó buồn buồn nhẹ nhàng, như nhìn qua cửa sổ lúc trời chiều. Piaf khi hát về tình yêu đã mất thì hát như người vừa bị đạn bắn. Trenet hát như người đang lật từng trang album ảnh cũ, nhìn mỗi tấm một lúc rồi khẽ mỉm cười. Hai cái đó là hai cách xử lý nỗi buồn hoàn toàn khác nhau, và cả hai đều thiệt.
Bài nhạc này sau đó được nhạc sĩ người Mỹ Albert "Sunny" Beach đặt lời tiếng Anh hoàn toàn mới vào năm 1957, với tựa đề "I Wish You Love". Beach không dịch Trenet — ông viết hẳn một bài mới dựa trên cùng giai điệu. Thay vì nhìn về quá khứ, bài tiếng Anh là lời chúc lành cho người mình yêu khi chia tay. Câu mở đầu nổi tiếng nhứt tạm dịch: Tôi chúc em những chú chim xanh vào mùa xuân, một tình yêu ngọt ngào và mới, và khi tuyết tan thành đá cuội ướt, tôi chúc em tình yêu. Keely Smith thu âm đầu tiên năm 1957; sau đó thì Frank Sinatra, Ella Fitzgerald, Nat King Cole, Barbra Streisand, Ray Charles — gần như ai cũng thu âm bài này một lần.
Tôi thích bản gốc của Trenet hơn. Bản tiếng Anh nghe dễ chịu, nhưng nó nhẹ quá — như nước đường loãng. Bản của Trenet có chiều sâu hơn, cái buồn của ký ức không thể giả tạo được. Cái câu hỏi "còn lại gì" đó cứ ở lại trong đầu mình lâu hơn nhiều so với lời chúc lành về chim xanh mùa xuân, dù lời chúc đó cũng hay theo cách riêng của nó.
Và đây là điều tôi không ngờ tới khi lần đầu nghe bài này: bối cảnh ra đời của nó. Năm 1942 là năm thứ hai của chế độ chiếm đóng. Người Pháp đang sống trong một thực tại mà không ai biết ngày mai ra sao. Trenet không viết bài nhạc chính trị, không viết về kháng chiến hay về nỗi đau tập thể — ông viết về một người nhớ lại tình yêu cũ. Và cái riêng tư nhỏ bé đó, giữa một bối cảnh lớn lao và u ám, lại là thứ người ta cần nhứt: một lời nhắc rằng trước khi có chiến tranh, con người đã từng yêu nhau và nhớ nhau.
La Mer — Bài Nhạc Viết Trên Giấy Vệ Sinh Tàu Hỏa
Câu chuyện về sự ra đời của "La Mer" là một trong những câu chuyện hay nhứt trong lịch sử âm nhạc Pháp. Không phải vì nó lãng mạn — mà vì nó vừa buồn cười vừa hoàn toàn hợp lý với con người Trenet.
Trenet kể lại rằng ông đã có những câu thơ viết về biển từ hồi mười sáu tuổi, nhưng không có giai điệu. Năm 1943 — mười mấy năm sau đó — ông đang ngồi trên chuyến tàu từ Montpellier về Perpignan, nhìn ra cửa sổ và thấy Étang de Thau, cái đầm mặn lớn ở tỉnh Hérault nhìn ra Địa Trung Hải. Giai điệu ập đến. Ông viết nó xuống trong khoảng mười phút — trên giấy vệ sinh của tàu hỏa SNCF, vì ông không có giấy gì khác trong tầm tay. Chiều hôm đó ông và Léo Chauliac hoàn chỉnh phần hòa âm. Tối hôm đó họ biểu diễn bài này.
Thế rồi không ai thu âm nó trong vòng ba năm. Trenet nói hãng Columbia Pháp từ chối vì cho rằng bài "không đủ chất swing để bán chạy". Ba năm. Một bài nhạc sau đó trở thành một trong những bài nhạc được cover nhiều nhứt trong lịch sử âm nhạc thế giới nằm trong ngăn kéo ba năm vì ông chủ hãng đĩa nghĩ nó không hợp thị hiếu. Tôi không biết ông chủ hãng đĩa đó tên gì, nhưng câu chuyện này chắc làm ông ấy khó chịu lắm mỗi khi nhớ lại.
Đến năm 1946 ông mới thu âm "La Mer" cho Columbia Pháp, phát hành ngày 25 tháng 3 năm đó. Nó trở thành hit ngay lập tức.
Bài này ở giọng Đô trưởng, nhịp ba phần tư — tức là nhịp valse, nhịp đung đưa — ở tempo khoảng 85 nhịp mỗi phút. Không nhanh, không chậm, vừa đủ để gợi cảm giác như sóng biển nhịp nhàng lên xuống. Giai điệu không đi thẳng từ điểm A đến điểm B mà nó lên rồi xuống, tạo ra cái cảm giác trôi nổi mà mọi người đều nhận ra ngay từ những nốt đầu tiên, dù chưa bao giờ nghe bài này trước đó.
Nhưng cái làm tôi thực sự ngạc nhiên là lời của bài. Tạm dịch phần mở đầu:
Biển cả ta thấy đang khiêu vũ dọc những vịnh trong xanh
Có những phản chiếu bạc, những phản chiếu đổi thay
Biển cả
Những ngọn sóng trắng bạch kim
Biển cả phản chiếu những bầu trời dần đổi màu
Không có chuyện tình yêu trong đây. Không có cô gái đợi ở bờ, không có người thủy thủ xa nhà — chỉ có biển, ánh sáng, sóng nước, và màu sắc thay đổi của bầu trời. Trenet nhìn biển như một họa sĩ nhìn cảnh vật, không phải như một nhạc sĩ pop đang cố tìm ẩn dụ tình yêu. Đó là sự khác biệt cơ bản giữa ông và phần lớn các nhạc sĩ đương thời — và đó cũng là lý do bài này sống lâu hơn tất cả các bài tình ca của thời đó.
Bài này sau đó được Harry James thu âm phiên bản tiếng Anh năm 1947 với lời của Jack Lawrence. Nhưng bản nổi tiếng nhứt là "Beyond the Sea" của Bobby Darin thu năm 1959, lên top 10 ở Mỹ lẫn Anh. Lawrence đổi hoàn toàn ý nghĩa bài: từ một bài thơ về biển, ông biến nó thành bài tình ca về người thủy thủ chờ người yêu ở phương xa. Tạm dịch: Ở xa kia, ngoài biển, có một vùng đất xanh lá, tôi nghe đâu đó có người đang chờ tôi — nếu tôi vượt được biển thì sẽ gặp được em. Hay đó, và Bobby Darin hát rất có hồn — nhưng nó đã không còn là "La Mer" của Trenet nữa rồi. Một bài thơ về biển đã trở thành bài tình ca về nhớ nhà. Trenet hình như không phiền lắm về việc này.
Benny Goodman chơi nhạc cụ, Dalida hát bằng nhiều thứ tiếng, Richard Clayderman đệm piano, Django Reinhardt chơi guitar jazz, Julio Iglesias hát theo kiểu riêng của ông — "La Mer" thuộc về mọi người và không thuộc về ai cả. Hơn bốn ngàn bản thu âm khác nhau tính đến khi Trenet mất năm 2001. Hơn bảy mươi triệu bản được bán ra. Và bài nhạc đó khởi đầu từ tờ giấy vệ sinh trên một chuyến tàu thập niên 1940, nhìn ra đầm mặn xứ Languedoc.
Người Điên Không Hẳn Là Điên
Tôi muốn nói thêm một chút về cái nghịch lý của Charles Trenet, vì tôi nghĩ người ta hay hiểu nhầm ông.
Biệt danh "Le Fou Chantant" làm người ta tưởng ông là nghệ sĩ sống theo cảm xúc, hát theo hứng, không có phương pháp. Thực ra thì ngược lại. Ông là một trong những nhạc sĩ kỷ luật nhứt của nhạc Pháp — gần một ngàn bài hát không phải ngẫu hứng mà là được viết cẩn thận, có cấu trúc, có chủ đề. Cái "điên" của ông là điên theo kiểu nhà thơ điên: thấy thế giới theo cách người khác không thấy, rồi cố gắng đưa cái nhìn đó vào ngôn ngữ và âm nhạc. Hai cái đó — kỷ luật và tự do — không mâu thuẫn với nhau. Kỷ luật là cái giúp ông biến cảm xúc thành hình thức có thể truyền đạt được; tự do là cái làm cho hình thức đó không bao giờ cứng đờ.
Nhưng ông cũng là một người có cuộc đời không đơn giản. Năm 1963, ở tuổi năm mươi, ông bị bắt tại Aix-en-Provence và ngồi tù hai mươi tám ngày với cáo buộc liên quan đến đạo đức — câu chuyện này liên quan đến việc người đồng tính bị kỳ thị và truy tố ở Pháp thập niên 1960. Ông sau đó được tha bổng sau khi kháng cáo, nhưng danh tiếng bị tổn hại nặng nề và ông gần như biến mất khỏi làng nhạc trong gần hai mươi năm. Mãi đến đầu thập niên 1980, nhờ nhà tổ chức biểu diễn người Canada-Pháp Gilbert Rozon thuyết phục ông trở lại với một concert ở Montreal, ông mới dần dần lấy lại chỗ đứng. Năm 1986, ông chạy show liên tục ba tuần tại Palais des Congrès ở Paris — kín rạp mỗi đêm. Nước Pháp đón ông trở lại như thể hai mươi năm vắng bóng chưa từng xảy ra.
Năm 1998 ông được phong Commander of the Legion of Honour. Năm 2000 ông bị đột quỵ. Ngày 19 tháng 2 năm 2001 ông mất tại bệnh viện Henri-Mondor ở Créteil, ngoại ô Paris, hưởng thọ 87 tuổi. Lần xuất hiện công khai cuối cùng của ông là tháng 10 năm 2000, khi ông đến xem buổi dress rehearsal của chương trình Charles Aznavour tại Palais des Congrès — cùng cái rạp mà mười bốn năm trước ông đã hát liên tục ba tuần với khán giả trở về đón mình.
Trenet Và Thế Hệ Sau Ông
Có một câu hỏi tôi hay tự đặt ra khi đọc về lịch sử nhạc Pháp: nếu không có Trenet thì Brassens, Brel, Ferré, Aznavour sẽ trở thành gì? Tất nhiên không ai biết câu trả lời, nhưng cái mô hình mà ông tạo ra — ca sĩ-nhạc sĩ tự viết và tự hát — là thứ mà cả thế hệ sau ông thừa hưởng như một điều hiển nhiên. Trước Trenet, đó không phải điều hiển nhiên.
Brassens thừa nhận ông, Brel thừa nhận ông, Aznavour thừa nhận ông. Gainsbourg — người ít khi thừa nhận ai — gọi ông là "người hát chanson Pháp lý tưởng và thần kỳ của tuổi thơ tôi". Cái chuỗi ảnh hưởng đó chạy dài: từ Trenet sang Brassens sang Gainsbourg sang Serge Reggiani và Barbara sang Michel Berger và France Gall sang rất nhiều nghệ sĩ Pháp thế hệ sau. Và đâu đó trong cái chuỗi ảnh hưởng đó, lại có dấu vết của nhạc Pháp trong các bản dịch lời Việt mà tôi nghe hồi nhỏ ở Sài Gòn. "Que reste-t-il de nos amours?" không nằm trong danh sách đó, nhưng cái cảm giác của bài đó — nỗi nhớ nhẹ nhàng không tên — thì có trong rất nhiều bản nhạc tiền chiến và nhạc vàng Việt Nam mà tôi đã lớn lên với chúng.
Thế hệ yé-yé những năm 1960 mà tôi hay viết về — Françoise Hardy, France Gall, Sylvie Vartan, Johnny Hallyday — đã phá vỡ cái khuôn khổ của chanson cổ điển để tạo ra nhạc mới hơn, trẻ hơn, chịu ảnh hưởng từ rock Mỹ và The Beatles. Nhưng cái nền mà họ phá vỡ đó là cái nền Trenet đã góp phần xây lên. Và kỳ lạ là trong khi các tên tuổi chanson nghiêm túc như Brel hay Ferré được các bạn trẻ yé-yé tôn trọng từ xa, Trenet lại được họ thực sự yêu thích — có lẽ vì ông, với cái năng lượng nhảy nhót và lời thơ ngộ nghĩnh của mình, không bao giờ thực sự già đi trong mắt của họ.
Kết
Tôi hay tự hỏi nếu hãng Columbia Pháp không từ chối thu âm "La Mer" năm 1943 với lý do "không đủ swing" thì bài nhạc đó có trở thành huyền thoại không? Hay chính cái ba năm nằm trong ngăn kéo đó mới làm cho ông quyết tâm thu âm cho bằng được, và cái quyết tâm đó mang lại một cái gì đó trong phần trình bày của ông mà người nghe cảm nhận được? Tôi không biết. Không ai biết.
Tôi cũng không biết ông viết "Que reste-t-il de nos amours?" với nỗi buồn thực sự nào trong lòng, hay chỉ đơn giản là ông thấy đó là một câu hỏi hay để viết thành nhạc. Với Trenet, hai cái đó không nhứt thiết phải tách rời nhau — ông có thể vừa buồn thật vừa thấy vui khi biến nỗi buồn thành một bài hát đẹp.
Cái bài nhạc biển viết trên tờ giấy vệ sinh tàu hỏa đó, tám mươi năm sau vẫn còn người bật lên trong quán cà phê, trong phim ảnh, trong các quảng cáo, trong lúc một mình ngồi nhìn ra biển. Và cái câu hỏi buồn buồn nhẹ nhàng kia — còn lại gì cuộc tình ta — cũng vẫn còn có người hỏi, dù không ai tìm được câu trả lời nào khác hơn là tấm ảnh cũ của tuổi trẻ đã xa.
Cái ông già nhỏ bé người Narbonne đó, tôi nghĩ, sẽ thấy vui mà cười thôi.