Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt từ các bài viết tựa cho loạt 158 bài "Lời Việt Leaqua" trên trang t-van.net, và những chỉnh sửa cùa Học Trò.
Bài viết thứ năm trong loạt bài về Leaqua và tuyển tập "Nhạc Ngoại, Hồn Việt"
PHẦN 1: Giọng Ca Từ Đài VOA
Có một giọng tenor mà người ta không cần biết tên mới nhận ra được. Chỉ cần nghe qua ba nốt đầu của giai điệu — cái cách giọng đó cất lên, không vội, không phô, như người đang nói chuyện chứ không phải đang biểu diễn — là đã biết đó là ai. Không phải vì giọng đó quá lạ. Ngược lại, chính vì nó quá quen. Quen theo cái kiểu mà chỉ những giọng thật sự thấm vào lòng người mới làm được — không cầu kỳ kỹ thuật, không trổ tài ornament, chỉ là một giọng người đang hát thật lòng về điều họ đang thật sự cảm thấy. Đó là giọng của Russell Hitchcock, nửa kia của ban nhạc Air Supply. Và bất kỳ ai lớn lên bên chiếc radio vào thập niên 1980, dù ở Houston hay ở Hà Nội, dù ở Sydney hay ở Sài Gòn — đều có giọng đó nằm đâu đó trong ký ức, gắn với một khoảnh khắc mà họ có thể không còn nhớ tên, nhưng khi nghe lại thì nhớ ngay.
Bốn mươi mấy năm đã trôi qua kể từ khi giọng ấy lần đầu vang lên trên băng tần của đài VOA phát từ Mỹ về Sài Gòn. Học Trò — người đã viết lời giới thiệu cho những bài hát Air Supply trong tuyển tập của Leaqua — nhớ lại cái đêm đó bằng những chi tiết rất cụ thể: khoảng trước sau mười giờ tối, lâu lâu đài VOA lại điểm nhạc từ các nước phương Tây, và trong những lần đó, đôi khi vẳng ra một giai điệu mà người nghe — dù không hiểu nổi một chữ tiếng Anh — vẫn phải ngồi yên lại để nghe cho đến hết. Bài hát đó là "Lost In Love." Học Trò viết: "Với vốn tiếng Anh là con số zê-rô, tôi chỉ có thể cảm nhận được một giai điệu thật mượt mà, tình cảm, đã nghe một lần là không thể quên được phong cách hòa âm phối khí và giọng hát rất đặc trưng của ban nhạc này."
Đó là câu mô tả chính xác cái gì đó rất khó mô tả: cái cảm giác khi nghe một thứ âm nhạc mà bạn không hiểu lời, nhưng vẫn hiểu ý. Không phải hiểu bằng não. Hiểu bằng cái gì đó nằm sâu hơn, ở chỗ giai điệu gặp ký ức, ở chỗ âm nhạc không cần dịch vì nó đang nói về thứ gì đó vượt qua ngôn ngữ. Tình yêu, nỗi cô đơn, cái mong chờ không tên — những thứ đó không cần chú thích.
Từ đêm đó, Học Trò bắt đầu tìm nghe hết những bài khác của Air Supply: "All Out Of Love," "Every Woman In The World," "The One That You Love," "Two Less Lonely People In The World." Không có YouTube, không có internet, không có đĩa CD bày bán tự do. Chỉ có những băng tần vô tuyến và những buổi tối ngồi chờ. Mà vẫn tìm. Đó là cách người Sài Gòn yêu nhạc trong những năm tháng đó — không phải vì dễ, mà vì không thể không.
Hai Người Và Một Cuộc Gặp Trên Sân Khấu
Câu chuyện của Air Supply bắt đầu ở Melbourne, tại một buổi tuyển diễn cho vở nhạc kịch rock "Jesus Christ Superstar" của Andrew Lloyd Webber và Tim Rice. Những năm đầu thập niên 1970, vở nhạc kịch này đang làm mưa làm gió trên khắp thế giới — từ Broadway sang West End sang những rạp hát ở Úc, New Zealand, Nam Phi. Ở Melbourne, ban tổ chức mở đợt tuyển chọn. Và trong đợt tuyển đó, hai người gặp nhau lần đầu: Graham Russell và Russell Hitchcock.
Graham Russell không phải người Úc. Anh sinh ở Sherwood, Nottingham — mảnh đất của Robin Hood, nằm ở trung tâm nước Anh, nơi những khu rừng xưa cũ đã nhường chỗ cho các nhà máy và khu dân cư công nhân của thế kỷ 20. Tuổi thơ của Graham không dễ dàng. Mẹ anh mất sớm, và cái khoảng trống đó anh lấp đầy bằng sách. Những quyển sách của Charles Dickens — Oliver Twist, David Copperfield, những đứa trẻ mồ côi lang thang trên đường phố London — và của D.H. Lawrence — Sons and Lovers, Lady Chatterley's Lover, những câu chuyện về giai cấp và tình yêu và cái giá của cả hai. Những tác giả người Anh viết về những con người không có chỗ đứng vững chắc trong thế giới, về tình yêu không được đáp lại, về nỗi cô đơn giữa đám đông. Graham làm thơ và sáng tác nhạc từ khi còn tuổi thiếu niên, như thể âm nhạc là ngôn ngữ duy nhất anh thật sự thuần thục — ngôn ngữ mà anh không phải học, chỉ phải nghe theo.
Khi gia đình cha Graham quyết định di cư sang Úc — theo làn sóng người Anh tìm đến vùng đất mới sau Thế Chiến II — Graham không theo. Anh ở lại Anh, kiếm tiền bằng cách chơi trống cho một ban nhạc nhỏ, sống kiểu người trẻ không có kế hoạch dài hạn. Rồi một lúc nào đó, anh cũng quyết định theo gia đình sang Melbourne. Và ở Melbourne, anh thử vai cho "Jesus Christ Superstar." Và ở đó, anh gặp Russell Hitchcock.
Russell Hitchcock sinh ra và lớn lên ngay tại Melbourne — cùng thành phố nhưng khác hẳn xuất phát. Nếu Graham là người của chữ nghĩa và của những giai điệu viết trong phòng khuya, thì Russell là người của giọng hát tự nhiên, của cái năng khiếu trời cho không phải học từng bước. Giọng anh là giọng tenor sáng, có khả năng leo những nốt cao mà không mất đi cái ấm của con người thật. Đó là điều hiếm. Những giọng tenor kỹ thuật cao thường trả giá bằng sự lạnh lẽo — khi anh lên đến nốt đỉnh, anh trở thành nhạc cụ, không còn là người. Giọng Russell không làm vậy. Lên đến những nốt cao nhất của giai điệu mà vẫn giữ được cái thân mật, cái cảm giác anh đang nói chuyện với một người cụ thể chứ không phải đang biểu diễn cho cả hội trường.
Họ hát chung lần đầu trong "Jesus Christ Superstar." Và sự hài hòa xảy ra gần như tức thì — cái kiểu hòa âm mà người ta không học được, chỉ có hoặc không có. Giọng Graham thấp và ấm hơn, giọng Russell cao và sáng hơn; khi hai giọng đó cất lên cùng nhau, chúng tạo ra một âm thanh mà người nghe không tách được thành hai nguồn riêng biệt nữa. Sau "Jesus Christ Superstar," họ quyết định thành lập ban nhạc riêng. Tên họ chọn: Air Supply.
Từ Những Năm Khó Đến Hạng Nhất Billboard
Năm 1976, Air Supply ra đĩa đầu tiên, tự mang tên ban nhạc. Không gây được tiếng vang đáng kể. Những năm tiếp theo là những năm tour nhỏ, diễn nhỏ, cố gắng chen vào một thị trường âm nhạc mà chỗ đứng không có sẵn cho ai — phải giành lấy từng buổi diễn, từng lần phát sóng. Họ làm tour ở Úc. Rồi mở màn cho Rod Stewart trong chuyến lưu diễn Mỹ của ông — một vai diễn mà nhiều ban nhạc coi như bàn đạp, nhưng cũng không ít ban đã biến mất ngay sau khi tour kết thúc mà không để lại dấu ấn nào.
Air Supply không biến mất. Họ vẫn ở đó. Và rồi có một ngày, tên Clive Davis xuất hiện.
Clive Davis là ông chủ hãng đĩa Arista Records — một trong những tai nghe huyền thoại nhất trong lịch sử nhạc pop Mỹ. Người ta kể rằng ông tình cờ nghe được một bài của Air Supply và nhận ra ngay điều mà nhiều người trước đó không nhận ra: đây là âm nhạc có khả năng đến thẳng với người nghe, không qua lớp trí tuệ hay sự phô diễn. Ông yêu cầu remix lại bài đó — một bài tên là "Lost In Love," do Graham Russell viết. Phát hành tháng Giêng năm 1980, bản "Lost In Love" mới leo lên hạng Ba bảng Billboard Hot 100. Album cùng tên ra tháng Ba cùng năm. Và từ đó, mọi thứ thay đổi.
Năm 1980 và 1981 là hai năm mà Air Supply gần như làm chủ một phần không nhỏ của bảng nhạc Mỹ. Theo sách The Billboard Book of Number 1 Hits mà Học Trò trích dẫn, ban nhạc gồm hai ca sĩ chính là Graham Russell và Russell Hitchcock. "All Out Of Love" năm 1980 leo tới hạng Hai. "Every Woman In The World" hạng Năm. Và rồi năm 1981, "The One That You Love" đứng hạng Nhất — Air Supply trở thành ban nhạc Úc đầu tiên trong lịch sử đứng đầu bảng Billboard Hot 100. Đây không phải là con số bình thường trong bất kỳ thước đo nào. Hàng chục nghìn ban nhạc từ Anh, từ Canada, từ Úc đã cố gắng phá vỡ thị trường Mỹ qua nhiều thập kỷ. Hầu hết thất bại không tiếng vang. Air Supply không chỉ phá vỡ thị trường đó — họ đứng đầu nó.
Và điều đáng nói là họ làm điều đó mà không thay đổi bản thân. Không disco, không new wave, không cố gắng theo trend. Chỉ là Graham viết, Russell hát. Những bài hát về nỗi cô đơn, về tình yêu không có đáp án, về cái đau khi yêu ai đó mà không giữ được. Những chủ đề mà ba tỉ người trên địa cầu đều biết nhưng không ai muốn thừa nhận là mình đang cần ai đó nói thay cho mình. Air Supply nói thay. Bằng tiếng Anh đơn giản nhất có thể. Và cả thế giới nghe.
Bốn Bài Hát, Một Câu Chuyện
Trong tuyển tập của Leaqua, Air Supply có bốn bài. Không phải mười bốn như ABBA, không phải mười hai như The Carpenters, không phải chín như The Beatles. Chỉ bốn. Nhưng bốn bài đó — khi đặt cạnh nhau theo thứ tự tình cảm — kể một câu chuyện hoàn chỉnh theo cách mà ít tuyển tập nào tình cờ làm được.
Câu chuyện bắt đầu bằng "All Out Of Love" — bài hát của người đang mất, đang nằm một mình với điện thoại trên tay và nghĩ đến người không còn ở đó. Rồi chuyển sang "Two Less Lonely People In The World" — bài hát của người vừa tìm được nhau, cái nhẹ nhõm của hai kẻ cô đơn cộng lại thành một thứ gì đó ấm hơn cả hai gộp lại. Sau đó là "Lonely Is The Night" — bài hát của đêm khuya, khi tình yêu đã có đó rồi nhưng vắng mặt người yêu thì cái thiếu đó không phải là thiếu cảm xúc mà là thiếu một người rất cụ thể, rất vật chất. Và câu chuyện kết thúc bằng "Goodbye" — bài hát của người buông tay, không phải vì không còn yêu, mà vì yêu đủ để biết rằng giữ lại sẽ làm cả hai đau hơn buông ra.
Bốn bài, bốn khoảnh khắc trong một hành trình. Leaqua đặt lời Việt cho cả bốn, và mỗi bài mang một cái tên Việt riêng: "Xin Cho Tim Ăn Năn," "Cho Đôi Tay Ấm Ngày Mưa Rơi," "Còn Mình Ta Giữa Đêm," "Chia Tay." Bốn cái tên đó — nếu đọc theo thứ tự — cũng là một câu chuyện. Bắt đầu bằng sự hối hận, qua hơi ấm, qua đêm khuya cô đơn, kết thúc bằng lời từ biệt. Đó có thể là sự tình cờ. Nhưng với người làm thơ, không có gì là hoàn toàn tình cờ cả.
Phần tiếp theo của bài viết này sẽ đi vào từng bài — bắt đầu từ bài hát đã đặt tên cho sự nghiệp của Air Supply trên đất Mỹ, và cũng là bài mang cái tiêu đề Việt dài nhất và đẹp nhất trong bốn bài: "Xin Cho Tim Ăn Năn."
PHẦN 2: Tìm Nhau — All Out Of Love Và Two Less Lonely People
Tháng Mười năm 1980. Bảng xếp hạng Billboard Hot 100 của Mỹ có hai bài hát đang tranh nhau vị trí đầu bảng, và cuộc tranh đó — nhìn lại — gần như là một ẩn dụ cho hai cực của nhạc pop cùng thời đại: một bên là Queen với "Another One Bites the Dust," cứng, sắc, có chất rock không nhân nhượng; một bên là Air Supply với "All Out Of Love," mềm, thành thật, không có góc cạnh nào che chắn. Queen thắng tuần đó — và vì vậy "All Out Of Love" dừng lại ở hạng Hai mà không lên được hạng Nhất. Nhưng đó là kiểu "thua" mà nhiều ban nhạc sẵn sàng đánh đổi cả sự nghiệp để có được — hạng Hai toàn quốc Mỹ, doanh số đĩa triệu bản, và cái tên Air Supply từ đó được cả thế giới biết đến.
Câu chuyện phía sau bài hát này cũng đặc biệt theo cách riêng của nó.
Graham Russell viết đoạn điệp khúc của "All Out Of Love" trong khoảng hai mươi phút. Ban đầu, câu mở đầu của điệp khúc là: "I'm all out of love, I want to arrest you." Nghĩa đen: anh đã cạn tình, anh muốn bắt giữ em — như thể tình yêu là thứ có thể bị tịch thu, bị niêm phong, bị giữ lại trước khi chạy mất. Câu đó hay theo một nghĩa nào đó — có cái bất ngờ của hình ảnh không thông thường. Nhưng Clive Davis, khi nghe bản demo, lập tức lắc đầu. Ông giải thích: trong tiếng Anh Mỹ, "arrest" chỉ được dùng khi cảnh sát bắt tội phạm — người nghe Mỹ sẽ nghe câu đó theo nghĩa hoàn toàn không phải tình yêu. Ông gợi ý sửa lại: "I'm all out of love, I'm so lost without you." Graham đồng ý. Và vì cái sửa đó, theo thông lệ hợp đồng âm nhạc, Clive Davis trở thành đồng tác giả của bài.
Bài "All Out Of Love" phát hành năm 1980. Đây là bài nhạc của người đang ở trong tình trạng tệ nhất của tình yêu — không phải lúc đang yêu, không phải lúc mới chia tay, mà lúc đã qua cơn sốc rồi mà vẫn không khỏi. Lúc đêm nằm một mình và cái điện thoại trên tay như vật duy nhất kết nối với người không còn ở đó nữa. Lúc tim còn nhớ mà đầu óc đã biết là vô ích.
Graham Russell không cố gắng làm câu chuyện phức tạp hơn thực tế. Không có ẩn dụ cao siêu, không có hình ảnh thơ ca đòi hỏi trí tuệ để giải mã. Chỉ là một người nằm một mình, đầu gối trên điện thoại, nghĩ đến người mình yêu cho đến khi đau. Cái sự thành thật trần trụi đó — cái can đảm để hát thẳng về điều đó mà không xấu hổ — là lý do tại sao bài hát chạm được vào người nghe theo cái cách mà những bài hát khéo léo hơn nhiều không làm được. Người ta không nghe "All Out Of Love" và nghĩ: "Ồ, thật thú vị." Người ta nghe và nghĩ: "Ừ, tôi biết cảm giác đó."
"Xin Cho Tim Ăn Năn" — Leaqua Dịch Cái Gì Không Có Tên
Leaqua đặt tên bài là "Xin Cho Tim Ăn Năn." Đó là một cái tên không dễ hiểu ngay lần đầu đọc — ăn năn là gì trong bài hát này? Trong nguyên tác, không ai ăn năn ai. Không có sự xin lỗi. Chỉ có nỗi thiếu thốn và cái mất mát. Nhưng Leaqua nhìn thấy ở bài hát này một tầng khác: tim ăn năn vì đã để tình yêu đó đi, tim xin được cơ hội sửa lại, tim đau không phải vì bị bỏ mà vì chính nó đã không giữ đúng cách. Đó là cách dịch từ cảm xúc ẩn bên dưới chứ không phải từ mặt chữ bên trên.
Trong lời Việt, Leaqua mở đầu bằng:
Mịt mù đêm hoang vu
Chờ hoài tiếng chuông im lìm
Vực âm u, ta cứ mãi rơi
Ba câu đó không có trong bài gốc theo nghĩa chữ, nhưng có trong bài gốc theo nghĩa hồn. Cái "mịt mù đêm hoang vu" là cách dịch cảm giác của người nằm một mình trong bóng tối — không phải bóng tối vật lý mà bóng tối của khoảng trống. "Chờ hoài tiếng chuông im lìm" — cái điện thoại không reo, không ai gọi, chờ mãi mà không có. "Vực âm u, ta cứ mãi rơi" — không phải đứng trên bờ vực mà đang rơi, đang chìm, không có điểm tựa.
Rồi đến đoạn điệp khúc, Leaqua viết:
Thương nhau sao mong manh
Tình trao em lúc tóc xanh
Đắng cay sao chưa quên
Ngậm ngùi tình mình cách ngăn
>
Xin cho tim ăn năn
Tìm nhau trong mưa bão giăng
Nắng chưa quên yêu em
Bạc màu từng sợi nhớ trắng xóa
"Tình trao em lúc tóc xanh" — cái thời mình còn trẻ, còn không biết tính toán, còn trao đi không giữ lại. "Đắng cay sao chưa quên" — thực ra là câu hỏi, nhưng câu hỏi không có dấu hỏi, vì người hỏi đã biết đáp án. "Bạc màu từng sợi nhớ trắng xóa" — hình ảnh của ký ức phai dần theo năm tháng, nhưng vẫn còn đó, như vải cũ bạc màu chứ không mất hẳn.
Cái hay của bản dịch này là Leaqua không dịch bài hát như một tờ giấy — dịch từng dòng sang dòng tương đương. Bà dịch bài hát như một trạng thái cảm xúc — giữ lấy cái không khí của đêm khuya, của sự chờ đợi vô vọng, của trái tim còn yêu mà không còn cách nào hành động được — và tìm lời Việt cho cái không khí đó, dù lời Việt đó đi theo đường khác hoàn toàn với lời gốc.
"Two Less Lonely People In The World" — Số Học Của Tình Yêu
Cách phân loại đơn giản nhất về những bài hát Air Supply là chia chúng làm hai nhóm: những bài về mất (All Out Of Love, Lonely Is The Night) và những bài về tìm được (Two Less Lonely People, Goodbye theo nghĩa nào đó). "Two Less Lonely People In The World" thuộc nhóm thứ hai — và trong nhóm đó, nó là bài hồn nhiên nhất, thành thật nhất, gần như ngây thơ nhất.
Bài này do Howard Greenfield và Kenneth Hirsch viết — không phải Graham Russell. Đây là điểm thú vị: Air Supply, không như ABBA hay The Beatles, không chỉ hát những bài do chính họ viết. Graham Russell là cây bút chính của nhóm, nhưng họ không ngại chọn bài từ ngoài khi tìm được cái gì hay. "Two Less Lonely People In The World" là một trong những lựa chọn đó, và nó phù hợp với giọng Air Supply đến mức nghe không ra đây là bài người ngoài viết.
Toàn bộ bài hát có thể tóm gọn bằng một phép tính đơn giản: trước khi gặp nhau, có hai người cô đơn. Sau khi gặp nhau, thế giới có hai người cô đơn ít hơn. Nghĩa là: two less lonely people in the world. Một phép tính. Một sự thật. Nhưng cái phép tính đó, khi hát lên, nghe như cả vũ trụ vừa nghiêng về phía nhẹ nhõm.
Học Trò nhớ lại rằng sau đêm nghe "Lost In Love" trên VOA, ông tìm cách nghe hết những bài khác của Air Supply — và "Two Less Lonely People" là một trong những bài ông tìm được. Bài hát ra năm 1982, trong album Now and Forever, album đánh dấu Air Supply đã qua cái thời tranh nhau từng tuần với những ban nhạc khác trên bảng Hot 100. Năm 1982, họ đã là Air Supply — tên đủ lớn để không cần tranh nữa, chỉ cần là mình.
"Cho Đôi Tay Ấm Ngày Mưa Rơi" — Khi Đơn Côi Gặp Đơn Côi
Leaqua đặt tên bài là "Cho Đôi Tay Ấm Ngày Mưa Rơi." Cái tên đó — dài hơn những cái tên Việt thường thấy — lại chính xác hơn cả cái tên gốc theo một nghĩa nào đó. "Two Less Lonely People" nói về số lượng. "Cho Đôi Tay Ấm Ngày Mưa Rơi" nói về cảm giác: đôi tay lạnh vì một mình, và hơi ấm là thứ có được khi có người kia ở cạnh. Cụ thể hơn. Gần hơn. Và buổi chiều mưa thì người Việt ai cũng biết — ai cũng có một buổi chiều mưa nào đó trong ký ức mà mình ước đã không phải ngồi một mình.
Điệp khúc Việt của Leaqua:
Hai con tim cô đơn đang tìm nhau mãi
Cho nhau thêm một bờ vai
Cho nhau êm môi hôn dịu dàng chơi vơi
Cho đôi tay ấm ngày mưa rơi
"Cho nhau thêm một bờ vai" — bờ vai để tựa vào, không phải bờ vai của anh hùng hay của người mạnh, mà bờ vai của người cũng từng cô đơn và bây giờ không còn cô đơn nữa. "Chơi vơi" — từ đó không có trong nguyên tác nhưng lại rất đúng với cái cảm giác của nụ hôn đầu tiên, cái cảm giác chưa chắc chắn, chưa biết mình có ngã không, vừa sợ vừa muốn.
Đoạn cuối bài, khi Leaqua để lời hát trải rộng ra:
Đôi ta tay trong tay ấm
Đôi ta môi đang khao khát
cho nhau
cho nhau
cho mãi
Mình cho nhau mãi thôi!
Cái lặp đi lặp lại của "cho nhau" — ngắt thành từng mảnh ngắn — không phải là kỹ thuật lấp chỗ trống. Đó là cách âm nhạc cho phép người ta nói điều họ thường không nói thành lời: cái khao khát cho đi, không chỉ nhận. Cái mong muốn được là người nâng đỡ, không chỉ là người được nâng đỡ. Trong hai chữ "cho nhau" đó có đủ cả câu chuyện của bài hát.
Và khi nghe hai bài này liền nhau — "All Out Of Love" rồi "Two Less Lonely People" — người ta có cảm giác đang xem phần đầu và phần giữa của cùng một câu chuyện. Bài thứ nhất: anh đã mất em rồi và tim đang tan ra. Bài thứ hai: giờ thì hai người đã tìm thấy nhau rồi và thế giới nhẹ hơn một chút. Leaqua không cần viết thêm gì để nối hai bài đó lại — bản thân âm nhạc đã tự kéo chúng về phía nhau.
PHẦN 3: Khi Đêm Xuống — Lonely Is The Night
Có những bài hát mà chỉ cần đọc tên cũng đủ để biết nó nói về cái gì. "Lonely Is The Night" là một trong những bài đó. Không cần nghe. Chỉ cần đọc: Lonely is the night. Đêm thì cô đơn. Hoặc dịch sát hơn một chút: đêm là khi cô đơn nhất. Đêm là cái giờ mà tất cả những thứ ban ngày bạn có thể đánh lạc hướng bằng công việc, bằng tiếng ồn, bằng người xung quanh — tất cả những thứ đó biến mất, và chỉ còn lại cái sự thật trần trụi là: anh không có ở đây.
Bài hát này do Albert Hammond và Diane Warren viết — và cái tên của hai người đó, khi đặt cạnh nhau, là một trong những cặp đôi thú vị nhất trong lịch sử sáng tác nhạc pop.
Albert Hammond sinh ở Gibraltar, lớn lên ở Anh, rồi chuyển sang Mỹ để theo đuổi sự nghiệp âm nhạc. Ông viết hàng trăm bài hát trong nhiều thập kỷ — bao gồm "It Never Rains in Southern California," "The Air That I Breathe" (được The Hollies phổ biến), "To All the Girls I've Loved Before" (Willie Nelson và Julio Iglesias hát). Ông là cha của Albert Hammond Jr., guitarist của The Strokes — nghĩa là nhắc đến tên ông là nối liền hai thế hệ nhạc pop hoàn toàn khác nhau về phong cách nhưng cùng chung một họ.
Diane Warren thì là câu chuyện khác. Bà là một trong những nhạc sĩ viết bài hit thành công nhất trong lịch sử nhạc pop Mỹ — không phải một trong nhiều người, mà gần như là một thể loại riêng. Hơn 32 bài đạt hạng Nhất tại Mỹ. Hơn 100 bài trong Top Ten. Hàng chục bài được đề cử Oscar. Bà viết cho Celine Dion ("Because You Loved Me"), cho Aerosmith ("I Don't Want to Miss a Thing"), cho Toni Braxton ("Un-Break My Heart"), cho Beyoncé, cho Whitney Houston. Bà viết một mình, trong một văn phòng nhỏ ở Hollywood, ngày nào cũng như ngày nào, từ thập niên 1980 đến tận hôm nay. Người ta hỏi bà bí quyết, bà trả lời: "Tôi không có cuộc sống. Tôi chỉ có âm nhạc." Một câu không phải khiêm tốn mà là sự thật.
Khi Albert Hammond và Diane Warren ngồi xuống viết "Lonely Is The Night" cho Air Supply, họ không cố gắng làm gì phức tạp. Bài hát đơn giản đến mức gần như táo bạo: từ "lonely" xuất hiện nhiều lần đến mức nếu đếm ra và kể cho ai nghe thì họ sẽ không tin — và đó chính xác là điểm của bài. Khi một thứ cảm giác đủ lớn, bạn không cần thay thế nó bằng từ khác. Bạn chỉ cần tiếp tục nhắc đến nó, lặp đi lặp lại, cho đến khi người nghe cảm thấy cái nặng của nó trong chính ngực mình.
Cái Nghịch Lý Của Bài Hát Này
Có một nghịch lý nhỏ nằm trong lịch sử "Lonely Is The Night" mà không phải ai cũng nhận ra: đây là bài không phải do Graham Russell viết, nhưng lại là một trong những bài Air Supply hát mà cảm giác Air Supply nhất. Nghĩa là: một bài hát do người ngoài viết, về chủ đề mà chính ban nhạc đã làm thương hiệu, lại nghe còn "Air Supply" hơn cả một số bài do chính Graham viết.
Lý do có lẽ là thế này: Graham Russell viết từ trải nghiệm cụ thể của mình — những bài ông viết hay nhất đều có cái gì đó rất riêng, rất cá nhân. Còn Albert Hammond và Diane Warren viết từ cái template chung nhất, cái cảm giác phổ quát nhất của sự cô đơn trong tình yêu — và cái template đó, khi Russell Hitchcock cất giọng lên, trở thành thứ nghe như chính lời ông đang thú nhận.
Theo Học Trò, Air Supply là ban nhạc Úc đầu tiên đoạt hạng nhất Billboard Hot 100 vào năm 1981 với bài "The One That You Love." Và bối cảnh đó — năm 1981, đỉnh cao nhất của sự nghiệp — là lúc album Lost in Love (rồi tiếp theo là The One That You Love) đang được nghe ở khắp nơi. "Lonely Is The Night" nằm trong giai đoạn đó, khi Air Supply không còn phải chứng minh họ là ai nữa.
"Còn Mình Ta Giữa Đêm" — Khi Dịch Giả Cũng Phải Ngồi Một Mình
Leaqua đặt tên bài là "Còn Mình Ta Giữa Đêm." So với tên gốc "Lonely Is The Night," bản Việt có cái gì đó khác — không phải dịch tên mà dịch hình ảnh. "Lonely is the night" là một câu nhận định: đêm thì cô đơn, đó là sự thật khách quan. "Còn mình ta giữa đêm" là một câu tả cảnh: còn lại một mình, giữa đêm, đó là một hình ảnh rất cụ thể. Bạn thấy được cái người ngồi đó một mình giữa đêm. Bạn thấy được cái khoảng trống xung quanh họ.
Leaqua mở đầu bài dịch bằng:
Khi yêu thương ra đi
Mai đây rồi sẽ quên ?
Câu thơ xưa chung đôi
Nhạt nhòa dấu vết thật rồi
Em không bên tôi
Năm dòng đó không có đủ câu trả lời nào. "Mai đây rồi sẽ quên?" — dấu hỏi chấm ở cuối câu mà câu hỏi không có câu trả lời thật sự. Người đặt câu hỏi đó biết họ sẽ không quên. Nhưng tự hỏi vẫn nhẹ hơn là thừa nhận thẳng. "Câu thơ xưa chung đôi / Nhạt nhòa dấu vết thật rồi" — những gì hai người từng viết cho nhau, những lời từng nói, đang mờ dần. Không biến mất, chỉ mờ dần. Và "nhạt nhòa" thì đau theo cách khác với "mất hẳn" — khi mất hẳn thì có thể thôi đau, khi nhạt dần thì vẫn còn đủ để thỉnh thoảng nhớ lại.
Điệp khúc Leaqua viết:
Còn mình ta giữa đêm
Đau từng cơn tái tê
Dặn lòng ta đã quên
Sao nỗi nhớ trôi lênh đênh
Chờ người tim mỏi mong
Bao giờ qua hết gió đông
Rét mướt nửa đêm
Lạnh thiếu em
"Dặn lòng ta đã quên / Sao nỗi nhớ trôi lênh đênh" — câu này là trái tim của toàn bộ bài dịch. Dặn lòng: tự bảo mình đã quên rồi, đã xong rồi, đừng nhớ nữa. Nhưng nỗi nhớ thì vẫn cứ "trôi lênh đênh" — không theo lệnh của ai, không biết mình đang làm phiền. Sự mâu thuẫn đó — giữa cái đầu óc biết phải quên và cái lòng không chịu quên — là cốt lõi của tất cả những bài hát buồn hay nhất.
"Rét mướt nửa đêm / Lạnh thiếu em" — hai câu kết của điệp khúc. Không phải "buồn vì thiếu em" hay "nhớ em" hay "đau vì thiếu em." Mà là lạnh. Lạnh là một cảm giác vật lý — rét là thứ nằm trên da, không phải trong đầu. Leaqua đưa cái cô đơn từ cõi cảm xúc trừu tượng xuống cõi thân xác, cụ thể, không thể phủ nhận. Đêm mà không có ai kề bên thì thật sự lạnh hơn. Không phải ẩn dụ. Là sự thật sinh lý.
Cách Cô Đơn Được Hát
Nhìn lại ba bài hát Air Supply đã đi qua — "All Out Of Love," "Two Less Lonely People," "Lonely Is The Night" — có một điều trở nên rõ ràng: Air Supply không sợ từ "cô đơn." Hầu hết những ban nhạc pop muốn nghe sang trọng hơn, muốn hát về tình yêu theo cách có vẻ mạnh mẽ hơn, hoặc ít nhất là không để lộ ra rằng họ đang ngồi một mình nhớ ai đó. Air Supply không giả vờ. Graham Russell viết thẳng về nỗi cô đơn bằng thứ tiếng Anh đơn giản nhất, và Russell Hitchcock hát nó bằng giọng tenor không có chỗ nào che giấu.
Điều đó đòi hỏi can đảm theo cái nghĩa không hiển nhiên — không phải can đảm của người leo núi hay người đứng trên sân khấu lần đầu, mà can đảm của người sẵn sàng thú nhận rằng họ không ổn, rằng họ cần ai đó, rằng họ đang cô đơn và điều đó quan trọng với họ. Trong một nền văn hóa nhạc pop thường ưu tiên hình ảnh mạnh mẽ, cái sự thành thật của Air Supply là một lựa chọn — dù họ có nhận ra hay không.
Và Leaqua, khi dịch những bài đó sang tiếng Việt, giữ lấy cái sự thành thật đó. Bà không làm lời Việt hay hơn lời gốc theo nghĩa văn học — bà không cần làm vậy. Bà chỉ cần tìm những từ Việt mà khi nghe lên, người ta cảm thấy đúng cái cảm giác mà bài hát đang nói đến. Và trong "Còn Mình Ta Giữa Đêm," bà làm được điều đó — với "rét mướt nửa đêm, lạnh thiếu em," với "dặn lòng ta đã quên, sao nỗi nhớ trôi lênh đênh," với cái hình ảnh người ngồi một mình giữa đêm mà cái đêm thì không biết thương.
Một Đêm Khuya Ở Sài Gòn
Có một chi tiết nhỏ mà khi đặt vào đây sẽ gợi lên cái không khí của cả loạt bài này.
Học Trò nghe "Lost In Love" lần đầu vào khoảng mười giờ đêm, trên VOA, không hiểu một chữ. Thế mà ông vẫn nhớ. Vẫn ngồi yên cho đến hết bài. Vẫn đi tìm những bài khác của ban nhạc đó trong những ngày sau. Đó không phải là hành vi của người nghe nhạc theo thói quen — đó là hành vi của người nghe nhạc và nhận ra cái gì đó trong nó mà họ không có tên gọi nhưng biết là thật.
"Lonely Is The Night" — "Còn Mình Ta Giữa Đêm" — là bài hát của những đêm khuya đó. Của những người ngồi một mình không phải vì họ muốn, mà vì hoàn cảnh đẩy đến. Của những người chờ một tín hiệu nào đó — tiếng điện thoại, tiếng bước chân, tiếng gõ cửa — mà biết tín hiệu đó sẽ không đến. Và vẫn chờ. Vì chờ thì đỡ hơn là thôi chờ.
Air Supply viết về những người đó. Leaqua dịch lại để những người đó có thể nghe bằng tiếng mình. Và hàng chục năm sau, trong một căn phòng nào đó ở Sài Gòn hay ở Hà Nội hay ở bất cứ đâu, vẫn có người đang ngồi một mình giữa đêm và nghe bài hát này, và nhận ra mình trong đó.
Đó là lý do tại sao nhạc tồn tại lâu hơn bảng xếp hạng.
PHẦN 4: Chia Tay — Goodbye Và Nghệ Thuật Buông Tay
Năm 1993, Air Supply phát hành album The Vanishing Race — tên album đã nói lên cái gì đó về thời điểm lịch sử mà nó ra đời. Đầu thập niên 1990, thế giới nhạc pop đang trải qua một cuộc thay máu toàn diện. Grunge từ Seattle ập đến như cơn lũ, kéo theo Kurt Cobain và Nirvana và Pearl Jam. R&B và hip-hop đang chiếm lĩnh radio từng tuần. Những ban nhạc ballad mềm của thập niên 80 — những tên từng thống trị bảng xếp hạng — đang dần dần trở thành ký ức của một thế hệ đang già đi. Air Supply biết điều đó. Cái tên "The Vanishing Race" — chủng loài đang biến mất — không phải vô tình.
Nhưng trong cái album đó, có một bài hát mà Graham Russell không viết. Bài đó do David Foster và Linda Thompson viết — và đó là "Goodbye."
David Foster Và Linda Thompson
David Foster là người biết cách làm cho một bài hát nghe lớn hơn bản thân nó. Ông là nhà sản xuất âm nhạc đứng sau nhiều trong số những album bán chạy nhất thập niên 1980 và 1990 — Celine Dion's The Colour of My Love, Whitney Houston's The Bodyguard Soundtrack, Andrea Bocelli, Michael Bublé, Barbra Streisand. Ông có tai nghe thiên phú cho cái gì sẽ khiến người nghe dừng lại và không muốn tắt. Ông cũng viết nhạc — không nhiều bằng sản xuất, nhưng khi ông viết, ông viết những bài hát có giá trị thương mại cao và cũng có tuổi thọ dài.
Linda Thompson là nhà thơ và nhạc sĩ lời, người đứng đằng sau một số ca từ đẹp nhất trong nhạc pop Mỹ. Bà cũng được biết đến qua những câu chuyện đời tư phức tạp của mình — nhưng trong âm nhạc, bà để lại dấu ấn bằng khả năng tìm được những từ giản dị mà nói được điều người ta cần nói nhất.
Khi hai người đó viết "Goodbye" cho Air Supply, họ không viết một bài chia tay bình thường. Họ viết bài chia tay theo nghĩa trưởng thành nhất của từ đó — không phải chia tay trong giận dỗi, không phải chia tay trong nước mắt, không phải chia tay vì không còn yêu. Mà chia tay vì yêu đủ để biết rằng tiếp tục ở lại sẽ làm cả hai đau hơn.
Đó là kiểu chia tay khó nhất — và cũng là kiểu chia tay ít bài hát dám nói thẳng về.
Bài Hát Mà Người Đi Đau Hơn Người Ở Lại
"Goodbye" mở đầu bằng một cái nhìn thẳng vào đôi mắt của người mình yêu — và thấy trong đó không phải hạnh phúc mà là đau. Không phải đau vì đã bị thương. Đau vì đang cố gắng giữ lại thứ không còn đúng nữa. Và người đứng trước mặt — người sắp nói lời từ biệt — không chia tay vì bản thân họ muốn đi. Họ chia tay vì họ không muốn người kia tiếp tục mang cái đau đó.
Cái logic đó — thà mình đau còn hơn để người mình yêu đau — là cái gì đó người ta hiểu trong lý trí nhưng khó sống theo trong thực tế. Và "Goodbye" không giả vờ rằng nó dễ dàng. Bài hát thừa nhận thẳng: "I would rather hurt myself / Than to ever make you cry / There's nothing left to say but good-bye."
Học Trò giới thiệu bài này ngắn gọn: Air Supply là ban nhạc nổi tiếng của thập niên 80 với nhiều bản tình ca khắc sâu, và "Goodbye" là bài trong album The Vanishing Race năm 1993, do David Foster và Linda Thompson sáng tác. Sự ngắn gọn đó không phải vì ông không có gì để nói. Mà vì đôi khi, bài hát đã nói đủ rồi. Chỉ cần giới thiệu ai viết, bài nằm ở đâu — và để người nghe tự vào trong bài mà cảm nhận.
"Goodbye" là bài Air Supply không giống bất kỳ bài nào khác của họ. Tất cả những bài trước đó — "All Out Of Love," "Lost In Love," "The One That You Love," "Two Less Lonely People" — đều có một nét trẻ trung trong đó dù Graham Russell viết ở tuổi nào. Cái trẻ trung của người còn đang cảm xúc, còn đang cần, còn đang tìm kiếm. "Goodbye" không có cái đó. "Goodbye" là bài của người đã qua bên kia của một kinh nghiệm nào đó và nhìn lại từ phía bên kia. Không còn cần nữa. Không còn tìm kiếm nữa. Chỉ còn biết rằng thứ tốt nhất họ có thể làm cho người họ yêu là buông tay.
"Chia Tay" — Leaqua Và Nghệ Thuật Không Nói Hết
Leaqua đặt tên bài là "Chia Tay." Hai chữ. Không thêm gì. Không giải thích. Không tô vẽ. Trong một tuyển tập mà những cái tên Việt thường dài và giàu hình ảnh — "Cho Đôi Tay Ấm Ngày Mưa Rơi," "Còn Mình Ta Giữa Đêm" — cái tên ngắn ngủi "Chia Tay" của bài này đứng ra như một dấu chấm câu. Cũng như chính bài hát: không giải thích nhiều, không kéo dài. Chỉ là chia tay.
Lời Việt mở đầu:
Trời nào buồn bằng nhìn vào đôi mắt em
Và anh biết em đau từng đêm
Còn ai trao đến em yêu thương hơn?
Ba câu đó đã nói được cái logic của bài hát: anh thấy em đau, anh biết em đang cố giữ, và anh tự hỏi liệu có ai khác cho em thứ anh không đủ sức cho. Không phải câu hỏi cho em. Là câu hỏi anh tự hỏi mình trong đêm. Và câu trả lời không có trong lời bài hát — nhưng cái sự kiện là anh đang đặt câu hỏi đó đã đủ để người nghe hiểu.
Đoạn tiếp theo Leaqua viết:
Đành lòng lặng nhìn em đi mãi
Miền trời nào bình yên êm ái
Dặn lòng mình đành thôi níu giữ
Hãy đi nhé em, về đi!
"Đành lòng" — hai chữ đó mang cả một câu chuyện. Không phải muốn. Không phải vui mừng. Đành, tức là không còn cách nào khác, tức là đã thử hết mọi cách rồi và đây là lối thoát duy nhất còn lại. "Lặng nhìn em đi mãi" — lặng là không khóc, không gọi lại, không nói thêm gì. Mắt vẫn nhìn. Người vẫn thấy. Nhưng không ngăn. "Hãy đi nhé em, về đi!" — câu cầu khiến nhẹ nhàng nhất và đau nhất trong cả bài.
Điệp khúc:
Trái tim ơi
thôi đừng dối mãi
Anh đau vì anh em khóc
Thôi xin không làm nhau đau đớn nữa em ơi!
>
Chớ hỏi anh sao đành ra thế?
Thà mình anh ngồi ôm tim nhói
Dễ hơn khi nhìn em khóc
Nhé em ơi!
"Trái tim ơi / thôi đừng dối mãi" — anh đang nói chuyện với chính trái tim mình. Dặn nó thôi đừng tự nói dối rằng mọi thứ vẫn ổn, rằng vẫn còn cách giải quyết. "Anh đau vì anh em khóc" — không phải em đau vì em bị từ chối. Là anh đau vì nhìn thấy em khóc. Sự phân biệt đó — ai đang đau vì ai — là cái tinh tế nhất trong lời Việt của Leaqua.
"Thà mình anh ngồi ôm tim nhói / Dễ hơn khi nhìn em khóc" — câu này là toàn bộ bài hát trong hai dòng. Anh không đi vì anh không còn yêu. Anh đi vì cái đau của anh tự chịu một mình còn dễ hơn là cái đau của nhìn người mình yêu không hạnh phúc vì mình.
Leaqua Và Bốn Bài Air Supply — Những Gì Không Nói Bằng Chữ
Nhìn lại bốn bài dịch, có một điều trở nên rõ ràng về cách Leaqua tiếp cận Air Supply so với cách bà tiếp cận những ban nhạc khác trong tuyển tập này.
Với ABBA, bà dịch giai điệu — tìm những câu Việt có cùng nhịp điệu vui nhộn hay buồn bã với nguyên tác. Với The Carpenters, bà dịch giọng — tìm những từ Việt có cùng sự êm dịu, cùng sự nhẹ nhàng của giọng Karen. Với Air Supply, bà dịch cái trần trụi. Bà giữ lấy cái sự thành thật không che đậy của những bài hát đó — cái không sợ nói thẳng "tôi cô đơn," "tôi đau," "tôi buông tay" — và tìm những từ Việt mà khi cất lên cũng trần trụi như vậy.
Không phải dễ. Tiếng Việt có chiều sâu cảm xúc nhưng cũng có xu hướng thơ hóa — người ta thường cảm thấy cần làm cho lời đẹp hơn, hình ảnh hơn, thơ hơn. Leaqua kháng lại xu hướng đó trong những bài Air Supply. "Rét mướt nửa đêm, lạnh thiếu em" — không có hình ảnh thơ nào ở đó. Chỉ là lạnh và thiếu. "Hãy đi nhé em, về đi" — không có ẩn dụ nào. Chỉ là lời người nói với người.
Cái sự đơn giản đó — khi đạt được mà không thành khô khan — là kỹ năng dịch ở cấp độ cao nhất.
Hai Người Từ Hai Lục Địa
Air Supply vẫn còn hoạt động. Graham Russell, sinh ở Anh, và Russell Hitchcock, sinh ở Úc — hai người từ hai lục địa, gặp nhau trên sân khấu một vở nhạc kịch ở Melbourne vào đầu thập niên 1970, rồi quyết định cùng nhau làm những bài hát về tình yêu và nỗi cô đơn. Họ vẫn tour. Vẫn hát với nhau. Vẫn là Air Supply.
Không có sự trở lại đình đám, không có album làm chấn động thế giới, không có sự kiện truyền thông lớn. Chỉ là hai người trung thành với thứ họ đã làm từ đầu — không vì thế giới đang xem, mà vì họ không biết làm gì khác mà cũng không cần phải biết. Người ta hỏi Graham Russell tại sao vẫn còn viết và hát sau hơn bốn mươi năm, ông trả lời theo kiểu người không hiểu tại sao lại được hỏi câu đó: vì đây là điều ông làm. Đơn giản vậy thôi.
Leaqua dịch bốn bài của họ. Không phải tất cả catalogue, không phải "Lost In Love" hay "The One That You Love" hay "Making Love Out Of Nothing At All." Chỉ bốn bài — và bốn bài đó, tình cờ hay cố ý, tạo thành một câu chuyện về cách tình yêu di chuyển qua các giai đoạn: từ mất đến tìm được, từ cô đơn đến ấm áp, rồi đến lúc phải buông.
Đó là câu chuyện mà Air Supply hát bằng tiếng Anh trong hơn bốn mươi năm. Và bây giờ, nhờ Leaqua, người Việt có thể hát lại câu chuyện đó bằng tiếng của mình — bằng "Xin Cho Tim Ăn Năn," bằng "Cho Đôi Tay Ấm Ngày Mưa Rơi," bằng "Còn Mình Ta Giữa Đêm," bằng "Chia Tay."
Bốn bài. Bốn khoảnh khắc. Một vòng tròn.
Đủ rồi.
Nhạc Ngoại, Hồn Việt — Bài viết thứ sáu trong loạt bài sẽ là Barbra Streisand.