Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.
Bữa nọ tôi mở dĩa hát ra nghe lại bài "Io non sono lì" lần thứ mấy chục, lúc đó đã quá nửa đêm. Tiếng dương cầm của Celso Valli khẽ trỗi như có người đang lần mò bước trong cái phòng quen mà tối om. Rồi tới giọng Claudio Baglioni — sáu mươi chín tuổi khi thâu bản này — chậm rãi, hơi khàn, như thể ổng vừa thức dậy giữa cơn mộng và quên mất rằng người đàn bà đã không còn nằm bên cạnh nữa. Bài hát chưa tới hai phút thì tôi đã đặt cái ly xuống, ngồi im. Phải nói thiệt: nó làm tôi nhớ tới một người mà tôi tưởng mình đã quên rồi.
Người con của Roma
Muốn hiểu bài hát này thì phải hiểu cái người viết ra nó.
Claudio Baglioni sinh ngày 16 tháng năm năm 1951 tại Roma, trong một gia đình lao động bình thường. Ổng cao một thước tám lăm, dáng cao gầy, mái tóc đen rồi bạc dần theo năm tháng, giọng nói trầm và ấm. Hồi mới mười tám tuổi, vào năm 1969, ổng ra dĩa đơn đầu tay "Signora Lia" — một bài hát giễu cợt kể chuyện một bà vợ ngoại tình. Bán không chạy. Người ta cười, người ta quên. Nhưng cái duyên với âm nhạc của Baglioni nó không tắt vầy được.
Ba năm sau, năm 1972, ổng tung ra album "Questo piccolo grande amore" — "Tình yêu nhỏ lớn này". Bài hát chủ đề trở thành hiện tượng, và sau này, vào năm 1985, được bình chọn là "Bài hát Ý của thế kỷ". Hồi đó ổng mới có hai mươi mốt tuổi đầu. Năm 1974, ổng thâu bài "E tu..." có phần phối khí của Vangelis — phải, chính là cái Vangelis mà sau này soạn nhạc cho phim "Chariots of Fire". Bài đó đoạt giải Festivalbar.
Tới năm 1975, album "Sabato pomeriggio" ra đời, mang dấu ấn của thi sĩ Giacomo Leopardi — một thi nhân lãng mạn Ý thế kỷ mười chín chuyên viết về nỗi chờ đợi, về cõi vô vọng êm đềm. Đó là lúc Baglioni bắt đầu cho thấy ổng không phải chỉ là một anh hát bài tình ca thường thường. Ổng là một nhà thơ có giai điệu. Năm 1977, ổng cho ra "Solo" — album đầu tiên ổng tự nắm trọn vẹn cả lời lẫn nhạc lẫn việc sản xuất.
Bước ngoặt thiệt sự đến năm 1981, với album "Strada facendo" — "Trên đường đi". Đây là dĩa hát Ý đầu tiên bán được một triệu bản. Năm sau, tour Alé Oó của ổng trở thành tour diễn đầu tiên trong lịch sử nhạc Ý lấp đầy các sân vận động lớn. Cũng năm đó, tháng sáu năm 1982, ổng có con trai đầu lòng, và viết bài "Avrai" — "Con sẽ có" — chỉ trong một ngày. Một bài hát từ cha gửi con, mộc mạc tới rớt nước mắt.
Đỉnh cao thương mại đến với "La vita è adesso" năm 1985 — "Đời sống là bây giờ". Bốn triệu bản. Cho tới giờ vẫn là album bán chạy nhứt trong lịch sử nhạc Ý. Tour kèm theo thu hút hơn một triệu rưỡi khán giả. Buổi diễn ở Roma được truyền hình trực tiếp — lần đầu tiên trong lịch sử nhạc Ý. Năm 1986, ổng làm tour "Assolo" — một mình ổng trên sân khấu, đàn ghi-ta điện, dương cầm, pianola, máy tổng hợp âm và MIDI. Cái thời mà ở Mỹ Prince còn đang dạo chơi với MIDI, thì một anh Ý cũng đang vọc thử y vậy. Năm 1988, ổng tham gia tour "Human Rights Now!" cùng với Peter Gabriel, Sting và Bruce Springsteen — đứng chung sân khấu với những tên tuổi đó là chuyện không phải nghệ sĩ Ý nào cũng làm được.
Năm 1990, sau ba năm thâu, ổng cho ra album đôi "Oltre" — "Bên kia". Đa số người yêu nhạc Ý vẫn xem đây là kiệt tác của ổng. Tạp chí Billboard khen buổi diễn năm 1991 là "buổi hòa nhạc hay nhứt thế giới trong năm". Sau đó ổng còn ra "Io sono qui" (1995, một triệu rưỡi bản) và "Viaggiatore sulla coda del tempo" (1999, nửa triệu bản trong một tháng). Ba dĩa này, theo lời ổng, hợp thành "bộ ba thời gian" — quá khứ, hiện tại, tương lai.
Tới giao thừa năm 1999, ổng hát trước ba trăm tám chục ngàn người tại quảng trường Thánh Phêrô, có Đức Giáo hoàng dự. Là nghệ sĩ duy nhứt được làm chuyện đó. Năm 2006, ổng viết quốc thiều cho Thế Vận Hội Mùa Đông tại Torino. Hai năm 2018 và 2019, ổng làm giám đốc nghệ thuật cho Festival Sanremo — cái lễ hội âm nhạc bự nhứt nước Ý. Trong sự nghiệp dài hơn năm chục năm, ổng bán hơn sáu chục triệu dĩa. Năm 2022 được trao giải sự nghiệp Tenco.
Một người như vầy, khi đã sáu mươi chín tuổi, ngồi xuống viết một bài hát về sự vắng mặt — thì cái sự vắng mặt đó nó không còn là chuyện đôi lứa nữa. Nó là chuyện của một đời người.
Quyển sách cuối
Năm 2020, giữa đại dịch corona, Baglioni cho ra album "In questa storia, che è la mia" — "Trong câu chuyện này, là câu chuyện của tôi". Đây là album phòng thâu thứ mười bảy của ổng, và chính ổng tuyên bố rằng đây sẽ là album cuối cùng. Một quyển sách đóng lại. Một dấu chấm.
Album được làm theo lối thập niên 70 — âm thanh acoustic và điện, hầu như không có yếu tố điện tử số. Ổng nói nó là "đứa con tinh thần" của hai album cũ: "Oltre" và "Strada facendo". Tức là ổng quay lại với chính ổng của thời sung sức nhứt. Cấu trúc dĩa giống một vở nhạc kịch ngắn: có "Capostoria" mở đầu, mười bốn bài chính, bốn khúc dạo bằng dương cầm và giọng hát, và một "Finestoria" kết thúc. Một câu chuyện trọn vẹn.
"Io non sono lì" là dĩa đơn đầu tiên rút ra từ album này, phát hành ngày 6 tháng 11 năm 2020. Sau đó cả album ra ngày 4 tháng 12. Bài hát được thâu tại Forum Music Village ở Roma — phòng thâu lịch sử nơi Ennio Morricone đã làm nhạc cho biết bao bộ phim. Phần dương cầm do Celso Valli — một bậc thầy phối khí của nhạc Ý — đảm nhận. Phần trống là Gavin Harrison, người trống của ban Porcupine Tree bên Anh quốc, một tay trống với kỹ thuật tinh tế bậc thầy. Phần bass và ghi-ta do Paolo Gianolio. Một đội hình nhỏ, không cần dàn nhạc giao hưởng dày cộp như nhiều bản khác trong album. Đạo diễn video là Duccio Forzano.
Tới đây là tôi đã có đủ bối cảnh. Bây giờ vô bài hát.
Lời ca — Sự vắng mặt làm thành nỗi nhớ
Bài hát mở đầu bằng một câu hỏi. "Chi lo sa se..." — "Ai mà biết được liệu...". Một câu hỏi không có người trả lời, vì người đáng lẽ phải trả lời thì đã không còn ở đó nữa. Nhưng cũng không phải hỏi cho có. Người đàn ông trong bài hát hỏi như thể đang nhìn người yêu cũ từ xa, qua một tấm kính trong veo mà không xuyên được.
Ổng tưởng tượng buổi sáng của nàng. Liệu nàng có thức giấc còn ngái ngủ. Liệu nàng có bưng tách cà phê nóng để hơ ấm hai bàn tay. Liệu nàng có vô buồng tắm, có thử ướm áo quần trước gương, có quýnh quáng kiếm cái xe đã đậu chỗ nào hôm qua, có ngồi tô son trong khi kẹt xe. Mỗi câu hỏi là một chi tiết cụ thể, không có chữ nào trừu tượng. Đó là cái thói quen mà chỉ kẻ đã sống chung với nàng nhiều năm mới biết. Là cái biết của một người chồng cũ.
Rồi điệp khúc tới. "Io non sono lì" — "Tôi không có ở đó". Bốn chữ. Đơn giản tới mức gần như tầm thường. Nhưng đặt sau cái chuỗi hỏi han chi tiết ở trên, nó trở nên nặng trĩu. Tôi không có ở đó. Để pha cà phê cho nàng. Để nhường buồng tắm cho nàng. Để chỉ giùm nàng cái xe đậu chỗ nào.
Cái tài tình trong văn chương của Baglioni nằm ở chỗ ổng dùng phép điệp ngữ "Chi lo sa se" — "Ai mà biết được liệu" — như một thứ chú niệm. Ổng không phải đang viết một bài thơ mộng mị, ổng đang đếm. Đếm lại những gì mình đã mất. Mỗi câu "ai mà biết được" là một viên đá kê dưới đôi chân của nỗi cô đơn. Càng đếm càng cao, mà càng cao thì càng xa người ta.
Tới đoạn giữa bài, hình ảnh chuyển từ sinh hoạt thường ngày sang thiên nhiên. Một cơn giông mùa hạ. Một cánh đồng giả. Tuyết mùa đông. Những cái vuốt ve giá lạnh. Phép ẩn dụ thời tiết này nói rõ rằng cuộc tình đã đi qua đủ bốn mùa, đã đi qua cả những lúc nắng đẹp lẫn những bữa trời đất buồn thiu. Cái "carezze gelate" — "vuốt ve giá lạnh" — đặc biệt hay. Bàn tay vẫn vuốt ve mà đã thành đá. Tức là người ta vẫn còn đó, nhưng cái tình đã không còn ấm nữa. Một câu năm chữ Ý mà tả được cả cái khoảnh khắc trước khi tan vỡ.
Baglioni dùng phép hoán dụ rất nhiều trong bài này. Ổng nhắc tới cái lưng, cái ngực, cái đầu — những phần thân thể rời ra, không có nguyên một con người. Bởi vì người tình cũ trong ký ức không bao giờ hiện lên trọn vẹn nữa. Chỉ còn cái lưng nàng quay đi. Cái đầu nàng nghiêng xuống bên gối. Cái ngực nàng phập phồng trong giấc ngủ. Đó là cái lối nhớ của người đàn ông tuổi sáu mươi — không nhớ con người, mà nhớ những mảnh.
Đến đây tôi phải nói cho rõ. Bài "Io non sono lì" này nó không phải là một bản tình ca chia tay theo nghĩa thông thường. Nó không khóc lóc. Nó không trách móc. Nó không có giận hờn. Cái sầu trong bài hát này là cái sầu của người đã chấp nhận. Ổng biết rằng mình không còn quyền có mặt nữa. Ổng biết rằng nàng có đời nàng, và đời đó tiếp tục mà không cần ổng. Cái đau ở chỗ ổng vẫn còn cái thói quen biết quá rõ — biết nàng pha cà phê ra sao, biết nàng để xe chỗ nào — mà cái biết đó bây giờ thành vô dụng.
Có một câu trong bài mà tôi đặc biệt mê: cái ý tưởng ở đó mà không có đó. Đây là cái nghịch lý trung tâm. Người ta có thể có mặt mà vắng linh hồn. Người ta có thể vắng mặt mà vẫn ngự trong tâm tưởng kẻ khác. Hai cách "ở đó" này, cái nào thiệt hơn? Baglioni không trả lời. Ổng để cho câu hỏi treo lại đó.
Tôi không nghĩ Baglioni viết bài này về một người đàn bà cụ thể. Tôi nghĩ ổng viết về chính bản thân ổng đã sáu mươi chín tuổi, nhìn lại tất cả những người đàn bà đã đi qua đời mình, và nhận ra rằng họ vẫn còn ở đâu đó — đang sống đời họ, đang pha cà phê của họ, đang mặc áo của họ — mà không cần ổng. Cái buồn của một người đàn ông đứng tuổi không phải là buồn vì mất ai cụ thể. Mà là buồn vì mình đã trở thành một bóng ma trong đời người ta lúc nào không hay.
Lời ca tiếng Ý của bài hát có một cái nhịp đặc biệt. Câu ngắn xen với câu dài. Có lúc Baglioni hát như nói chuyện. Có lúc ổng kéo dài một nguyên âm như muốn níu lại một cái gì. Lối viết của ổng trong album cuối này gọn hơn hồi xưa nhiều. Hồi "Oltre" năm 1990, ổng viết những bài hơi rườm rà, chữ nghĩa dồn dập. Tới năm 2020, ổng đã biết rằng càng ít chữ thì càng nặng. Một dấu hiệu của tuổi tác và của bản lĩnh.
Âm nhạc — Sự im lặng có giai điệu
Bây giờ tới phần nhạc.
Bài hát mở đầu bằng tiếng dạo hợp âm. Một vài nốt rời rạc, ngập ngừng. Không dài dòng. Như thể có ai vừa đặt tay lên phím rồi do dự không biết có nên đàn tiếp không. Cái sự do dự này nó chính là tâm trạng của bài hát.
Hợp âm chính của bài là điệu trưởng trầm ấm mà không quá tối. Baglioni thường viết bài tình ca ở những điệu trưởng có sắc thái u sầu kiểu vầy, thay vì những điệu thứ rõ ràng. Đó là cái khôn của một người soạn nhạc lâu năm: nỗi buồn sâu sắc nhứt thường nằm ở giữa, không phải ở thái cực. Một bài hát hoàn toàn ở điệu thứ thì dễ rớt vào sến. Một bài ở điệu trưởng tươi sáng thì không chở nổi cái nặng nề của tình đã qua. Baglioni tìm cái giữa.
Tiếng trống của Gavin Harrison vào ở khoảng giữa bài, không sớm hơn. Mà khi vô rồi thì ảnh đánh rất khẽ, gần như chỉ chạm. Harrison là tay trống của ban Porcupine Tree — một ban rock tiến triển Anh quốc — và là một trong những tay trống có kỹ thuật tinh xảo nhứt thế giới. Vậy mà trong bài này ảnh tự kiềm chế tới mức gần như mất tích. Đó mới là cái khó. Đánh trống cho hay không khó bằng đánh trống cho ít, mà ít cho đúng chỗ. Bài này dài chừng năm phút, mà cái "biểu diễn" của Harrison chắc chỉ vừa một phút rưỡi. Nhưng chính một phút rưỡi đó nó là xương sống cho cả bài.
Phần bass và ghi-ta của Paolo Gianolio cũng vậy. Anh chỉ đệm. Không có một câu solo nào nhô lên trong cả bài hát. Cả ba nhạc công vây quanh giọng hát của Baglioni như những người bạn cũ ngồi trong một quán cà phê, lắng nghe ổng tâm sự, mà không ai chen lời. Đây là cái mà tiếng Việt ngày xưa hay gọi là "thinh không có nhạc". Khoảng lặng cũng là một nốt nhạc, và Baglioni biết rất rõ điều đó.
Giọng hát của Baglioni trong bài này hơi khàn, hơi mệt. Ổng không cố sức gì hết. Cũng phải, sáu mươi chín tuổi rồi, làm sao mà có cái giọng trong veo của thuở "Piccolo grande amore" được. Nhưng cái khàn đó nó hợp với bài. Nó cho ta cảm giác đang nghe một người ngồi đối diện mình, kể chuyện đời mình. Không có hiệu ứng phòng thâu lớn lao. Không có hợp xướng đệm. Chỉ một giọng người, một dương cầm, vài tiếng trống nhỏ.
Có một chỗ trong bài mà nhạc gần như dừng lại — chỉ còn giọng và dương cầm. Đó là chỗ Baglioni hát câu "Io non sono lì" lần cuối. Tiếng dương cầm rút lại, tiếng trống lặng đi. Như thể chính bản nhạc cũng đang biến mất, để chỉ còn câu chữ ở lại. Đó là một thủ pháp phối khí rất hay. Nó nhấn mạnh cái chủ đề: tôi không có ở đó. Ngay cả âm nhạc cũng không có ở đó nữa.
Bố cục bài hát theo lối phiên khúc - điệp khúc cổ điển, không có cầu nhạc rườm rà. Cũng không có đoạn nâng cao trào kiểu pop với dàn dây kéo lên rồi đập xuống. Baglioni từ chối cái mánh khóe rẻ tiền đó. Bài hát kết thúc lặng lẽ, gần như tự tan ra trong không khí.
Có một điều tôi muốn nói thẳng: trong cái album "In questa storia che è la mia", có vài bài tôi nghe thấy ổng cố quá. Có bài phối khí quá dày, có bài kéo dài thêm một đoạn không cần thiết. Nhưng "Io non sono lì" thì không. Bài này gọn, sạch, đúng mức. Đó là dấu hiệu của một người soạn nhạc biết khi nào nên dừng tay.
Một vài lời thiệt
Tôi mê Baglioni từ lâu. Nhưng tôi cũng phải nói rằng không phải bài nào của ổng tôi cũng thấy hay. Cái album "Oltre" năm 1990 mà người ta khen là kiệt tác, tôi thấy hơi tham. Bốn mươi mấy phút âm nhạc dồn dập, dày đặc, có lúc làm tôi mệt. Cái "La vita è adesso" bán bốn triệu bản, tôi thấy thì hay đó, nhưng có vài bài quá ngọt, quá đại chúng. Ngay cả những bài nổi tiếng nhứt của ổng — như "Piccolo grande amore" — tôi nghe khi còn trẻ thì mê, nghe khi đã đứng tuổi thì thấy có chút sến.
"Io non sono lì" thì khác. Đây là một bài hát chỉ có thể được viết bởi một người đã sống đủ lâu để hiểu rằng tình yêu lớn nhứt cũng có ngày trở thành ký ức, và rằng cái ký ức đó vẫn có khả năng làm đau, ngay cả khi mình đã chấp nhận mọi sự. Baglioni hai mươi mốt tuổi không viết nổi bài này. Ổng phải sáu mươi chín tuổi mới viết nổi.
Tôi có nghe lại "Avrai" — bài ổng viết cho con trai năm 1982 — rồi nghe ngay tới "Io non sono lì" 2020. Khoảng cách bốn mươi tám năm. Một người đàn ông trẻ tuổi nói với con mình về tương lai. Một người đàn ông già nói với người yêu cũ về quá khứ. Cùng một giọng. Cùng một con người. Mà khoảng cách giữa hai bài là cả một cuộc đời.
So sánh với những người cùng thời như Lucio Battisti hay Lucio Dalla, Baglioni không có cái thiên tài lạ lùng của Battisti, cũng không có cái mộng mơ kỳ ảo của Dalla. Cái mạnh của Baglioni nằm ở chỗ ổng có thể viết về những chuyện thường ngày — tách cà phê, cái xe đậu lề, son môi trong kẹt xe — mà làm cho nó thành chuyện đời. Cái đó là một cái tài khó học. Đa số mấy anh hát nhạc tình bây giờ cứ phải viết về biển, về sao, về vô hạn, vì họ không tin chuyện vặt vãnh có thể chứa nỗi đau lớn. Baglioni tin. Và ổng đúng.
Nếu phải chọn ra ba bài hay nhứt của ổng trong cả sự nghiệp, tôi sẽ chọn "Avrai", "Strada facendo", và "Io non sono lì". Cái bài cuối này tôi đưa vô không phải vì nó nổi tiếng hơn mấy bài kia — nó không nổi tiếng bằng — mà vì nó là kết tinh của một đời. Như rượu để lâu thành ngon, lời ca này chỉ có thể được chưng cất sau bao nhiêu năm sống và quên và nhớ.
Kết
Tôi viết bài này tới đây thì trời đã sáng. Ngoài kia có tiếng xe chạy ngang. Ai đó đang đi làm. Có khi cũng đang lái xe ngang qua một quán cà phê quen, hay nhìn thấy một người đàn bà ăn mặc giống một người mình từng biết. Ai mà biết được.
Tôi muốn cám ơn Baglioni vì đã làm bài này. Cũng cám ơn ổng đã không cố hát lại nó với giọng hai mươi tuổi. Cái khàn của ổng trong bản thâu năm 2020 là sự thiệt thà cuối cùng mà một nghệ sĩ có thể dâng cho khán giả mình.
Còn tôi, bây giờ tôi tắt loa. Cái ly nước trước mặt đã nguội. Đêm qua không gọi điện cho ai. Bài "Io non sono lì" thâu năm 2020 còn đó, trên bàn, sẵn sàng nghe lại bữa nào.
Tài liệu tham khảo (References)
"Io non sono lì" — Bản dịch ba sinh ngữ: Ý - Anh - Việt
Bản gốc: Claudio Baglioni (2020) — album "In questa storia, che è la mia"
Dịch: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.
Đôi lời mở
Bài hát này dùng phép điệp ngữ "Chi lo sa se" — "Who knows if" — "Ai mà biết được liệu" — như một sợi chỉ xuyên suốt. Đó là tiếng tự hỏi của một người đàn ông lớn tuổi nhìn theo bóng người yêu cũ đang sống tiếp đời mình mà không có ổng. Mỗi phiên khúc là một chuỗi chi tiết sinh hoạt rất cụ thể — pha cà phê, tắm rửa, thử áo, kẹt xe, tô môi, ngái ngủ, say nhẹ. Mỗi điệp khúc là một câu khẳng định trầm xuống: "Io non sono lì" — "I am not there" — "Tôi không có ở đó". Càng đọc kỹ càng thấy bài hát không phải chia tay theo nghĩa thường, mà là sự vắng mặt êm ru của một người đã chấp nhận mình đã ra đi.
Phiên khúc 1
🇮🇹 Tiếng Ý:
Chi lo sa se ti alzi ancora mezza addormentata
Se ti scaldi il petto con la tazza tra le dita
Se ti fai la doccia sulle punte a schiena un po' inarcata
Se ti provi tutti gli abiti e non c'è mai un sì
🇬🇧 English:
Who knows if you still wake up half-asleep
If you warm your chest with the cup between your fingers
If you shower on tiptoe with your back slightly arched
If you try on every dress and never say "yes" to any
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Ai mà biết được liệu em có còn thức giấc nửa mê nửa tỉnh
Có còn hơ ấm trước ngực với cái tách cà phê kẹp giữa mấy ngón tay
Có còn tắm rửa kiễng chân, lưng hơi cong
Có còn thử hết áo nọ áo kia mà chẳng cái nào ưng
Ghi chú: Đây là buổi sáng của em. Mỗi chi tiết là một thói quen mà người ngoài không thể nào biết — chỉ có người từng sống chung mới biết. Câu "non c'è mai un sì" (không bao giờ có một cái "ưng") là kiểu nhăn nhó nhỏ nhặt mà người chồng cũ đã từng thấy mỗi sáng.
Phiên khúc 2
🇮🇹 Tiếng Ý:
Chi lo sa se cerchi dove l'auto è parcheggiata
Se là in mezzo al traffico ti metti la matita
Se ti volti verso me con la tua faccia stralunata
Io ti vedo e chiedo perché invece resto qui
Se è meglio esserci o non esserci
🇬🇧 English:
Who knows if you go looking for where the car is parked
If there in the middle of traffic you put on your eye pencil
If you turn toward me with that dazed face of yours
I see you and ask why instead I'm staying here
Whether it's better to be there or not to be there
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Ai mà biết được liệu em có đi kiếm chỗ đậu xe
Giữa đám kẹt đường có ngồi tô viền mắt
Có ngoái mặt lại phía tôi với cái vẻ thất thần
Tôi nhìn thấy em rồi tự hỏi tại sao mình còn ở đây
Có mặt hay vắng mặt — đằng nào hơn
Ghi chú: Câu chót "Se è meglio esserci o non esserci" là cái nghịch lý trung tâm của cả bài. "Esserci" trong tiếng Ý nghĩa là "có đó", "có mặt". Người đàn ông tự hỏi: ở lại hay rời đi, cái nào tốt hơn? Mà ổng đã chọn không có ở đó rồi.
Điệp khúc 1
🇮🇹 Tiếng Ý:
Io non sono lì
Lì dov'eri tu
Quando l'aurora ci stupì
In quel temporale che un'estate già partì
Dentro un bacio eterno che il cuore ci stordì
Tra i desideri e giuramenti che il mondo non udì
Mi sento come se io fossi lì
🇬🇧 English:
I am not there
There where you used to be
When the dawn astonished both of us
Inside that thunderstorm where a summer was already taking its leave
Inside an eternal kiss that left our hearts dizzy
Among the desires and the oaths the world never heard
Yet I feel as if I were there
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Tôi không có ở đó
Cái chỗ mà em đã từng có mặt
Khi bình minh làm cả hai đứa mình ngỡ ngàng
Trong cơn giông kia mà một mùa hạ đã đi rồi
Bên trong nụ hôn vĩnh viễn làm con tim mình choáng váng
Giữa những ước nguyện và lời thề mà cõi đời không nghe thấy
Vậy mà tôi vẫn thấy như thể mình đang có đó
Ghi chú: Đây là điệp khúc kể về quá khứ — "lì dov'eri tu" (chỗ mà em từng có mặt). Bốn câu giữa là bốn cảnh ký ức: bình minh, cơn giông cuối hạ, nụ hôn dài, lời thề vụng trộm. Câu cuối — "tôi cảm như mình đang có đó" — là điều ngược lại với tiêu đề bài hát. Hai sự thật cùng tồn tại: tôi không có ở đó, mà ký ức làm như tôi vẫn có.
Phiên khúc 3
🇮🇹 Tiếng Ý:
Chi lo sa se arrivi sempre all'ultimo affannata
Se tu mangi poco e non ti trovi dimagrita
Se ti alleni con la stessa maglia logora e bagnata
Se ti vedi con le amiche a ridere di chi
🇬🇧 English:
Who knows if you still arrive at the last second, out of breath
If you eat little and never find yourself any thinner
If you train in the same worn-out, sweat-soaked shirt
If you meet up with your girlfriends to laugh at somebody
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Ai mà biết được liệu em có còn hớt hải tới phút chót
Có còn ăn ít mà chẳng thấy mình ốm bớt
Có còn tập thể dục trong cái áo cũ nhàu, ướt đẫm
Có còn ngồi với mấy cô bạn cười nhạo ai đó
Ghi chú: Phiên khúc này quan sát những nét đời rất thường: cái tật tới trễ, cái khổ tập thể dục, cái thú ngồi tám với bạn gái. Sự thường tình này càng làm cho người đàn ông thấy đời nàng vẫn chạy đều — không cần ổng.
Phiên khúc 4
🇮🇹 Tiếng Ý:
Chi lo sa se a cena ti sei solo un po' ubriacata
Se rientri tardi e ti abbandoni giù sfinita
Se ti appoggi al mio cuscino con la testa già assonata
E ti pesa un senso pure viverti così
Che è come esserci o non esserci
🇬🇧 English:
Who knows if at dinner you only got a little tipsy
If you come home late and let yourself drop down, worn out
If you rest your head on my pillow, already half asleep
And a kind of weight bears down on you, even just living yourself like this
Which is like being there or not being there
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Ai mà biết được liệu trong bữa cơm tối em có hơi say chút đỉnh
Có còn về khuya buông mình rã rời
Có còn tựa đầu lên cái gối của tôi với cơn ngái ngủ đã tới
Có một cảm giác đè nặng — sống như vầy nữa
Cũng giống như có đó hay không có đó
Ghi chú: Hai câu đắt giá nhứt nằm ở đây. "Ti appoggi al mio cuscino" — "em tựa lên cái gối của tôi". Chữ "mio" (của tôi) là cái xé lòng — cái gối vẫn còn được gọi là "của tôi" mặc dầu tôi đã không nằm trên đó nữa. Câu chót đảo cái nghịch lý: chính nàng cũng đang sống trong tình trạng "có đó mà như không có đó".
Điệp khúc 2
🇮🇹 Tiếng Ý:
Io non sono lì
Dove fosti tu
Mentre una stella ci smaltì
Lungo il falsopiano che un inverno ci tradì
Sotto quella neve che i passi ci sbiadì
Nelle carezze e negli abbracci che il gelo intirizzì
Le stringo come se io fossi lì
🇬🇧 English:
I am not there
Where you once stood
While a star slowly dissolved both of us
Along the false-flat slope where a winter betrayed us
Beneath that snow that blurred away our footsteps
In the caresses and the embraces that the frost stiffened
I hold them tight as if I were there
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Tôi không có ở đó
Cái chỗ mà em đã đứng
Khi một vì sao tan biến giùm hai đứa
Dọc theo cái dốc thoai thoải mà một mùa đông đã phản bội mình
Dưới đám tuyết kia mà bước chân mình mờ phai
Trong những cái vuốt ve và ôm choàng bị cái giá lạnh làm đông cứng
Tôi siết chặt chúng như thể mình đang có đó
Ghi chú: Điệp khúc này là mùa đông — đối nghịch với điệp khúc thứ nhứt là mùa hạ. "Falsopiano" là chữ trong giới đạp xe đạp — một con dốc trông tưởng phẳng mà thực ra đang lên, làm cho người ta mệt mà không biết tại sao. Phép ẩn dụ này tinh: cuộc tình đã đi lên một con dốc giả mà cả hai không hay biết. "Carezze gelate" — vuốt ve giá lạnh — là khoảnh khắc cuối, khi bàn tay vẫn vuốt mà cái tình đã đông đá rồi.
Điệp khúc 3 (Kết)
🇮🇹 Tiếng Ý:
Io non sono lì
Dove sarai tu
E il nostro amore che appassì
Con le parole e con le note
Che poi il tempo ammutolì
Che canto come se io fossi lì
🇬🇧 English:
I am not there
Where you will be from now on
And our love that withered away
With the words and with the notes
That time eventually silenced
Yet I sing them as if I were there
🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):
Tôi không có ở đó
Cái chỗ mà em sẽ có mặt
Và tình của hai đứa mình đã héo
Cùng với lời và nốt nhạc
Mà sau đó thời gian làm câm nín
Tôi vẫn hát như thể mình đang có đó
Ghi chú: Ba điệp khúc đi theo ba thì: quá khứ ("eri tu" — em đã có mặt), quá khứ xa hơn ("fosti tu" — em đã từng đứng), và tương lai ("sarai tu" — em sẽ có mặt). Đến cuối, người đàn ông buông một câu vừa cay vừa dịu: dù tôi không có ở đó, tôi vẫn hát bài hát này như thể mình có đó. Đó chính là chức năng cuối cùng của bài ca — thay thế cho sự có mặt mà người ta không còn quyền có nữa.
Ý nghĩa tổng thể
Bài hát đi qua ba mùa của một cuộc tình:
Mùa hạ trong điệp khúc 1 — buổi đầu ngỡ ngàng, nụ hôn vĩnh viễn, lời thề vụng trộm.
Mùa đông trong điệp khúc 2 — con dốc giả, bước chân mờ phai, vuốt ve đông cứng. Đây là lúc tình tan nhưng chưa ai dám gọi tên.
Tương lai trong điệp khúc 3 — em sẽ ở đâu, tôi không biết, mà tôi vẫn hát.
Lời ca Ý của Baglioni hầu như không có chữ trừu tượng. Mọi thứ đều cụ thể: cái tách, cây bút chì, cái áo nhàu, cái gối, đám tuyết. Đó là cái tài của ổng — biết rằng nỗi đau lớn nhứt phải bám vào những vật nhỏ nhứt mới đứng vững được. Một bài thơ chỉ nói về "tình yêu vĩnh hằng" thì không ai tin. Một bài thơ nói về cái tách cà phê em hơ ấm trước ngực — thì người ta khóc.
Câu hay nhứt của cả bài, theo ý tôi, là câu "Se ti appoggi al mio cuscino" — "Liệu em có còn tựa lên cái gối của tôi". Chữ "của tôi" trong câu đó nó nói lên hết thảy. Cái gối vẫn còn là "của tôi", mặc dầu tôi đã rời giường này từ lâu lắm rồi.
