Mở Đầu
Tôi không nhớ lần đầu nghe "L'école est finie" là năm nào. Điều đó tự nó đã nói lên điều gì đó rồi.
Bài hát lọt vào đầu tôi theo kiểu mà nhiều bài nhạc Pháp thời yé-yé đã lọt vào — không báo trước, không làm lễ giới thiệu, như thể nó đã ở đó từ trước khi mình kịp chú ý. Có thể từ hồi còn ở Sài Gòn, nghe lóm qua radio nhà hàng xóm hay từ băng nhựa ai đó đang chơi trong con hẻm. Thời đó nhạc Pháp chảy vô Sài Gòn như nước chảy xuống dốc — không cần kênh phân phối, không cần ai quảng cáo. Sheila là một trong những cái tên đó.
Cô không bao giờ ầm ĩ. Không có scandal lớn, không có câu chuyện nghệ thuật gai góc, không có vầng hào quang trí thức mà giới phê bình hay dùng để tôn vinh ai. Cô chỉ hát. Và bán tám mươi lăm triệu đĩa.
Tám mươi lăm triệu. Con số đó không nói dối được.
Rồi Thế Vận Hội Paris 2024, khi nước Pháp cần chọn một biểu tượng nhạc pop để trình diễn trước cả thế giới, họ gọi Sheila. Chớ không phải Françoise Hardy, không phải France Gall, không phải ai có "chiều sâu nghệ thuật" hơn cô. Sheila — tám mươi tuổi, trên sông Seine, với vũ đạo.
Tôi thấy điều đó vừa ấm lòng vừa hơi buồn cười. Cô gái bị người ta hay nhìn xuống vì "quá bình dân", cuối cùng lại là người nước Pháp nhứt trong tất cả.
Tiểu Sử — Annie Chancel Và Ông Thầy Carrère
Sheila tên thiệt là Annie Yvonne Jeanne Gisèle Chancel — cái tên dài như toa thuốc — sinh ngày 16 tháng 8 năm 1945 tại Créteil, ngoại ô Paris. Cha mẹ cô là dân lao động từ vùng Auvergne xuống kiếm sống bằng nghề bán kẹo ở các chợ trời Paris. Cái gốc gác đó giải thích tại sao Sheila suốt đời giữ được cái chất gần gũi — không bao giờ cố tỏ ra sang trọng hơn mình thiệt sự là, không bao giờ giả vờ là người khác.
Năm mười sáu tuổi, cô bị nhà sản xuất Claude Carrère phát hiện. Và đó là nơi câu chuyện thật sự bắt đầu.
Carrère là người quan trọng nhứt trong toàn bộ sự nghiệp của Sheila — quan trọng hơn bất kỳ ban nhạc, bất kỳ nhạc sĩ, hay bất kỳ bài hát nào. Ông không chỉ sản xuất đĩa; ông xây dựng toàn bộ hình tượng, chọn từng bài, quyết định phong cách, và thường tự tay viết lời Pháp cho những bài gốc tiếng Anh mà ông muốn đưa vào thị trường. Mối quan hệ đó kéo dài hơn hai mươi năm — lâu hơn nhiều cuộc hôn nhân, lâu hơn nhiều tình bạn, và chắc cũng phức tạp hơn cả hai. Không ít người tự hỏi: nếu không có Carrère, Sheila có là Sheila không? Câu hỏi khó. Nhưng câu ngược lại cũng đúng.
Về cuộc sống riêng, cô lấy ca sĩ Ringo năm 1973, có người con trai Ludovic sinh năm 1975, ly hôn năm 1979. Sau này kết hôn lần hai với nhạc sĩ Yves Martin, người đã cộng tác với cô từ 1983 cho đến khi ông mất năm 2021. Đây là bài viết về âm nhạc. Tôi sẽ không đi sâu hơn thế.
Thời Đại Yé-yé
Nói ngắn gọn: yé-yé là làn sóng nhạc pop Pháp bùng nổ đầu thập niên 1960, khi giới trẻ nghe rock and roll Anh-Mỹ rồi muốn có phiên bản tiếng Pháp của mình. Cái tên bắt nguồn từ "yeah yeah" mà các ban nhạc Anh hay hát. Chương trình Salut les Copains trên đài Europe 1 là bệ phóng chính của cả phong trào.
Françoise Hardy được xếp cao nhứt về nghệ thuật — viết nhạc riêng, chiều sâu nội tâm, giới trí thức để ý đến. France Gall nổi nhờ Gainsbourg và Eurovision. Sylvie Vartan có chất sân khấu rất mạnh.
Còn Sheila bán nhiều đĩa hơn tất cả bọn họ cộng lại.
Đó là điều giới phê bình hơi khó chịu mà không giải thích được. Cô không viết nhạc, hình tượng đơn giản, Carrère chọn bài. Thường là các bài Anh-Mỹ được đặt lời Pháp — cái adaptation française phổ biến thời đó. Nhưng Sheila làm nó hay hơn hầu hết vì giọng cô có cái gì đó thiệt: không trau chuốt, không học thuật, nhưng nghe là tin ngay.
"L'École est finie" — Tiếng Chuông Mùa Hè
Năm 1963, Carrère đi bộ trên đường rue Caulaincourt thì nghe tiếng chuông trường reng. Cái âm thanh đó gợi cho ông một bài hát. Ông đặt lời cho André Salvet và Jacques Hourdeaux hoàn thiện, rồi đưa cho cô gái mười bảy tuổi của ông thu âm. Ngày 13 tháng 2 năm 1963 — Carrère chọn ngày 13 vì tên ông có đúng mười ba chữ cái, tên cũng hên cũng xui tùy người :-) — "L'École est finie" ra đời, và Annie Chancel trở thành Sheila.
Có một chi tiết nhỏ trong buổi thu âm mà tôi khoái lắm. Khi Sheila vỗ tay giữ nhịp, Carrère không vừa ý — không đủ chất. Ông lấy một tấm ván gỗ đập vào cái tủ trong phòng. Cái tiếng đó trở thành tiếng gõ nhịp đặc trưng mà bất kỳ ai nghe bài này cũng nhận ra ngay. Đó là kiểu sản xuất âm nhạc của thời đó: không có máy móc hiện đại, không có plugin kỹ thuật số, chỉ có trực giác và một tấm ván gỗ.
Bài hát kéo dài đúng hai phút ba mươi lăm giây. Ngắn như một hơi thở mùa hè.
Nội dung cũng đơn giản y như vậy — trường tan rồi, cả mùa hè trải dài, đi chơi với bạn bè thôi, sách vở xếp một bên. Ca từ thiệt ra rất đơn giản, ai cũng viết được. Cái làm bài này hay là giọng Sheila: cô hát như người đang thiệt sự đứng trước cổng trường, cặp táp vừa ném xuống đất, mặt hướng về phía mặt trời. Không phải diễn. Cái cảm xúc đó không học được.
Bài lên số một nước Pháp, bán hơn một triệu rưỡi bản. Mùa hè năm đó cô vẫn còn đi tàu điện ngầm Paris bình thường mà không ai nhận ra — người ta kể đó là chuyến tàu điện ẩn danh cuối cùng của cô trong nhiều năm. Và clip âm nhạc cho bài, một cái scopitone chiếu trong các quán bar, được một đạo diễn trẻ tên Claude Lelouch quay. Đúng, cái ông Lelouch sau này đoạt giải Oscar cho Un homme et une femme năm 1966. Năm 1963 ông đang quay clip cho Sheila để kiếm sống. Cuộc đời đôi khi hài hước như vậy đó.
"Les Rois Mages" — Bài Hát Từ Quảng Cáo Xe Fiat
Tám năm sau, biên đạo múa của Sheila đang nghỉ hè ở Ý thì nghe thấy một giai điệu trong quảng cáo xe Fiat trên tivi. Ông khoái, mang về Paris. Tìm hiểu thì hóa ra đó là bài "Tweedle Dee, Tweedle Dum" của ban nhạc Scotland tên Middle of the Road — một cái tên mà bây giờ gần như không ai còn nhớ nữa. Bài gốc nói về hai nhân vật Alice in Wonderland; Carrère viết lại thành một bài về Ba Vua Gaspard, Melchior, Balthazar đến thăm Chúa Hài Đồng, gắn thẳng vào truyền thống Lễ Ba Vua ngày 6 tháng 1 của người Pháp.
Cái hook bắt tai ngay từ đầu — nghe một lần là nằm trong đầu cả tuần. Sheila hát ba cái tên đó như đang giới thiệu ba người bạn thân: vừa trang trọng vừa vui, vừa thánh thiêng vừa bình dân, đúng cái tinh thần người Công Giáo Pháp thờ phượng. Bán hơn một triệu bản, đứng đầu bảng Salut les Copains, đoạt giải Note d'Or.
"Spacer" — Khi Sheila Gặp Chic
Đây là bài tôi thích nhứt. Không cần giải thích dài.
Năm 1977, Sheila — khi đó đã ba mươi mốt tuổi, thương hiệu yé-yé bắt đầu lỗi thời — thực hiện một trong những bước đi táo bạo nhứt sự nghiệp: tái sinh thành Sheila and B. Devotion, một nhóm disco với ba vũ công người Mỹ. Cái tên "B. Devotion" nghe vừa kỳ lạ vừa buồn cười, nhưng kết quả thì không buồn cười chút nào — "Love Me Baby" vào top 10 nhiều nước châu Âu, "Singin' in the Rain" top 11 Anh. Cô đã chứng minh mình không phải hiện tượng nhứt thời.
Đỉnh cao thật sự đến năm 1979, khi Carrère đưa cô vào phòng thu với Nile Rodgers và Bernard Edwards của Chic.
Thời điểm đó Rodgers và Edwards đang ở đỉnh cao tuyệt đối. Vừa xong "Le Freak" và "Good Times" cho chính Chic, "We Are Family" cho Sister Sledge, "I'm Coming Out" cho Diana Ross — toàn những bản nhạc định hình cả một thập niên. Rồi họ ngồi xuống với một ca sĩ Pháp mà phần lớn người Mỹ chưa từng nghe tên, và ra cái gì không ai ngờ.
"Spacer" kể về một nhân vật bí ẩn sống giữa các vì sao — kẻ lang thang vũ trụ, luôn lịch sự (cúi xuống hôn tay người đẹp), luôn ngoài tầm với, luôn bay đi trước khi ai kịp giữ lại. Nghe hơi khoa học viễn tưởng nhưng lại cảm giác rất thật — cái kiểu người mà ai cũng từng biết một lần trong đời, người luôn ở đó mà không bao giờ thật sự ở đó.
Âm thanh bài là Chic nguyên chất. Cái tiếng guitar của Nile Rodgers — sạch, funky, đặt câu hỏi mà không cần câu trả lời — khóa chặt với tiếng bass của Bernard Edwards đi như mạch nước ngầm dưới lòng đất, không bao giờ để bạn quên rằng bài này để nhảy chớ không phải để ngồi phân tích. Có những đoạn guitar solo trong bài mà Rodgers thường không làm — ông thích texture hơn solo — nhưng ở đây nó đúng, nó tạo ra cái không khí nửa trần gian nửa vũ trụ mà bài hát cần. Tổng thời gian sáu phút mười lăm giây. Nghe không thấy dài.
Sheila hát tiếng Anh trong bài này. Giọng cô không phải giọng được đào tạo bài bản, không có kỹ thuật thanh nhạc gì đặc biệt — nhưng cô có cái mà kỹ thuật không mua được: nghe như người đang thiệt sự đứng nhìn theo một kẻ đang bay đi, và muốn theo mà không theo được. Cái cảm xúc đó không học được từ sách.
"Spacer" top 5 Pháp, top 18 Anh, top 10 Đức. NME xếp vào top 10 bài hay nhứt năm 1979 — tờ báo nặng ký nhứt về nhạc pop thời đó. Sau này bài được sample trong "Crying at the Discoteque" của Alcazar năm 2000 và giới thiệu Sheila với một thế hệ hoàn toàn không biết cô là ai. Thế rồi ngày 26 tháng 7 năm 2024, lễ khai mạc Thế Vận Hội Paris, tám mươi tuổi — cô trình diễn "Spacer" trước hàng tỷ người. Trên sông Seine. Với vũ đạo.
Tôi xem đoạn clip đó mấy lần. Không phải vì bài hát. Mà vì cái cách cô đứng trên sân khấu — nhẹ nhàng, không cần chứng minh gì thêm, như kiểu: đây là tôi, tôi đã ở đây từ 1963, và tôi vẫn còn đây.
Bức Tranh Lớn Hơn
Điều không công bằng nhứt người ta làm với Sheila là so sánh cô với Françoise Hardy về mặt nghệ thuật rồi kết luận cô thua. Đó là so sánh sai đối tượng hoàn toàn. Hardy là nhà thơ viết nhạc với bản sắc văn học riêng, nghiêng về introspection và melancholy. Sheila không cố làm điều đó — và cô không nên cố. Cô là người diễn đạt, người cầm bài của người khác và làm nó sống động bằng năng lượng và sự chân thật. Đó là một tài năng riêng, khác hẳn, và không kém giá trị.
Nếu so sánh theo nghĩa đó thì Sheila gần ABBA hơn: cả hai bị chê "quá pop, quá bán chạy" trong nhiều thập niên, cả hai sống sót qua tất cả những làn sóng phê bình đó và trở thành di sản không thể bàn cãi. ABBA bây giờ ai cũng biết là xuất sắc. Sheila đang đi đến chỗ đó — chậm hơn, êm hơn, không có tiếng ồn ào. Nhưng cái đêm trên sông Seine năm 2024 đã xác nhận rồi.
Kết
Viết bài này tôi mới nhận ra mình biết ít về Sheila hơn mình nghĩ. Ba bài — "L'École est finie", "Les Rois Mages", "Spacer" — đại diện cho ba giai đoạn hoàn toàn khác nhau của một sự nghiệp sáu mươi năm. Giữa ba bài đó còn mấy trăm bài khác mà tôi chưa nghe kỹ. Công việc chưa xong.
Có lúc nghe "Spacer" tôi lại nhớ đến những buổi chiều Sài Gòn nghe nhạc Pháp từ radio nhà hàng xóm vọng qua hẻm. Hồi đó tôi không biết bài nào tên gì, không biết ai hát. Chỉ biết tiếng nhạc đó có gì đó khác — nhẹ hơn, bay hơn, như đang ở chỗ khác. Bây giờ tôi biết tên. Nhưng cái cảm giác đó thì y chang.
Cảm ơn Sheila — vì mấy trăm bài hát, và sáu mươi năm không cần xin lỗi ai.