Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt từ các bài viết tựa cho loạt 158 bài "Lời Việt Leaqua" trên trang t-van.net, và những chỉnh sửa cùa Học Trò.
Bài viết thứ nhất trong loạt mười bài về Leaqua và tuyển tập "Nhạc Ngoại, Hồn Việt"
Có một khách sạn ở Ngã Sáu Phù Đổng, Sài Gòn, mà người ta gọi là Khách Sạn Hoàng Gia. Đó là những năm giữa thập niên 1980, khi mà việc nghe một bài hát Tây còn phải mua vé. Không phải mua vé để vào phòng hòa nhạc — không có phòng hòa nhạc nào cho những ban nhạc ngoại quốc trong những năm tháng đó — mà mua vé để được ngồi trước màn hình video 20 inches, xem hình ảnh quay từ một xứ sở nào đó rất xa, của những người đàn bà tóc vàng và những người đàn ông mặc vest trắng hát trên một sân khấu đầy ánh đèn.
Người ta ngồi đó. Im lặng. Và họ chờ.
Họ chờ cái khoảnh khắc mà Björn quay lưng ra cửa sổ, confetti vương trên sàn nhà, và Agnetha — người tóc vàng ngồi trên salon — bắt đầu hát: "No more champagne, and the fireworks are through..." Không ai trong căn phòng đó hiểu từng chữ. Nhưng tất cả đều hiểu cái gì đó khác — cái cảm giác của một năm cũ vừa tắt và năm mới chưa kịp sáng, cái khoảnh khắc trống rỗng mà ai cũng biết nhưng không ai đặt được tên. Agnetha đang hát đúng điều đó.
Và rồi, mấy mươi năm sau, Leaqua ngồi xuống và đặt lời Việt cho mười bốn bài hát của ban nhạc đó.
Từ Brighton Đến Sài Gòn: Con Đường Của ABBA
Để hiểu tại sao ABBA lại quan trọng với người Việt theo cái cách mà không có ban nhạc nào khác làm được, phải bắt đầu từ ngày 6 tháng Tư năm 1974. Brighton, Anh quốc. Cuộc thi âm nhạc Eurovision. Sân khấu đầy ánh đèn, hàng trăm triệu người châu Âu đang xem truyền hình trực tiếp.
Và bước ra từ cánh gà là bốn người Thụy Điển mặc những bộ quần áo mà năm mươi năm sau người ta vẫn còn nhắc đến: quần ống loe kim tuyến, áo lấp lánh, boots cao cổ, tóc Agnetha dài vàng óng, tóc Frida đen ngắn gọn. Họ hát "Waterloo". Và châu Âu không biết phải phản ứng thế nào trong vài giây đầu — đây là thứ âm nhạc gì vậy? Vui vẻ quá mức, đơn giản quá mức, nhưng lại... không thể không nghe?
Họ thắng. Và từ ngày đó, ABBA không còn là câu chuyện của Thụy Điển nữa.
"Waterloo" là bài hát về Napoleon — về việc đầu hàng trước tình yêu như Napoleon đã đầu hàng ở Waterloo năm 1815. Một ẩn dụ lịch sử dùng để nói về cái cảm giác không còn cưỡng lại được nữa, không còn muốn cưỡng lại. Benny Andersson và Björn Ulvaeus viết bài này cùng với Stig Anderson — người quản lý kiêm nhà sản xuất của họ — với mục đích duy nhất là thắng Eurovision. Nhưng đôi khi những thứ viết ra để phục vụ một mục đích lại sống lâu hơn mục đích đó rất nhiều. "Waterloo" vẫn được hát ở karaoke, vẫn được dùng trong quảng cáo, vẫn được nhảy trong tiệc cưới, vào năm 2024 — năm kỷ niệm 50 năm chiến thắng Eurovision của ABBA.
Trong những năm sau đó, ABBA làm chủ bảng xếp hạng nước Anh theo một cách mà không có ban nhạc nào trước hay sau họ làm được theo cùng cách đó. Trang nhà Official Charts ghi nhận: 10 đĩa của ABBA đứng hạng nhất bảng Anh, và — con số này cần đọc lại hai lần — 1,463 tuần có mặt trong Top 75 đĩa nhạc. Nếu chia 1,463 tuần cho 52 tuần mỗi năm, ta có hơn 28 năm. Nghĩa là trong suốt 8 năm hoạt động từ 1974 đến 1982, liên tục luôn luôn có ít nhất một đĩa ABBA trong Top 75 nước Anh — chưa kịp xuống thì đĩa khác đã lên thay. Như Học Trò từng so sánh: hãy thử tưởng tượng một ban nhạc Hàn Quốc nào đó chuyên hát tiếng Việt và làm vua của toàn cõi Việt Nam suốt 8 năm ròng — mới thấy cái tầm vóc của ABBA nó vượt ra khỏi những gì người ta thường nghĩ về "nhạc pop."
Tuy nhiên tất cả những con số đó không giải thích được tại sao, vào giữa thập niên 80, người Sài Gòn mua vé để ngồi xem video ABBA trên màn hình nhỏ. Những con số nói về sự thành công. Chỉ có âm nhạc mới giải thích được sự trường tồn.
Khi Âm Nhạc Là Hành Động: I Do, I Do, I Do, I Do, I Do và Chiquitita
Năm bài nhạc của ABBA được ghi lại trong những năm đầu sự nghiệp — trước khi những cuộc hôn nhân bắt đầu rạn nứt, trước khi "The Winner Takes It All" được viết ra — mang trong chúng một sự hồn nhiên mà về sau không tìm lại được nữa.
"I Do, I Do, I Do, I Do, I Do" là một trong những bài đó. Năm chữ "I Do" nghe có vẻ buồn cười, nhưng đó chính xác là cái điểm của bài: khi bạn muốn nói "có, anh đồng ý, anh muốn" mà một lần thì chưa đủ, thì bạn nói năm lần. Bài thuộc album "ABBA" (1975) — giai đoạn mà nhóm, theo Học Trò, vẫn còn đang "thăm dò thị trường coi loại nhạc nào ăn khách." Giai điệu đẹp, lời ca trong sáng, khỏe khoắn, chưa nhuộm những nỗi băn khoăn về chia tay của những năm về sau. Stig Anderson — người viết lời cùng Benny và Björn — có vai trò không nhỏ trong việc tạo ra cái sự đơn giản gần như đến mức cố ý đó.
Năm 2024 là năm kỷ niệm 50 năm chiến thắng Eurovision của ABBA, và trên Amazon Video đang chiếu một phim tài liệu rất đặc sắc tên là "ABBA - 50 years since Eurovision." Học Trò đã xem phim này và viết: "Phim kể rõ tại sao ban nhạc được thành lập, quá trình sáng tác và trình diễn, tại sao ban nhạc lại ngừng chơi năm 1982, để rồi hơn 40 năm sau lại đoàn tụ với một đĩa nhạc mới." Đó là câu chuyện của một ban nhạc tồn tại qua chính sự trung thực của mình — không cố gắng là thứ gì khác, không cố gắng tiếp tục khi không còn muốn tiếp tục nữa.
Leaqua đặt tên bài là "Ta Yêu Ta Yêu," và trong phần dịch, giữ nguyên cái điệu lặp lại — nhưng không phải là "ta yêu ta yêu" năm lần. Thay vào đó: "Anh đâu biết / đâu biết / đâu biết / đâu biết / em khóc một mình." Bốn lần "đâu biết" thay cho năm lần "I Do." Và bằng cách đó, bài hát từ chỗ là lời yêu thành lời than — không phải "anh đồng ý, anh muốn" mà là "anh không biết, anh không hiểu." Đó là cách dịch sáng tạo: không dịch từ, mà dịch cảm xúc ẩn bên dưới từ.
Và rồi đến "Chiquitita" — bài hát lớn đầu tiên trong cái hành trình dài mà chúng ta đang đi.
Ngày 8 tháng Giêng năm 1979, ABBA bay đến New York. Không phải để biểu diễn cho khán giả trả tiền. Lần này, họ đến cùng với The Bee Gees, Andy Gibb, Olivia Newton-John, Rod Stewart, Donna Summer, Earth Wind & Fire — cả một thế hệ nhạc pop đang thống trị thế giới — để cùng nhau tổ chức một buổi hòa nhạc từ thiện không lấy thù lao. Toàn bộ số tiền thu được tặng cho UNICEF. Mỗi ban nhạc cũng tặng thêm một bài nhạc mới để lấy tiền bản quyền góp vào quỹ cứu đói cho trẻ em trên hơn 100 quốc gia đang phát triển.
ABBA tặng bài "Chiquitita." Đây là bài được Benny Andersson và Björn Ulvaeus viết đặc biệt cho dịp này — một bản ballad có hơi hướng Mễ Tây Cơ trong một cái tên tiếng Tây Ban Nha, từ bàn tay của hai người Thụy Điển, được trình bày ở New York cho trẻ em toàn cầu. Nếu không có câu chuyện phía sau, bài hát vẫn đẹp. Nhưng biết câu chuyện đó rồi, bài hát trở thành một cử chỉ — âm nhạc như một hành động, không chỉ là một sản phẩm.
"Chiquitita, tell me what's wrong, you're enchained by your own sorrow..." — bài hát là lời an ủi của một người bạn dành cho người bạn đang đau. Không phải lời khuyên, không phải triết lý. Chỉ là: tựa vai anh mà khóc, rồi hát lên đi. Leaqua dịch câu đó thành:
Dựa vai anh khóc đi cho sầu vơi
Bàn tay anh đón em bao ân cần
Bên đời em vẫn có anh
Nguyện lau hết nước mắt em từng đêm
Bốn câu Việt rất đơn giản, rất gần. Không có chữ nào là chữ của sách vở. Tất cả đều là chữ của người ta nói với nhau khi đang thật sự lo lắng cho nhau. Và đó là lý do tại sao "Chiquitita" sống lâu đến vậy — không phải vì nó hào nhoáng, mà vì nó trung thực.
Bài hát có sức ảnh hưởng đến mức hơn bốn mươi năm sau khi ra đời, chương trình hài hước "Saturday Night Live" còn làm một tiểu phẩm về một đĩa nhạc tưởng tượng mang tên "ABBA Christmas," trong đó "Chiquitita" được đổi tên thành "Frostitita." Đó là cách đo lường sự phổ biến của một bài hát: không phải bằng số lần streaming, mà bằng việc nó trở thành nguyên liệu cho những trò đùa của người đời sau — khi người ta đã yêu quý nó đủ để chế giễu nó.
Ba Bài Hát Về Thời Gian: Happy New Year, Our Last Summer, Andante Andante
Có những album mà khi nghe lại, bạn không nghe từng bài — bạn nghe cả không gian của cái album đó như một thứ gì đó trọn vẹn. "Super Trouper," phát hành năm 1980, là một album như vậy. Mười bài: "Super Trouper," "The Winner Takes It All," "On And On And On," "Andante, Andante," "Me And I," "Happy New Year," "Our Last Summer," "The Piper," "Lay All Your Love On Me," "The Way Old Friends Do." Như Học Trò đã viết, "ôi đã quá xa trong ký ức, những cái tên thân quen của những bài hát gợi lại một thời" — và đó không phải là câu viết về album, mà là câu viết về ký ức của chính người viết.
"Happy New Year" là bài mà người Việt, đặc biệt là người Sài Gòn, biết nhiều nhất trong album đó. Học Trò viết về điều này với cái chính xác của người đã sống qua nó: "Có ai ở Việt Nam thập niên 1980 mà không biết bài 'Happy New Year'? Quen đến nỗi cứ theo thông lệ là ngày đầu năm nhà nhà phải cố vặn bài này lên để hòa với tiếng pháo nổ giòn tan ngày Tết." Không ai ra lệnh. Không có đài phát thanh nào quyết định. Nó chỉ xảy ra — một bài hát Tây về champagne và confetti tự nhiên trở thành một phần của Tết Việt Nam, vì cái cảm xúc bên trong thì như nhau ở khắp nơi.
Bài hát viết về một đêm giao thừa — champagne đã cạn, pháo đã tắt, và hai người ngồi nhìn nhau mà không biết năm tới sẽ như thế nào. Phần điệp khúc là một ước nguyện khiêm tốn: "Happy New Year, happy new year, may we all have a vision now and then..." Không xin nhiều. Chỉ xin thỉnh thoảng có một tầm nhìn. Leaqua dịch câu "no more champagne, and the fireworks are through" thành "ly đã nâng cạn rồi / trời bỗng tối khi tiếng pháo thôi." Champagne thành ly rượu. Fireworks thành pháo. Hai hình ảnh cụ thể, rất Việt, mà không mất đi cái cảm giác của nguyên tác. Đó là cách dịch nhạc đúng: không dịch từ, dịch không khí.
Agnetha trong video của bài này — ngồi trên salon với gương mặt bâng khuâng, nhìn vào khoảng không trước mặt — không đang diễn. Bà đang nhớ. Vào thời điểm "Happy New Year" được ghi âm (1980), hôn nhân giữa Agnetha và Björn đã chính thức kết thúc được một năm. Và điều kỳ lạ là: biết điều đó rồi nghe lại bài hát, câu "may we all have a vision now and then" nghe như một lời cầu nguyện thật sự, không phải câu hát.
Cùng trong "Super Trouper," "Our Last Summer" kể về một mùa hè cụ thể. Không phải mùa hè chung chung, không phải ẩn dụ — đây là ký ức thật của chính Björn Ulvaeus về một kỳ nghỉ hè ở Paris khi ông còn ở tuổi teenager. Một cô gái Thụy Điển làm việc ở đó đã dẫn chàng đi thăm Quartier Latin, Champs-Elysées, tháp Eiffel. Và rồi về sau, Björn thú nhận một điều khá thú vị: ông chẳng còn nhớ gì về Paris hết. Chỉ nhớ người đẹp.
Học Trò mô tả phiên khúc của bài hát: "cái lãng đãng với những nốt bass đi xuống trên một giai điệu trưởng, làm ta có cảm giác như đang đi dạo phố thật bình yên trên đại lộ Champs-Elysées." Và rồi Học Trò làm một điều mà ít người làm khi viết về nhạc — ông ấy không chỉ nói về cảm giác, ông ấy cho người đọc nghe cảm giác đó bằng chính câu thơ của Leaqua:
Dạo trên phố người thưa
Chiều nơi giáo đường xưa
Tay tìm bàn tay
Hè thương nhớ còn đây...
Bốn câu đó — ngắt nhịp theo kiểu thơ Việt, không theo kiểu bài hát Tây — vừa giữ được cái giai điệu lang thang của bài gốc, vừa đưa người nghe vào một không gian thuần Việt. "Chiều nơi giáo đường xưa" không có trong bài gốc. Leaqua thêm vào. Và bài hát trở nên giàu hơn vì điều đó.
Khép lại bộ ba "Super Trouper" này là "Andante Andante" — ít được nhắc đến hơn hai bài kia, nhưng là bài mà Frida hát với cái giọng ấm nhất, chậm nhất, gần nhất. "Andante, andante" là thuật ngữ âm nhạc Ý có nghĩa là "đi chậm, đi nhẹ" — và đó là điều bài hát xin: hãy thư thả, hãy nhẹ nhàng, hãy đừng vội. Học Trò viết rằng bài hát "khuyến khích cặp tình nhân hãy 'take it easy', 'take it slow', thư thả vỗ về nhau với ánh mắt long lanh say đắm." Rồi ông ấy kết thúc bằng lời mời nghe Leaqua:
Nồng nàn như khúc hát say
Đắm đuối men cay tình ái
Nhẹ nhàng như khúc hát xa
Khẽ hát ru em mượt mà…
Đó không phải là mô tả về bài hát. Đó là cách người ta kể cho bạn nghe về một bài hát mà họ đã yêu từ lâu — bằng cách hát nó lên cho bạn.
Bàn Tay Con Ấm Áp Như Xa Từng Ngày
Trong toàn bộ catalogue của ABBA, có lẽ không có bài hát nào đau lặng lẽ hơn "Slipping Through My Fingers". Không có drama. Không có tiếng kêu gào. Chỉ có một người cha hay người mẹ ngồi nhìn con gái nhỏ của mình chuẩn bị đi học mỗi buổi sáng, và nhận ra rằng đứa trẻ đang lớn lên từng ngày — và mình thì không thể làm gì để làm chậm điều đó lại.
Bài hát nằm trong album "The Visitors," phát hành năm 1982 — album mà nhiều người xem là album cuối cùng của ABBA trước khi họ ngừng hoạt động. Học Trò liệt kê những bài trong album này một cách cẩn thận: "The Visitors," "Head Over Heels," "When All Is Said And Done," "Soldiers," "I Let The Music Speak," "One Of Us," "Two For The Price Of One," "Slipping Through My Fingers," và "Like An Angel Passing Through My Room." Một album mà không có bài nào thực sự vui — ngay cả "Head Over Heels," vốn là bài pop sôi nổi nhất trong đó, cũng có một cái gì đó bất an ở bên dưới.
Björn Ulvaeus viết bài "Slipping Through My Fingers" khi đang nhìn con gái mình — Linda, con chung với Agnetha — chuẩn bị đi học. Ông tả lại cảm giác đó với sự thành thật hiếm thấy trong nhạc pop: lo âu không còn dự phần vào thế giới riêng tư của con mình nữa, và chỉ muốn "freeze the picture" — đóng băng khoảnh khắc đó lại, không cho thời gian qua.
Học Trò viết về bài này với một câu đặc biệt xúc động: "Đã là phụ huynh, ai mà không có những suy tư và âu lo này, và chỉ muốn 'freeze the picture' cho thời gian ngừng trôi?" Cái từ tiếng Anh "freeze the picture" giữ nguyên trong câu tiếng Việt — không dịch — vì không có từ nào trong tiếng Việt nói được điều đó một cách đủ khẩn cấp.
Bài hát sau đó được Meryl Streep diễn tả và hát thật xúc động với Amanda Seyfried trong phim "Mamma Mia!" đầu tiên. Cảnh đó — người mẹ và con gái chuẩn bị cho đám cưới, cả hai đều biết thứ gì đó sắp thay đổi mãi mãi — là một trong những cảnh điện ảnh đặc sắc nhất của phim, không phải vì diễn xuất xuất sắc mà vì bài hát nói ra điều mà diễn viên không cần phải nói nữa.
Leaqua đặt tên bài là "Bàn Tay Con Ấm Áp Như Xa Từng Ngày" — sáu từ không thể bỏ đi một từ nào. "Bàn tay con" mang theo cả một mối quan hệ trong hai chữ "bàn tay" và "con." "Ấm áp" vì bàn tay con nhỏ vẫn còn ấm, vẫn còn muốn nắm. "Như xa từng ngày" — không phải "đã xa," mà "như xa" — vẫn còn đó nhưng dường như đang đi dần, mỗi ngày một chút.
Phần điệp khúc Leaqua viết:
Bàn tay con ấm áp như xa từng ngày
Giữ con trong từng phút giây nghe lệ cay
Ngón tay yêu này đây
"Nghe lệ cay" — không phải "khóc," không phải "rơi lệ," mà là "nghe." Như là một mùi vị, một cảm giác vật lý, không phải chỉ là nước mắt. Leaqua viết câu đó và Học Trò không cần phải giải thích thêm gì nữa.
Tình Yêu Có Góc Cạnh: S.O.S., One Man One Woman, One Of Us
Đây là phần mà ABBA cho thấy họ không chỉ viết những bài hát dễ chịu — họ viết những bài hát trung thực.
"S.O.S." là bài thuộc album "ABBA" (1975), ra đời một năm sau chiến thắng Eurovision. Nghe Agnetha than thở: "Where are those happy days? They seem so hard to find, I tried to reach for you, but you have closed your mind." Đây là lời của người đang cầu cứu trong một mối quan hệ mà người kia đã đóng cửa lại. Không phải giận dữ. Không phải oán trách. Chỉ là: tôi đang cần bạn. S.O.S.
Học Trò nhận xét điều này rất tinh tế: "lời nhạc của ABBA, tuy lúc đầu không sâu sắc nhưng cũng đủ để tạo trong ta những cảm xúc bâng khuâng, sâu lắng." Có những bài mà lời không cần phải phức tạp — câu hỏi "where are those happy days?" không phải là thơ, nhưng nó thật. Và cái thật đó đi vào người ta theo cách mà những câu thơ hoa mỹ đôi khi không làm được.
Học Trò còn chỉ ra một điều đặc biệt: con đường từ những lời nhạc "phôi thai" của giai đoạn đầu đó đến những câu thơ sau này trong "The Winner Takes It All." Ông trích: "The winner takes it all, the loser's standing small, beside the victory, that's her destiny." Câu thứ hai — "beside the victory, that's her destiny" — là câu Björn viết sau khi ông và Agnetha đã ly hôn. Và Agnetha phải đứng đó, trên sân khấu, hát những câu đó. Người Anh — những người rất khắt khe với tiếng Anh của người ngoại quốc — đã thán phục. Vì đó là thứ tiếng Anh viết bởi người không phải người Anh, nhưng hiểu được cái cảm xúc nào thì cần cái từ nào.
Leaqua dịch "S.O.S." và giữ nguyên tên — không dịch. Tín hiệu cầu cứu thì ở ngôn ngữ nào cũng giống nhau.
"One Man, One Woman" từ album The Album (1977) là bài Frida hát với đầy hy vọng: "One life to live together, one love to last forever..." Học Trò đặt câu nhận xét của mình như một tiên đoán ngược: "Cô hát lên đầy hy vọng 'one life to live together' để rồi chỉ sau đó vài năm sau, chính cô và các thành viên của ban nhạc chia tay mỗi người một ngả." Đó là cái bi kịch thầm lặng của nhạc ABBA từ giai đoạn 1977-1982: những bài hát về tình yêu được viết và hát bởi những người đang dần mất đi tình yêu đó.
Học Trò trích dẫn phần lời Việt của Leaqua để minh chứng rằng những hình ảnh nàng chọn rất gần với người Việt:
Yêu nhau sao mình nỡ đành xa?
Rồi ôm đau đớn hai ta
Nhiều lần nằm ôm gối chiếc
Nhiều lần dòng lệ rơi nuối tiếc
Yêu nhau sao ta cứ đau buồn hoài...
"Nằm ôm gối chiếc" — hình ảnh chiếc gối đơn của người nằm một mình là một hình ảnh rất Việt, rất gần với cách người Việt nói về nỗi cô đơn sau chia tay. Nguyên tác "One Man, One Woman" không có hình ảnh đó. Leaqua thêm vào. Và bài hát trở nên gần hơn.
Cuối cùng là "One Of Us" — bài cuối trong album "The Visitors" và bài cuối cùng trong chuỗi bài ABBA giai đoạn 1975-1982 mà Leaqua đặt lời Việt. Bài là lời của ai đó đang nhìn người cũ đã đi về phía người khác, và tự hỏi liệu người kia có bao giờ nghĩ về mình không. Học Trò viết về thời điểm ra đời của bài hát một cách rất thực: "Nhưng biết sao được, hai cặp tình nhân đã chia tay, hai người nữ thì hát album riêng, hai người nam thì chung sức với Tim Rice để soạn nhạc kịch 'Chess'."
Leaqua đặt tên bài là "Để Nhớ Để Thương Mãi Chốn Nào?" — một câu hỏi không có trả lời, và không cần trả lời.
Eagle và Kisses Of Fire — Khi ABBA Bay Cao và Bốc Lửa
Không phải tất cả ABBA đều là tình ca buồn hay bâng khuâng. Có một ABBA khác — ABBA muốn bay, muốn cháy, muốn chiếm lấy bầu trời.
"Eagle" mở đầu album "ABBA – The Album" (1977) và ngay từ giây đầu tiên, người nghe biết đây là một bài hát khác hẳn. Không phải pop dễ nghe. Không phải disco. Đây là rock với tầm vóc của một bản nhạc có dã tâm — dài, chậm, mênh mông, với tiếng guitar leo thang và giai điệu bay lên theo từng câu hát. Phiên bản album dài gần 6 phút — dài gấp đôi thời lượng bình thường của một bài pop ABBA.
Sách "ABBA – The Official Photo Book" kể lại rằng "Eagle" ra đời khi Benny và Björn sang Los Angeles để thăm dò những thiết bị ghi âm tối tân nhất cho phòng thu "Polar" của họ. Ở LA, họ nghe nhiều nhạc từ Eagles và Fleetwood Mac — hai ban nhạc đang thống trị phong cách rock Mỹ thời đó. Và khi về nhà, họ đem cái âm thanh đó về, nhào lộn nó với âm thanh riêng của mình. Kết quả không phải là Eagles hay Fleetwood Mac. Nhưng cũng không phải là cái ABBA mà người ta đã biết. Đó là một ABBA lớn hơn.
Học Trò nhắc đến một điều đáng suy nghĩ khi viết về thành công của ABBA tại Anh: 1,463 tuần trong Top 75. Và rồi ông ấy hỏi: "Bạn thử nghĩ nếu có ban nhạc Nam Hàn nào chuyên hát tiếng Việt, và làm trùm toàn cõi Việt Nam suốt 8 năm ròng, mới thấy được thành công quá sức tưởng tượng của ABBA." "Eagle" là bằng chứng cho điều đó — đây là ban nhạc dám thử làm những thứ nằm ngoài những gì mà khán giả đang chờ đợi ở họ, và vẫn thành công.
Leaqua đặt tên bài là "Đại Bàng" — dịch thẳng, không trang trí thêm — và giữ được cái cảm giác bay bổng, phóng khoáng:
Muốn cưỡi gió vút cánh giống đại bàng
Vượt bao núi cao vượt bao thác sâu đại dương
Mình bay lướt bên trời mây bao ngang tàng
Từ "Eagle" đến "Kisses Of Fire" là một khoảng cách xa về tâm thế, dù chỉ cách nhau hai năm.
"Kisses Of Fire" đến từ album "Voulez-Vous" (1979) — album mà Học Trò liệt kê đầy đủ mười bài: "Voulez-Vous, I Have A Dream, Angel Eyes, Does Your Mother Know, Chiquitita, As Good As New, The King Has Lost Its Crown, If It Wasn't For The Nights, Lovers (Live A Little Longer), và Kisses Of Fire." Album này mang năng lượng mạnh mẽ vì, theo Học Trò, ABBA đang chịu ảnh hưởng từ thành công của album nhạc phim "Saturday Night Fever" của The Bee Gees: "họ cũng muốn chơi nhạc disco, nhưng theo kiểu của mình!" Và "kiểu của mình" có nghĩa là: disco nhưng với hòa âm châu Âu, với cái sensibility của người Scandinavian, với những giọng nữ không ai có thể bắt chước.
"Kisses of fire, burning, burning, I'm at the point of no returning" — lời nhạc không ngại nóng bỏng. Và Leaqua, theo lời Học Trò, đã "can đảm" soạn lời Việt cũng "bốc lửa" không kém:
Người tình ơi khi anh gối lên ngực em, có nghe tiếng đập ngây ngô?
Còn lại đây đôi tim nóng, ta cuồng say, chẳng còn ai
Lòng xao xuyến bàn tay anh vuốt ve trên làn môi khẽ run
Biết đâu tình anh vùng lốc xoáy cuốn hút em dại điên!
Đây không phải là lời ca thông thường trong nhạc Việt đặt cho bài hát nước ngoài. Leaqua không né tránh, không làm lạnh cái nhiệt của bài gốc. Đó là sự tôn trọng bài gốc theo cách riêng: khi bài gốc cháy, thì bản dịch cũng phải cháy.
Học Trò còn nhắc một chi tiết thú vị về album Voulez-Vous: bài "Gimme! Gimme! Gimme!" — không được cho vào đĩa lúc mới phát hành năm 1979, chỉ được thêm vào bản in lại năm 2001 — thì người dân Sài Gòn thời giữa thập niên 80 ai cũng biết, "tụ điểm nhạc hay quán cà phê nào cũng hát hò và vặn loa xập xình." Không qua đĩa bán chính thức, không qua concert, mà qua những loa nhỏ trong những quán cà phê trong những buổi chiều không tên.
Cứ Đi — Triết Lý Của Người Đang Ở Đỉnh Cao
"Move On" không phải bài hát nổi tiếng nhất của ABBA. Không phải bài nào người ta nghĩ đến đầu tiên. Nhưng trong tất cả những bài ABBA mà Leaqua đặt lời Việt, đây là bài mà nàng đặt tựa đề ngắn nhất và mạnh nhất: "Cứ Đi!"
Hai chữ. Dấu chấm than.
Học Trò mô tả bài hát rất chính xác: "Các câu hát láy nối đuôi nhau trên một giai điệu cũng dựa vai nhau mà tịnh tiến, các câu lặp rất có thứ tự, tất thảy đều muốn diễn tả cái hối hả nhưng cũng nhịp nhàng của một cuộc sống biết tận hưởng từng khoảnh khắc của đời mình." Câu tiếng Anh trong bài gốc mà ông ấy trích: "To be alive, to feel the sun that follows every rain" — sống, cảm nhận ánh nắng theo sau mỗi cơn mưa.
Điều đáng chú ý là "Move On" được viết khi ABBA đang ở đỉnh cao nhất — album "The Album" (1977), trước khi hai cặp vợ chồng tan vỡ, trước khi những bài hát buồn như "The Winner Takes It All" ra đời. Và trong cái đỉnh cao đó, họ vẫn viết một bài có triết lý là: hãy tiếp tục đi. Đừng dừng lại. Không phải vì mọi thứ đang tốt đẹp, mà vì dừng lại không phải là câu trả lời.
Leaqua dịch:
Hãy vui từng giây phút thế gian trao
Nắng mưa mùa xoay mãi thôi
Sống như ngày sau cuối sắp ra đi
Sống hết ân tình
Chẳng tiếc thân mình
"Sống như ngày sau cuối sắp ra đi" — trong tiếng Việt, câu đó mang trọng lượng khác với bất kỳ ngôn ngữ nào khác. Vì người Việt hiểu câu đó không phải bằng triết lý, mà bằng lịch sử. Leaqua viết câu đó không phải là dịch — là nói lại bằng cái ngôn ngữ của người đã từng thật sự đối mặt với "ngày sau cuối."
Story of a Heart — Sau Khi ABBA, Trước Khi ABBA Voyage
Năm 1982, ABBA ngừng hoạt động. Không có tuyên bố chính thức. Không có buổi concert chia tay. Họ chỉ... dừng lại. Từng người đi theo hướng riêng của mình.
Benny Andersson và Björn Ulvaeus tiếp tục viết nhạc với nhau — nhưng giờ là nhạc kịch. Họ làm việc với nhà thơ Tim Rice để tạo ra "Chess" (1984), rồi về sau là "Kristina från Duvemåla" (1995), và nhiều dự án khác. Thế nhưng trong khoảng trống giữa những nhạc kịch lớn đó, họ vẫn viết những bài nhạc nhỏ hơn — những bài mà nếu bạn đã biết ABBA, bạn sẽ nhận ra ngay từ note đầu tiên.
"Story of a Heart" ra đời năm 2009. Benny và Björn viết. Không phải Agnetha hay Frida hát — mà là Helen Sjöholm, một ca sĩ Thụy Điển được biết đến nhiều hơn trong thế giới nhạc kịch và thính phòng. Nhưng cái âm thanh thì không thể lẫn vào đâu được: những hòa âm đặc trưng, cái cấu trúc điệp khúc đặc biệt của Benny, cái cảm giác của một bài hát đang nói về tình yêu theo cách vừa đẹp vừa đau.
Học Trò viết: "Sau khi nhóm ABBA ngưng vô thời hạn năm 1982, Benny và Björn viết nhiều vở nhạc kịch, và cũng sáng tác nhiều bài nhạc nhẹ khác, trong đó có bản 'Story of a Heart', ra đời năm 2009." Và ông ấy chú ý đến điểm quan trọng: bài này nghe rất giống phong cách ABBA, dù ABBA đã không còn hoạt động gần 30 năm khi bài ra đời.
Leaqua đặt tên bài là "Chuyện Con Tim" — và đó là tựa đề hoàn hảo cho một bài hát về hai người và một câu chuyện tình mà chỉ trái tim mới hiểu hết.
"Story of a Heart" trong tuyển tập này không phải là bài của ABBA — nhưng nó là bài của Benny và Björn. Đó là sự phân biệt quan trọng. ABBA là bốn người. Benny và Björn là phần xương sống âm nhạc. Và cái xương sống đó vẫn còn đứng vững, vẫn còn viết, vẫn còn tạo ra âm nhạc có thể chạm đến trái tim người nghe — dù đã ba mươi năm không có ABBA.
Leaqua và ABBA — Người Dịch và Người Được Dịch
Mười bốn bài hát — từ "I Do, I Do, I Do, I Do, I Do" (1975) cho đến "Waterloo" (Eurovision 1974) và "Story of a Heart" (2009) — trải dài gần bốn mươi năm âm nhạc của Benny Andersson và Björn Ulvaeus. Leaqua không bỏ qua giai đoạn nào. Không chỉ chọn những bài nổi tiếng nhất. Không chỉ chọn những bài dễ dịch nhất.
Thách thức lớn nhất khi dịch nhạc ABBA sang tiếng Việt là cái cấu trúc giai điệu. Benny Andersson viết nhạc theo cách mà mỗi âm tiết đều có chỗ của nó — melody của ABBA không có chỗ thừa, không có âm tiết nào có thể kéo dài hay rút ngắn tùy tiện. Điều đó đặt ra cho người viết lời Việt một bài toán thật sự: tiếng Việt có hệ thống sáu thanh điệu, nghĩa là một từ sai thanh thì dù đặt đúng chỗ về mặt nhịp điệu, khi hát lên sẽ nghe sai nghĩa, đôi khi nghe buồn cười, đôi khi nghe sai hoàn toàn ý nghĩa.
Leaqua giải quyết bài toán đó không phải bằng cách hy sinh một trong hai — không bẻ gãy nhịp điệu để giữ nghĩa, không chọn từ sai thanh để vừa nhịp. Bà tìm được những từ Việt mà vừa có đúng thanh điệu cần thiết để hát trên nốt nhạc đó, vừa mang đúng cái cảm xúc của câu gốc. Trong thực tế, đây là việc cực kỳ khó làm — phần lớn người dịch nhạc sẽ chọn một trong hai. Leaqua thường không chọn.
Có một điểm quan trọng khác: Leaqua không cố gắng "Việt hóa" những bài hát ABBA bằng cách thay thế toàn bộ hình ảnh bằng hình ảnh thuần Việt. Paris vẫn là Paris trong "Our Last Summer." S.O.S. vẫn là S.O.S. Nhưng những cảm xúc thì được đặt trong ngôn ngữ mà người Việt dùng khi thực sự cảm nhận những cảm xúc đó. "Dựa vai anh khóc đi cho sầu vơi" không phải là dịch thuần túy — đó là câu mà người Việt thực sự nói khi muốn an ủi nhau. Và đó là ranh giới quan trọng giữa dịch ngôn ngữ và dịch trái tim.
Cách dịch của Leaqua đối với ABBA cũng thay đổi theo từng giai đoạn của nhóm. Những bài đầu (I Do I Do, S.O.S.) có cái hồn nhiên của giai đoạn đầu — lời dịch đơn giản, gần gũi, vui vẻ. Những bài giữa (Our Last Summer, One Man One Woman) có cái lãng mạn và bâng khuâng của thời kỳ ABBA viết hay nhất. Những bài cuối (Slipping Through My Fingers, One Of Us) có cái nặng nề lặng lẽ của người đã trải qua nhiều. Leaqua không dịch tất cả theo cùng một tone — bà đọc được từng giai đoạn của nhóm và dịch cho phù hợp.
Đó là điều mà một người thực sự yêu âm nhạc mới làm được. Người chỉ biết dịch thì dịch lời. Người yêu nhạc thì dịch thời gian.
Thay Vì Một Kết Thúc
Năm 2021, ABBA ra album "Voyage" — album đầu tiên sau gần 40 năm. Không phải bốn người đứng trên sân khấu thật sự. Họ biểu diễn dưới dạng avatar kỹ thuật số được tái tạo bằng công nghệ, trong một khán trường được xây riêng ở Luân Đôn. Học Trò viết về buổi ra mắt show "ABBA Voyage" tháng 5 năm 2022: "fans cũng rất vui khi thấy bốn người lại cùng chụp hình chung với nhau — một sự kiện rất hiếm hoi." Bốn người, đứng cạnh nhau, tóc bạc hơn, nhưng vẫn là họ.
Và về cuối năm 2024, Học Trò còn chú ý đến một quyển sách sắp ra đời: "ABBA - All the Songs: The Story Behind Every Track." Đây sẽ là quyển sách kể câu chuyện của từng bài nhạc trong catalogue của ABBA — mỗi bài có lịch sử riêng, hoàn cảnh riêng, câu chuyện riêng. Học Trò gọi đó là "một quyển sách thú vị cho người hâm mộ ABBA trên khắp thế giới." Rồi ông kết thúc bằng: "Dear ABBA, Thank You For Your Music!!!"
Ba dấu chấm than. Không phải vì cần thiết về ngữ pháp. Mà vì có những lúc lời bình thường không đủ.
Leaqua đặt lời Việt cho mười bốn bài hát này trong những năm đầu thập niên 2010 — và mỗi bài, cuối cùng, đều có ngày tháng và địa danh: Sài Gòn. Không phải Hà Nội. Không phải Đà Nẵng. Sài Gòn — cái tên mà người Việt ở trong và ngoài nước đều hiểu là nói về cái gì, là nhớ về cái gì.
Và đó là nơi mười bốn bài hát Thụy Điển đó đã tìm được ngôi nhà thứ hai. Không phải vì Sài Gòn gần với Stockholm về địa lý hay văn hóa. Mà vì nhạc ABBA — những bài hát về tình yêu, về thời gian, về những điều đang trôi qua và không giữ lại được — đã chạm vào đúng cái điều mà người Sài Gòn đang cảm thấy.
Mười bốn bài. Một người dịch. Một thành phố nhớ.
Bài viết tiếp theo trong loạt "Nhạc Ngoại, Hồn Việt": The Carpenters — Mười Hai Bài Hát Của Một Giọng Không Thể Thiếu.