4.11.2026

ABBA: The Day Before You Came — Ngày Hôm Trước Khi Anh Đến

Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.

Tôi còn nhớ như in buổi chiều đó ở Saigon.

Khoảng năm 1985, 1986 gì đó — hồi đó tôi không có thói quen ghi ngày giờ vào ký ức, chỉ biết là trời đã bắt đầu xâm xẩm khi tôi lượn vô một quán cà phê nhỏ ở khu Bình Thạnh, loại quán có cái TV 14 inch màu để trên cái tủ gỗ kê sát tường, phát toàn băng nhạc nước ngoài mà chủ quán không biết từ đâu kiếm ra được. Nhạc lúc đó bị cấm, nhưng kiểu "cấm" đó ở Saigon là vậy — ai cũng biết, ai cũng làm, miễn là đừng làm to quá. Tôi ngồi xuống, gọi một ly cà phê đen, và trên TV xuất hiện một bài nhạc tôi chưa bao giờ nghe.

Không có hình, chỉ có tiếng thôi — hay đúng hơn là TV phát hình nhưng tôi ngồi xa, nhìn không rõ, chủ yếu là nghe. Và cái mà tôi nghe được trong ba mươi giây đầu tiên đó thì không thể nào quên được. Không phải vì nó sôi động. Không phải vì nó có một cái hook bắt tai ngay. Mà vì cái nhạc nền của nó — mấy tiếng "ta ta, ta ta" ở cuối mỗi câu, đổi theo từng hợp âm, lúc thì nghe như tiếng chuông nhà thờ vọng lại từ xa, lúc thì lại lạnh lẽo như tiếng kim loại gõ vào nhau trong phòng trống — cái đó khiến tôi nổi da gà. Thật ra thì tôi không có chữ nào để mô tả cảm giác đó khi nghe lần đầu. Chỉ biết là ngồi bất động cho đến khi bài nhạc kết thúc, rồi hỏi ông chủ quán đó là bài gì. Ông ta nói hai chữ: ABBA. Sau đó tôi hỏi thêm tên bài, ông chỉ cười, nói không biết.

Mãi về sau tôi mới biết đó là bài The Day Before You Came.

Ban Nhạc Huyền Thoại: ABBA

Nói ABBA là một hiện tượng không giải thích được hoàn toàn bằng âm nhạc thì không sai. Họ là ban nhạc bán được nhiều đĩa nhứt trong lịch sử — con số ước tính dao động từ 150 triệu đến 400 triệu bản, tùy nguồn — nhưng điều thú vị hơn là họ chỉ hoạt động chính thức tám, chín năm. Tám, chín năm để để lại kho tàng âm nhạc mà người ta vẫn còn nghe ầm ầm bốn mươi năm sau. Nói theo kiểu mình: hổng phải chuyện nhỏ.

ABBA là chữ viết tắt tên bốn người: Agnetha Fältskog, Björn Ulvaeus, Benny Andersson, Anni-Frid Lyngstad (Frida). Cái tên đó không phải ngẫu nhiên — ông Stig Anderson, manager của họ, mới nghĩ ra cái trò ghép chữ đầu tên bốn người lại với nhau. Thú vị hơn nữa là ABBA cũng là tên một công ty đóng hộp cá ở Thụy Điển — Stig biết chuyện đó nhưng vẫn cứ đặt tên vậy, vì cái tên ngắn, dễ nhớ, và đọc xuôi ngược đều ra ABBA như nhau.

Về nhân sự, cần biết một điều quan trọng: họ không phải bốn người bạn gặp nhau tình cờ. Đây là hai cặp vợ chồng. Agnetha và Björn gặp nhau năm 1968, lấy nhau năm 1971. Benny và Frida cũng gặp nhau năm 1969, sống chung từ 1971, nhưng mãi đến năm 1978 mới làm đám cưới — nghe nói Benny chơi đàn organ trong đám cưới của Björn và Agnetha năm 1971, rồi mình cũng lấy nhau bảy năm sau. Cái chuyện hai đôi vợ chồng cùng làm nhạc với nhau, đi lưu diễn với nhau, rồi cả hai đôi đều ly hôn trong cùng một giai đoạn (1979-1981) — điều đó ảnh hưởng sâu đến âm nhạc của họ theo cách mà ít ban nhạc nào có được.

Nhưng chúng ta đi từ đầu.

Ring Ring và những ngày trước ánh đèn sân khấu

Năm 1973, trước khi có cái tên ABBA, bốn người họ đã biểu diễn ở Melodifestivalen — cuộc thi chọn đại diện Thụy Điển tham dự Eurovision Song Contest. Họ thi với cái tên dài thòng "Björn & Benny, Agnetha & Anni-Frid," với bài "Ring Ring." Kết quả: đứng hạng ba. Không đủ điều kiện đi Eurovision. Nhưng bài Ring Ring được phát hành, và ở nhiều nước châu Âu nó leo lên khá cao trong bảng xếp hạng. Đủ để họ thấy rằng đây không phải trò chơi tạm thời.

Năm đó họ cũng đổi tên thành ABBA.

Waterloo — Cú đột phá lịch sử

Năm 1974, họ thử lại với Eurovision, lần này với một bài được viết ra với mục đích duy nhứt là thắng cuộc thi: Waterloo. Quá trình viết bài này bắt đầu ngày 17 tháng 12 năm 1973, với cái tựa làm việc ban đầu là "Honey Pie" — nghe ngọt và vô hại như mứt. Nhưng Björn và Benny đổi tên thành Waterloo, mượn tên trận chiến lịch sử mà Napoleon thua hoàn toàn, để ví von chuyện đàn ông đầu hàng trước tình yêu. Cái tương phản đó — trận đánh lịch sử bi thảm mà lại trở thành phép ẩn dụ vui vẻ cho chuyện yêu đương — hay ở chỗ đó.

Eurovision Song Contest 1974 tổ chức ở Brighton, Anh Quốc, ngày 6 tháng 4 năm 1974. ABBA thắng. Không phải thắng chênh chênh — thắng áp đảo, và màn trình diễn của họ để lại ấn tượng đến mức năm 2005, tức là ba mươi mốt năm sau, khi Eurovision tổ chức bầu chọn bài hát hay nhứt lịch sử cuộc thi nhân dịp kỷ niệm 50 năm, Waterloo vẫn được bầu là số một.

Điều tôi thích về Waterloo không phải là nó phức tạp về mặt âm nhạc — thật ra thì bài này khá đơn giản, rất pop, rất dễ nghe. Cái tôi thích là cái cách họ trình diễn trên sân khấu Eurovision hôm đó: Agnetha và Frida mặc áo jumpsuit lấp lánh, Björn và Benny cũng không kém phần diêm dúa với trang phục sân khấu đầy màu sắc, và bốn người cùng nhảy và hát trên sân khấu với một năng lượng gần như hoang dại. Trong một kỳ Eurovision mà nhiều tiết mục khác trình diễn khá trịnh trọng và nghiêm túc, ABBA trông như là họ đang thật sự vui. Cái chân thật đó thuyết phục người xem.

Những năm vàng son: ABBA — Arrival — The Album

Sau Waterloo, ABBA ra album thứ ba, cũng tên là ABBA (1975). Đây là album đầu tiên tôi cho là họ bắt đầu tìm ra giọng riêng của mình. Bài S.O.S là một trong những bài hay nhứt của giai đoạn này — cái cấu trúc bài ABAB rất kinh điển, nhưng phần điệp khúc ("when you're gone... how can I even try to go on?") có sự chuyển đổi hòa âm rất thú vị mà ít ban nhạc pop khác dám thử.

Nhưng đỉnh cao nghệ thuật của thời kỳ đầu chính là Arrival (1976). Tôi không e ngại mà nói thẳng: đây là một trong những album pop hay nhứt thập niên 70, không chỉ của ABBA mà của bất kỳ ai. Dancing Queen — bài số một toàn thế giới của họ — là ở album này. Fernando — bài bán chạy nhứt đơn ca trong lịch sử của họ — cũng giai đoạn này. Nhưng bên cạnh hai bài nổi tiếng nhứt đó, cả album có nhiều bài hay không kém: Money, Money, Money với cái nhịp điệu minor rất kịch tính, When I Kissed the Teacher vui nhộn và tinh nghịch, Knowing Me, Knowing You đã bắt đầu chạm đến chủ đề chia ly — cái chủ đề mà về sau sẽ ám ảnh âm nhạc của họ.

Tôi cũng phải nói thêm một điều về Fernando: đây là bài đặc biệt vì nó không liên quan gì đến tình yêu đôi lứa. Bài kể về hai người đàn ông chiến đấu trong một cuộc chiến — được cho là cuộc chiến độc lập Mexico năm 1821, hay có người đọc là cuộc Nội chiến Tây Ban Nha. Lạ lùng ở chỗ là một ban nhạc pop Thụy Điển viết về lịch sử quân sự Mỹ Latin bằng tiếng Anh lại ăn khách như vậy — nhưng đó chính là ABBA. Họ không bao giờ bị cầm trong một khuôn mẫu.

The Album (1977) thì tôi thích ít hơn một chút, nhưng vẫn có những viên ngọc như Eagle (một trong những bài tôi cho là hay nhứt về mặt hòa âm trong toàn bộ sự nghiệp của họ) và The Name of the Game với cái cấu trúc nhạc độc đáo. Take a Chance on Me trong album này cũng là một trong những bài ABBA mà ai cũng biết.

Voulez-Vous và Super Trouper: Khi Lòng Người Đã Khác

Đến Voulez-Vous (1979), điều đầu tiên người ta nhận ra là âm nhạc ABBA bắt đầu đậm màu disco hơn — đây là thời điểm disco đang bùng nổ toàn cầu, và thật ra thì ABBA không lẽ nào đứng ngoài. Nhưng không phải chỉ có nhạc thay đổi. Đây cũng là năm Agnetha và Björn ly thân. Năm 1980, họ ly hôn chính thức. Một năm sau, Benny và Frida cũng chia tay.

Hai cuộc hôn nhân tan vỡ ngay trong lúc ban nhạc đang ở đỉnh cao sự nghiệp. Tôi thỉnh thoảng tự hỏi làm thế nào bốn người đó đi tiếp được, vẫn ngồi chung phòng thu, vẫn hát bè cho nhau, vẫn biểu diễn trên cùng một sân khấu, trong khi cuộc đời riêng của họ đang vụn vỡ. Câu trả lời, tôi nghĩ, là vì âm nhạc mạnh hơn cái đau cá nhân. Hoặc âm nhạc trở thành nơi duy nhứt họ có thể nói thật về cái đau đó.

Super Trouper (1980) ra trong bối cảnh đó. Và cái kỳ lạ là đây lại là album thành công thương mại nhứt của họ — số một tại Anh, số một tại nhiều nước châu Âu. Bài The Winner Takes It All mà Agnetha hát — bài của Björn viết sau cuộc ly hôn, bài mà Agnetha nói "tôi vừa nghe thì vừa khóc vừa hát trong phòng thu" — leo lên số một tại Anh và trở thành một trong những bài pop hay nhứt mọi thời đại theo nhiều bảng bình chọn.

Còn bài Happy New Year — cái giai điệu nghe đầu năm mà tôi không dám cho vào đĩa vì có câu "seems to me now that the dreams we had before are all dead" — cũng có ở album này. Cái hòa âm của Happy New Year đẹp lắm, nhưng lời quá buồn cho đêm giao thừa. Có lần tôi nghĩ phải chi không có câu đó thì bài này là bài nhạc đầu năm hoàn hảo nhứt đời.

The Visitors — Album Cuối Cùng

The Visitors (1981), album thứ tám và cuối cùng của ABBA trước khi họ tan rã, là album khác hẳn những gì họ đã làm trước đó. Chủ đề u ám hơn, âm nhạc phức tạp hơn, phối khí thí nghiệm hơn. Bìa album lần đầu tiên không có bốn người đứng gần nhau — họ đứng riêng lẻ, mỗi người một góc, trông như đang chờ đợi trong bóng tối. Cái hình ảnh đó nói lên tất cả.

Về mặt kỹ thuật, The Visitors còn có một điểm đáng chú ý: đây là một trong những album pop đầu tiên được thu âm và mix kỹ thuật số hoàn toàn, và cũng là một trong những album đầu tiên được sản xuất trên đĩa CD thương mại. ABBA vừa về mặt tình cảm vừa về mặt kỹ thuật đều đang bước vào một kỷ nguyên mới.

Hai bài tôi thích nhứt trong The Visitors là One of Us — một bài về sự tan vỡ, hỏi xem ai là người thật sự thua trong chuyện chia tay, được trả lời bằng những câu nhạc buồn nhưng không thảm — và When All Is Said and Done, bài mà Benny và Frida viết và hát, như lời tạm biệt êm ái của họ với nhau. Bài sau này đặc biệt vì nó không tức giận, không trách móc — chỉ có sự chấp nhận và một chút thanh thản buồn.

Giải Lao — Hay Là Kết Thúc?

Sau khi The Visitors ra đời tháng 11 năm 1981, bốn người họ đều dừng lại để đuổi theo những ưu tiên cá nhân.

Björn và Benny bắt đầu phát triển ý tưởng cho vở nhạc kịch Chess — một dự án đầy tham vọng về Chiến tranh Lạnh xuyên qua một ván cờ Nga-Mỹ, với lời nhạc của Tim Rice. Cả hai đều vừa có thêm con mới đầu năm 1982, muốn dành thời gian cho gia đình. Frida đi thu album solo đầu tiên sau bảy năm với Phil Collins sản xuất — album Something's Going On — và đó là một album hay, dù giọng ca của Frida nghe khác hẳn so với những gì người ta quen tai trong ABBA. Agnetha thì lui về, chăm con, nghỉ ngơi.

Không ai nói "ABBA tan rã." Không ai ký giấy giải thể. Họ chỉ... dừng lại.

Vào mùa hè năm 1982, có người đề nghị làm một album tuyển tập các single nổi tiếng nhứt của ABBA trong mười năm hoạt động. Đó là ý tưởng tốt — một compilation có giá trị về mặt thương mại và cũng là cách nhìn lại chặng đường đã qua. Polar Music, hãng của họ, đặt phòng thu, và bốn người họ gặp nhau lần đầu sau nhiều tháng xa cách.

Nhưng chỉ làm tuyển tập thì... thiếu. Björn và Benny muốn có ít nhứt một bài mới. Hai bài mới thì càng tốt.

Buổi Chiều Mùa Hè Ở Polar Studios

Ngày 2 tháng 8 năm 1982, Björn và Benny vào phòng thu Polar Studios ở Stockholm với mục đích viết nhạc. Họ đã có một vài ý trong tay trước đó, nhưng khi thật sự ngồi xuống thì những ý đó không ra gì — theo Björn, ba ý đầu tiên họ thử trong giai đoạn đó đều "thất bại hoàn toàn," không đủ tiêu chuẩn để phát hành.

Rồi Benny ngồi vào piano và bắt đầu dạo. Một mẩu giai điệu — chỉ là một fragment ngắn, theo ông mô tả là "một mẩu giai điệu đơn giản có thể lặp đi lặp lại qua nhiều biến đổi hòa âm theo chiều lên và xuống." Mẩu nhạc đó cứ trỉa đi trỉa lại, đổi chiều, leo thang rồi lại đổ xuống, giống như ai đang kể một câu chuyện đơn điệu nhưng cứ kéo dài mãi không dứt.

Trong vòng khoảng một tiếng đồng hồ, cả bài nhạc ra đời. Tên tạm thời của nó là Den Lidande Fågeln — tiếng Thụy Điển, nghĩa là "Con Chim Đau Khổ." Không rõ tại sao họ đặt tên đó — có lẽ vì cái giai điệu nghe âm âm, buồn buồn như tiếng chim kêu vào một buổi chiều mưa. Về sau Björn viết lời tiếng Anh và bài được đổi tên thành The Day Before You Came.

Lời Nhạc Ra Đời Từ Giai Điệu Đơn Điệu

Björn nói về việc viết lời cho bài này một cách rõ ràng: "Cái giai điệu có cái chất đơn điệu, cứ kể đều đều, kiên trì không dừng. Cái đó khiến tôi nghĩ đến một cô gái đang sống trong một thứ gì đó như u ám, buồn bã, lặp đi lặp lại — và bài hát kể ngày hôm trước khi chuyện gì đó thay đổi cuộc đời cô ấy."

Cái "chuyện gì đó" đó, trong bài hát, không bao giờ được giải thích.

Đó là cái hay nhứt của bài. Björn viết lời kể về một buổi ngày bình thường trong cuộc đời một người phụ nữ — cô ấy dậy, đi làm, ăn trưa ở đâu đó, đọc trang nào đó của một cuốn tiểu thuyết (có nhiều cách đọc ở chỗ này — tôi đoán cô đọc bao giờ cũng đúng tới trang ấy mà không nhớ đọc từ hôm trước tới đâu, điều đó nói lên cô đang trải qua cuộc đời như người mộng du), xem phim trên TV rồi đi ngủ lúc chín giờ như mọi khi.

.

Đó là tất cả. Cuộc đời cô ấy trước khi "anh đến" — ai đó, cái gì đó — chỉ là chuỗi lặp vô nghĩa của những ngày như nhau.

Và bài hát kết thúc mà không nói "em đến rồi mọi thứ tươi sáng hơn." Không có cái kết đó. Chỉ có ngày hôm trước. Và người nghe tự mình điền vào cái ngày hôm sau.

Björn sau này thừa nhận bài này có gắn liền với cảm xúc từ cuộc ly hôn của ông với Agnetha: "Dù 90% lời bài hát là hư cấu, nhưng những bài như The Winner Takes It All và The Day Before You Came đều có gì đó từ giai đoạn đó trong chúng." Cái "gai đoạn đó" mà Björn nhắc đến — ly hôn, chia tay, hai cuộc hôn nhân cùng tan vỡ — ám ảnh rất rõ trong âm nhạc của họ từ Voulez-Vous trở đi.

Có một điều thú vị mà tôi đọc được từ nhiều phân tích bài hát này: nhân vật trong bài hát không nhứt thiết phải là người đang kể về một mối tình. "Em" trong bài — người đến và thay đổi mọi thứ — có thể là bất cứ ai, bất cứ chuyện gì. Một người yêu, đúng. Nhưng cũng có thể là cái chết. Cũng có thể là một biến cố bất ngờ. Bài hát đứng ở cái ngưỡng cửa đó, không chịu bước vào một cách giải thích duy nhứt, và chính cái mơ hồ cố ý đó mới làm cho nó hay.

Thu Âm — Benny Một Mình

Ngày 20 tháng 8 năm 1982, cả nhóm vào phòng thu Polar Studios để ghi âm bài Den Lidande Fågeln (vẫn còn tên cũ).

Và đây là điều Benny Andersson nói trong cuốn sách Mamma Mia! How Can I Resist You (trang 124) mà tôi đã dịch trong quyển sách của mình:

"Trong bài The Day Before You Came, không có ai khác chơi nhạc ngoài tôi cả, điều này chưa hề xảy ra trong nhạc ABBA. Tôi bắt đầu bằng một click track (như máy giữ nhịp vậy) rồi tôi xây dựng lên từ từ cả bài nhạc. Nhưng nay nhìn lại thì đó không hẳn là một sáng kiến tốt — nhưng dù sao thì tôi vẫn nghĩ đó là một bài nhạc hay."

Đây là điều chưa từng xảy ra trong toàn bộ sự nghiệp ABBA trước đó: chỉ có một người chơi nhạc trong phòng thu.

Benny bắt đầu bằng một click track — tức là một nhịp giữ thời gian điện tử, không phải trống thật, chỉ là một tiếng gõ đều đặn như máy đánh nhịp. Rồi từ đó, ông xây dựng từng lớp nhạc một. Nhạc cụ chính là chiếc Yamaha GX-1 — một cây đàn synthesizer khổng lồ mà Benny gọi là "cây đàn đẹp nhứt thế giới," rất hiếm, rất đắt, và tạo ra cái âm thanh synthesizer đặc trưng mà người ta nghe thấy rõ ràng trong những bài ABBA giai đoạn cuối như The Visitors, Me and I, Does Your Mother Know, và bây giờ là bài này. Cái Yamaha GX-1 đó cho ra những tiếng synthesizer vừa ấm vừa lạnh, vừa gần vừa xa — không giống hoàn toàn một cây đàn dây, không giống hoàn toàn một cây đàn gỗ — nó là âm thanh của tương lai, nhưng là tương lai mang vẻ cô đơn.

Ban đầu Benny và Björn quyết định không dùng trống thật. Thay vào đó là LinnDrum — một cái máy trống điện tử. Rồi giữa chừng họ đổi ý, gọi vào Åke Sundqvist — tay gõ trống của ban — để thêm tiếng snare drum thật. Chỉ có tiếng snare thôi, không phải full drum set. Cái quyết định đó quan trọng: tiếng snare thật, đập vào đúng nhịp giữa chừng bài nhạc, tạo ra cái xương sống vừa cơ học vừa có máu thịt — nghe không giống hoàn toàn máy, nhưng cũng không giống hoàn toàn người.

Björn thêm vào tiếng guitar acoustic. Nhẹ, ở nền, không lấn át gì hết.

Vậy là xong phần nhạc.

Giọng Ca Trong Bóng Tối

Agnetha Fältskog bước vào phòng thu để hát lead vocal. Theo lời kể của kỹ sư âm thanh Michael Tretow — người đã làm việc với ABBA từ những ngày đầu — phòng thu hôm đó được tắt bớt đèn. Không phải vì lý do kỹ thuật gì. Chỉ là cảm giác chung của căn phòng, của bài nhạc, và của tất cả những người có mặt hôm đó đòi hỏi vậy.

Björn hướng dẫn Agnetha: hãy hát như một người phụ nữ bình thường. Không phải ca sĩ, không phải diễn viên, không cần phô diễn kỹ thuật. Chỉ là một người đang kể lại ngày hôm qua của mình, bằng giọng đều đều, không cảm xúc — hay đúng hơn là với cảm xúc đã được nén xuống thật sâu.

Cái hướng dẫn đó đúng. Agnetha hát bài này với một thứ gì đó mà tôi không tìm được chữ nào hay hơn ngoài chữ "trực tiếp." Không có vibrato khoe khoang. Không có những chỗ đổi giọng drama. Cứ đều đều, khẽ khàng, như người kể chuyện chợt nhớ ra một buổi ngày mình đã sống qua mà không để ý. Cái bình thản đó đáng sợ theo cách riêng của nó — vì nghe lâu dần, người ta mới nhận ra ẩn trong cái bình thản đó là một nỗi buồn rất sâu.

Frida thì ngược lại. Bà hát backing vocal bằng những tiếng operatic — tức là theo kiểu nhạc cổ điển opera, vibrato rõ, giọng dày, vang lên như tiếng chuông. Cái đó tương phản trực tiếp với giọng flat của Agnetha, tạo ra hiệu ứng kỳ lạ: như thể có hai lớp cảm xúc cùng tồn tại trong một bài hát — một lớp lạnh lùng không cảm xúc, và một lớp hoang dã và cảm xúc quá mức.

Sau khi Agnetha hát xong, Tretow nhớ lại rằng bà ra về qua cửa sau phòng thu, lặng lẽ, không nói nhiều. Ông nói: "Có điều gì đó trong cái cách bà ấy ra đi hôm đó khiến tôi biết đây là kết thúc rồi."

"Ta Ta, Ta Ta" — Cái Làm Tôi Nổi Da Gà

Bây giờ cho tôi nói về cái mà mình gọi là "bộ phận" của bài nhạc này mà tôi chưa quên được từ buổi chiều năm nào ở quán cà phê Bình Thạnh.

Sau mỗi câu hát, có những tiếng synthesizer — ngắn, lặp đi lặp lại, như tiếng nhỏ giọt của đồng hồ nước: "ta ta, ta ta ta." Tiếng đó không phải là fill trống, không phải là lick guitar — nó chỉ là một mẩu nhỏ của synthesizer, hai ba nốt, lặp lại. Nhưng điều đặc biệt là mỗi lần lặp lại, hợp âm phía dưới đã đổi. Cùng một mẩu giai điệu nhỏ đó, nhưng đứng trên C major thì nghe tươi; đứng trên A minor thì nghe buồn; đứng trên F major thì nghe như đang nhìn ra cửa sổ xa xăm; đứng trên G7 thì nghe như đang chờ đợi điều gì. Một mẩu nhạc, bốn màu sắc khác nhau tùy vào hợp âm bên dưới.

Cái kỹ thuật đó không phải ABBA mới ra, nhưng ABBA dùng nó trong bài này với sự tinh tế đặc biệt. Bởi vì nó phù hợp hoàn toàn với nội dung của bài: cùng một công việc, cùng một lịch trình, cùng một con người — nhưng mỗi ngày qua đi lại mang một màu sắc khác nhau tùy vào tâm trạng.

Một điều nữa tôi chú ý khi nghe kỹ: cái nhạc nền của bài này có ảnh hưởng rõ từ synth-pop đang nổi lên vào đầu thập niên 80, đặc biệt từ Gary Numan và Depeche Mode. Đây là lần đầu tiên ABBA dùng sequencer — một kỹ thuật lập trình âm thanh điện tử để tạo ra những chuỗi nốt lặp đi lặp lại một cách chính xác tuyệt đối. ABBA trước đây chưa bao giờ làm vậy. Đây là bước ngoặt: họ đang thử nghiệm một âm thanh mới, một cách làm nhạc mới — và tiếc thay, đây cũng là bài cuối cùng họ làm với nhau.

Tôi hay nghĩ: nếu họ còn tiếp tục, ABBA của những năm 80 sau đó sẽ ra sao? The Visitors và The Day Before You Came đang chỉ ra một hướng đi rất rõ — phức tạp hơn, điện tử hơn, lời sâu hơn. Cái hướng đó hấp dẫn lắm. Nhưng họ không đi tiếp.

The Singles: The First Ten Years — Lần Phát Hành Cuối Cùng

Ngày 10 tháng 10 năm 1982, "The Day Before You Came" được phát hành dưới dạng đĩa đơn, cùng với Under Attack ở mặt B. Đây là hai bài mới duy nhứt trong album tuyển tập The Singles: The First Ten Years — một bộ sưu tập hai đĩa gồm 25 bài single lớn nhứt của ABBA trong mười năm.

Cái tựa đề của album tuyển tập này thú vị lắm. The First Ten Years — "Mười Năm Đầu." Ngụ ý là sẽ có mười năm tiếp theo. Benny nói thẳng trong cuốn sách mà tôi đã trích dẫn: "Cái tựa đề nói rõ là chúng tôi không hề có ý định từ bỏ cuộc chơi. ABBA chỉ nghỉ giải lao thôi, và chúng tôi vẫn đang nghỉ giải lao. Chỉ có điều là cái mười năm tiếp theo đó sẽ không bao giờ xảy ra."

Câu đó đọc lên nghe vừa bình thản vừa buồn kinh khủng.

Ngày 11 tháng 12 năm 1982, ABBA biểu diễn lần cuối cùng trước công chúng — trong một chương trình truyền hình tại Thụy Điển. Không ai biết đó là lần cuối. Không có buổi họp báo tuyên bố giải tán. Không có album chia tay chính thức. Họ chỉ... ngừng lại. Và cái sự ngừng lại đó kéo dài gần bốn mươi năm, cho đến khi Voyage ra đời năm 2021.

MV — Agnetha Trên Con Tàu

Video ca nhạc cho The Day Before You Came quay ngày 21 tháng 9 năm 1982, tại Stockholm. Đạo diễn là Kjell Sundvall — không phải Lasse Hallström, người đã làm tất cả các MV của ABBA trước đó suốt tám năm. Đó cũng là một bước chuyển tiếp: ABBA đang bước vào thời đại MTV, thời đại của các MV hoành tráng và hiện đại, và họ muốn thay đổi phong cách.

Nội dung MV: Agnetha ngồi trên tàu hỏa. Cô nghe nhạc qua tai nghe, nhìn ra cửa sổ. Một người đàn ông — diễn viên Jonas Bergström — ngồi đối diện. Hai người nhìn nhau. Không có gì xảy ra, và đó chính là điểm.

Có một cảnh quay trên cây cầu Årstabron gây tai nạn nhỏ khi làm: cameraman Leo Andersson (từ trực thăng) gần như rơi xuống khi đang quay góc trên cao. Không ai bị thương, nhưng cái khoảnh khắc đó được nhắc đến trong tài liệu về MV như một chi tiết gây hồi hộp.

Cái MV đơn giản này phù hợp với bài hát: không phô trương, không kịch tính, không giải thích. Chỉ là một người ngồi trên tàu, nhìn ra ngoài, chờ đợi điều gì đó mà cô ấy không biết tên.

Đón Nhận Ban Đầu — Khi Giới Phê Bình Không Hiểu

Khi phát hành vào tháng 10 năm 1982, The Day Before You Came nhận được những phản ứng trái chiều — và phần nhiều là tiêu cực.

Tạp chí Record Mirror của Anh gọi bài là "tedium incarnate" — "sự tẻ nhạt đích thực." Tạp chí Record Business thì gọi là "disappointing" — thất vọng. Nhiều nhà phê bình khác nhận xét bài quá chậm, quá đơn điệu, không có cái hook bắt tai mà người nghe quen tìm thấy trong nhạc ABBA.

Về mặt thương mại, bài lên đến số 32 trên bảng UK Singles Chart. Đây là con số đau lắm — vì từ năm 1975, chín năm liên tiếp, ABBA đã có 19 single liên tiếp vào top 30 tại Anh. The Day Before You Came phá chuỗi đó.

Björn về sau giải thích: "Chúng tôi đơn giản là đã bắt đầu mất liên lạc với xu hướng nhạc pop chính thống." Ông thêm: "Với nhiều người, bài hát đi một bước quá xa so với những gì họ quen kỳ vọng từ chúng tôi."

Tuy vậy, tại nhiều nước châu Âu, bài làm khá tốt: số 1 tại Phần Lan, top 5 tại Bỉ, Tây Đức, Hà Lan, Na Uy, và Thụy Điển. Những thị trường này nghe bài theo cách khác — không đòi hỏi ABBA phải là ABBA của Dancing Queen hay Waterloo nữa, chấp nhận và trân trọng cái ABBA đang thay đổi.

Tái Đánh Giá — Khi Thời Gian Làm Công Bằng

Bốn mươi năm sau, cái bài nhạc mà Record Mirror gọi là "tedium incarnate" đó đã được tái đánh giá hoàn toàn.

Năm 2010, nhà phê bình Stephen Emms viết trên The Guardian gọi The Day Before You Came là "forgotten masterpiece" — "kiệt tác bị lãng quên." Ông nhấn mạnh đến "sự hòa quyện giữa nỗi mất mát chân thật trong giọng Agnetha, giọng opera của Frida, video đầy màu sắc expressionistic, và những tiếng synthesizer khắc khoải."

Năm 2012, Tom Ewing viết cho Pitchfork — tạp chí âm nhạc indie uy tín nhứt thế giới — và gọi bài này là "career highlight" của ABBA. Ông viết rằng bài hát nắm bắt được cái bất ổn căn bản của hạnh phúc: "Hạnh phúc có thể là thoáng qua, và thế giới của bạn có thể bị lật ngược hoàn toàn và mãi mãi."

NME — tạp chí nhạc rock lâu đời của Anh — xếp The Day Before You Came ở vị trí số 6 trong danh sách "The Greatest Pop Songs in History." Nhà phê bình Priya Elan nhận xét bài "phá vỡ hoàn toàn ấn tượng phổ biến về ban nhạc" qua phối khí tối giản và giọng ca kềm chế.

Còn tại Anh, trong một cuộc bình chọn của đài ITV1 năm 2010, khán giả bầu The Day Before You Came là bài ABBA yêu thích thứ ba — cao hơn rất nhiều so với vị trí số 32 khi phát hành.

Benny Andersson tóm tắt cái nghịch lý này trong một câu ngắn gọn: "Tôi nghĩ đó là lời nhạc hay nhứt Björn từng viết. Nhưng không phải một bản thu tốt."

Hai vế của câu đó đều đúng.

Các Phiên Bản Cover

Ban nhạc Blancmange của Anh — một nhóm synth-pop thời đó — thu và phát hành bản cover năm 1984. Kết quả: bản cover leo lên số 22 tại Anh, mười bậc cao hơn bản gốc của ABBA. Đó là một trong những câu chuyện cover-ăn-vào-original buồn cười nhứt lịch sử âm nhạc.

Năm 2018, Meryl Streep thu bài này cho phim Mamma Mia! Here We Go Again — phần tiếp theo của bộ phim nhạc kịch ABBA nổi tiếng. Bản thu của Streep được thực hiện nhưng cuối cùng không đưa vào phim chính. Nó được phát hành riêng như một bonus track. Tôi chưa nghe bản đó, không biết hay hay không, nhưng cái chuyện Meryl Streep — một diễn viên đã thắng Oscar ba lần — chọn bài ABBA này để hát thì tự nó đã nói lên vị trí của bài hát trong di sản âm nhạc thế giới rồi.

Novelist Marcel Möring (Hà Lan) từng phân tích bài hát như một bài thơ nghiêm túc. Bài hát cũng được đưa vào chương trình giảng dạy ngữ pháp và cấu trúc ngôn ngữ tại một số trường đại học — vì cách Björn dùng thì quá khứ để xây dựng cái cảm giác bình thường, lặp đi lặp lại, được đánh giá là một kỹ thuật viết xuất sắc.

Điều Benny Không Nói Thêm

Có một điều trong đoạn trích từ cuốn sách mà tôi đã dịch mà mỗi lần đọc lại tôi đều ngậm ngùi:

"Sau khi chúng tôi thu âm xong bài này, chúng tôi đã cho phát hành một album dưới dạng các tuyệt phẩm 'The Greatest Hits' cùng với bài này và Under Attack, dưới tên gọi là 'ABBA The Singles: The First Ten Years,' như muốn chứng tỏ cho mọi người thấy là chúng tôi có chủ đích sẽ quay lại và chơi nhạc thêm mười năm nữa. Hồi đó thì chúng tôi chưa biết con tạo sẽ xoay vần ra sao, nhưng cái tựa đề (ABBA mười năm đầu) nói rõ là chúng tôi không hề có ý định từ bỏ cuộc chơi. ABBA chỉ nghỉ giải lao thôi và chúng tôi vẫn đang nghỉ giải lao. Chỉ có điều là cái 'mười năm tiếp theo' đó sẽ không bao giờ xảy ra."

Đọc đoạn đó xong, tôi hiểu tại sao The Day Before You Came vừa là bài hay nhứt của ABBA vừa là bài buồn nhứt của họ — không phải buồn vì lời nhạc, mà buồn vì hoàn cảnh.

Đây là bài cuối cùng bốn người họ cùng làm với nhau. Không ai biết điều đó khi họ vào phòng thu. Không ai tuyên bố "đây là bài cuối." Không có sự chuẩn bị tâm lý cho một cái kết. Nó chỉ xảy ra — như hầu hết các kết thúc trong đời người — không báo trước, không có nghi lễ, chỉ là một buổi chiều bình thường trong phòng thu, rồi mỗi người ra về, rồi thôi.

Bài hát về một người phụ nữ không biết cuộc đời mình sắp thay đổi đến khi thay đổi rồi. Và bài hát chính nó cũng là như vậy — không ai biết đó là lần cuối cho đến khi nó đã là lần cuối rồi.

ABBA Và Tôi — Những Gì Học Được

Tôi đã viết nhiều về ABBA trong quyển sách của mình, nên ở đây không lặp lại hết được. Chỉ muốn nói thêm về vài điều liên quan đặc biệt đến The Day Before You Came.

Về giai điệu: Đây là bài ABBA mà giai điệu "ít" nhứt trong toàn bộ sự nghiệp của họ. Không có cái hook nổi bật kiểu Dancing Queen hay The Winner Takes It All. Giai điệu đi đều đều, như một sợi chỉ được kéo dài — lên một chút, xuống một chút, không có đỉnh cao kịch tính. Nhưng chính cái "ít" đó mới là cái khó viết nhứt. Viết giai điệu sôi động thì khó nhưng có công thức. Viết giai điệu đủ hay để giữ người nghe qua bảy phút mà không cần một hook nào — cái đó mới thật sự là nghệ thuật.

Tôi nghĩ đây là bài mà ABBA cho thấy họ không cần phải chứng minh gì nữa. Họ đã thắng đủ rồi. Bài này là của riêng họ — viết cho mình, không phải để đứng số một trên bảng xếp hạng.

Về hòa âm: Như tôi đã nói, cái "ta ta ta" ở cuối mỗi câu thay đổi màu sắc theo hợp âm dưới là chi tiết tôi cho là thiên tài trong bài này. Benny đã dùng cái nguyên tắc cơ bản nhứt trong nhạc lý — cùng một nốt âm thanh nghe khác khi đứng trên nền hòa âm khác nhau — nhưng khai thác nó theo cách mang lại hiệu ứng cảm xúc rất mạnh mà không cần thêm bất cứ gì phức tạp.

Về cấu trúc bài nhạc: Bài này không có chorus kiểu cổ điển. Nó gần giống dạng through-composed — tức là bài tiến về phía trước theo từng verse mà không quay lại điệp khúc quen thuộc. Cái đó khác hẳn với công thức ABAB mà tôi thường thấy trong hầu hết nhạc của họ. Đây là ABBA đang phá vỡ khuôn mẫu chính họ đã thiết lập — điều mà chỉ những nhạc sĩ thật sự tự tin mới dám làm.

Về lời nhạc: Björn Ulvaeus không phải lúc nào tôi cũng mê lời nhạc của ông — một số bài thời kỳ đầu lời đơn giản quá, chỉ phục vụ giai điệu chứ không có giá trị thơ ca riêng. Nhưng từ Super Trouper về sau, ông đã lớn lên rõ rệt. The Day Before You Came là đỉnh cao của cái sự lớn lên đó. Lời kể một câu chuyện đơn giản bằng ngôn ngữ đơn giản, nhưng cái ẩn sau nó — sự vô nghĩa của cuộc sống khi không có tình yêu, hay tình yêu như một biến cố có thể là cứu rỗi hoặc tận thế — nặng và sâu hơn rất nhiều lần ngôn từ bề mặt.

Tôi đã nghĩ về bài này nhiều lần khi nghe các bài nhạc Việt mà tôi yêu thích. Có một số bài của Từ Công Phụng — ông viết kiểu tương tự, kể những điều bình thường trong cuộc sống nhưng đằng sau là cả một thế giới cảm xúc không nói ra. Không biết Từ Công Phụng có nghe ABBA không, nhưng tôi thấy có một cái gì đó giống nhau trong cách tiếp cận — không phải âm nhạc giống nhau, mà là cái quan điểm: những điều lớn lao nhứt đôi khi ẩn náu trong những chi tiết nhỏ nhứt.

Agnetha — Người Đi Qua Đời Âm Nhạc Của Tôi

Tôi không thể viết về The Day Before You Came mà không nói thêm về Agnetha Fältskog.

Trong bốn người của ABBA, người tôi "yêu" nhứt là Agnetha. Không phải vì bà đẹp nhứt — tuy Agnetha đẹp thiệt. Không phải vì bà hát kỹ thuật tốt nhứt — về mặt kỹ thuật thanh nhạc, Frida có thể ngang ngửa hoặc hơn. Tôi yêu Agnetha vì cái gì đó ở giọng bà làm người nghe tin.

Có những giọng ca mình nghe và biết ngay là diễn. Rồi có những giọng ca mình nghe và biết ngay là thật. Agnetha thuộc loại thứ hai. Trong các bài như The Winner Takes It All, Slipping Through My Fingers, I Do I Do I Do I Do I Do, hay The Day Before You Came — không ai có thể nói là bà đang diễn. Cái đau trong giọng bà ở Winner Takes It All — bài mà Björn viết về chính cuộc hôn nhân của họ, bài mà bà hát trong phòng thu ngay sau khi ký giấy ly hôn — không phải diễn.

Trong The Day Before You Came, cái bình thản giả tạo của giọng Agnetha chứa trong nó một thứ mà tôi chỉ có thể gọi là nỗi buồn đã chấp nhận. Không phải nỗi buồn mới. Không phải nỗi buồn đang quẫy đạp tìm lối ra. Mà là nỗi buồn đã ở với người đó lâu đến mức trở thành một phần của không khí trong phòng.

Một bức ảnh mà tôi có trong sách nhạc của mình — ảnh Agnetha chụp khoảng năm 1981, 1982, giai đoạn bài này được thu âm — cứ ám ảnh mãi. Ánh nhìn trong ảnh đó không phải của một ngôi sao pop đang ở đỉnh cao. Nó là ánh nhìn của một người đang ở giữa khoảng cách giữa cái đã mất và cái chưa đến.

Cũng may là về sau bà có thêm album solo hay. My Colouring Book (2004) — album mà bà cover những bài ballad Mỹ cổ điển — có bài If I Thought You'd Ever Change Your Mind hay không kém gì những bài hay nhứt của ABBA. Tiếng hát vẫn còn đó, hơn hai mươi năm sau. Giọng đã đổi khác theo tuổi tác, trầm hơn, dày hơn, nhưng cái "thật" đó vẫn còn nguyên.

ABBA Sau ABBA

Sau khi ABBA tan rã — hay "nghỉ giải lao vô thời hạn" — Björn và Benny tiếp tục với Chess (1984), rồi nhạc kịch Kristina från Duvemåla (1995). Hai vở nhạc kịch đó có nhiều bài hay, đặc biệt là Chess — nhưng không có gì thay thế được cái hai giọng ca của Agnetha và Frida.

Năm 2018, một tin làm cả thế giới ngạc nhiên: ABBA đã cùng vào phòng thu, lần đầu tiên sau 35 năm, và thu hai bài mới. Đến năm 2021, album Voyage ra đời với 10 bài mới.

Tôi đã nghe Voyage nhiều lần. Cảm nhận của tôi: hai bài đầu tiên phát hành — I Still Have Faith In You và Don't Shut Me Down — để lại ấn tượng mạnh. Nhưng qua toàn bộ album, rồi nghe đi nghe lại, tôi không còn muốn nghe nữa. ABBA đã mất đi cái năng lượng và cái giai điệu không thể bắt chước ngày xưa. Tôi không trách họ — bốn người đều đã trên 70 tuổi khi làm Voyage — nhưng phải thừa nhận thật lòng là cái ma thuật không còn đó nữa.

ABBA của Voyage là ban nhạc của những con người đã trưởng thành, nhìn lại cuộc đời với sự bình thản và ân huệ. ABBA của The Day Before You Came là ban nhạc của những con người đang đứng ở mép vực của một cái gì đó họ chưa biết tên. Và tôi thích cái ABBA của mép vực hơn.

Kết — Không Phải Kết Luận

Quay lại buổi chiều năm nào ở Bình Thạnh.

Sau khi hỏi ông chủ quán tên bài nhạc và chỉ nhận được hai chữ "ABBA," tôi còn ngồi ở đó thêm một lúc, gọi thêm ly cà phê thứ hai, chờ xem có phát lại bài đó không. Không phát lại. Thay vào đó là các bài ABBA khác — vui hơn, sôi hơn, kiểu Voulez-Vous hay Dancing Queen. Cũng hay, nhưng không có cái gì khiến mình bất động như bài vừa rồi.

Tôi về, lục tìm khắp chợ Huỳnh Thúc Kháng và mấy tiệm sang băng lậu, hỏi thăm. Không ai biết bài nào là bài đó cả. Phải mãi nhiều tháng sau, tình cờ, mới nghe lại được và biết tên: The Day Before You Came.

Cái bài hát về một người phụ nữ không biết cuộc đời mình sắp thay đổi — tôi cũng không biết vào buổi chiều đó rằng đó là bài cuối cùng ABBA thu âm với nhau. Tôi chỉ biết nó hay. Tôi chỉ biết nó khác. Tôi chỉ biết nó làm tôi ngồi bất động và quên mất ly cà phê đang nguội trên bàn.

Bốn mươi năm qua, đó vẫn là cái tôi nhớ khi nhắc đến bài hát này.

Giai điệu đơn điệu, tiếng "ta ta, ta ta" đổi màu theo hợp âm, giọng Agnetha lạnh mà ấm, tiếng Frida opera từ đâu đó vọng lại, và phòng thu tắt bớt đèn trong một buổi chiều mùa hè ở Stockholm năm 1982.

Tôi nghĩ cả bốn người họ khi hát bài đó đều biết, dù không nói ra, rằng điều gì đó đang kết thúc. Giống như nhân vật trong bài hát — họ đang sống qua ngày hôm trước khi em đến, hay ngày hôm trước khi em đi, mà không biết đó là ngày đó.

Âm nhạc hay ở chỗ đó. Nó biết những thứ mà chúng ta chưa biết về chính mình.

Cảm ơn ABBA.

Tham Khảo

Labels: , ,
Subscribe to: Comments (Atom)