Written by: Claude Opus 5.0 AI.
Curator/Editor: Học Trò.
Chuyện một cựu chiến binh bộ binh từng bị thương ở New Jersey và một kỹ sư điện đã về hưu ở Virginia — không ai trong hai người là thủ thư, học giả, hay có liên hệ gì với Cornell — đã dùng những năm tháng hưu trí của mình để kéo một nền văn học đã biến mất trở lại từ hầm vi phim của một trường đại học Mỹ.
Một thư viện đáng lẽ phải biến mất
Sau ngày 30 tháng Tư năm 1975, toàn bộ di sản in ấn của miền Nam Việt Nam trở thành mục tiêu xóa bỏ. Các nhà sách bị lục soát, tủ sách tư nhân bị tịch thu, và một chiến dịch chính thức mang tên "bài trừ văn hóa đồi trụy" ra lệnh đốt hoặc nghiền nát sách, tạp chí, báo chí từng xuất bản dưới chính thể Việt Nam Cộng Hòa trong khoảng 1954–1975. Chỉ vài năm sau, những bộ báo và tạp chí văn học từng bày bán ở mọi sạp báo Sài Gòn — những tờ nhật báo người ta từng đọc ngay buổi sáng hôm đó — không còn tồn tại trọn vẹn ở bất cứ đâu trong nước. Ai muốn biết văn học miền Nam thật sự đã nói gì, bằng chính lời lẽ của nó, trên chính những trang giấy của nó, gần như chẳng còn nơi nào để tìm.
Ngoại trừ, hóa ra, ở Ithaca, tiểu bang New York.
Thư viện Đại học Cornell — phần lớn do một sự tình cờ của chính sách học thuật thời Chiến tranh Lạnh, chứ không phải vì một cảm tình đặc biệt nào với miền Nam Việt Nam — đã dành suốt từ thập niên 1950 đến 1970 để xây dựng nên, cho đến nay, bộ sưu tập tư liệu in ấn tiếng Việt lớn nhất bên ngoài Việt Nam: Bộ sưu tập John M. Echols về Đông Nam Á, lưu giữ hàng chục ngàn đầu sách và tạp chí tiếng Việt, cùng một trong số rất ít bộ vi phim còn sót lại của báo chí Việt Nam thời chiến trên toàn thế giới. Bộ sưu tập ấy nằm im ở đó suốt một phần tư thế kỷ, được lên danh mục nhưng hầu như không được cộng đồng mà nó lưu giữ ký ức đọc tới — cho đến khi hai người đàn ông, không có nguồn tài trợ của cơ quan nào, không học bổng, không bằng cấp thủ thư, mỗi người một cách riêng, quyết định đi lấy nó về.
Đây là câu chuyện của hai người ấy, và cũng là một chỉ dẫn thực tế cho bất cứ ai khác muốn làm điều tương tự ngày hôm nay.
Trần Hoài Thư: người lính trở thành thủ thư của cả một thế hệ
Trần Hoài Thư — bút danh của Trần Quí Sách — sinh năm 1942 tại Đà Lạt. Năm 1967 ông nhập khóa 24 Trường Bộ Binh Thủ Đức, được đưa về Đại đội 405, một đơn vị thám kích thuộc Sư đoàn 22 Bộ binh, phục vụ bốn năm và ba lần bị thương. Sau đó ông có thêm hai năm làm phóng viên chiến trường ở Quân khu IV, vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nói cách khác, ông là một người lính tác chiến và một cây bút đang hành nghề trước khi trở thành người bảo tồn — tập truyện ngắn thời chiến của chính ông, Những Vì Sao Vĩnh Biệt, đã làm nên tên tuổi ông trên các trang văn nghệ Sài Gòn từ trước khi chiến tranh kết thúc.
Sau 1975 ông trải qua hơn bốn năm trong trại cải tạo. Năm 1980 ông vượt biên bằng thuyền, sang định cư tại Hoa Kỳ, xây dựng một sự nghiệp thứ hai trong ngành toán ứng dụng và quản lý dự án tại hãng IBM. Ông về hưu năm 2004 — và phải đến lúc ấy, ở tuổi sáu mươi, công việc sẽ định hình quãng đời còn lại của ông mới thật sự bắt đầu.
Cũng năm đó, cùng người bạn Phạm Văn Nhàn, ông lập ra một cơ sở xuất bản nhỏ, Thư Ấn Quán, và một tờ tạp chí văn học đi kèm, Thư Quán Bản Thảo, đến đầu thập niên 2020 đã vượt qua số một trăm — một thành tích thực sự hiếm có đối với một tạp chí văn học tiếng Việt làm hoàn toàn ở hải ngoại, bởi những người làm việc không công, và gần như không có lượng độc giả đặt mua cố định nào. Nhưng tờ tạp chí thật ra chỉ là phương tiện cho một việc lớn hơn: một sứ mệnh tự giao cho mình, không kinh phí, mà ông gọi là Di Sản Văn Chương Miền Nam — 1954–1975 — nghĩa là phục hồi, in lại, và đơn giản là giữ cho tồn tại trên giấy một nền văn học của cả một quốc gia mà chính đất nước sinh ra nó đã tìm cách xóa bỏ.
Bằng cách nào đó ông biết được Cornell đang giữ những tư liệu ông cần. Từ nhà ở Plainfield, New Jersey, lái xe đến Ithaca mất khoảng năm tiếng mỗi chiều; ông cũng thực hiện chuyến đi chừng ba tiếng đến thư viện Đại học Yale để tìm thêm tư liệu bổ sung mà cộng đồng người Việt hải ngoại cùng thời đã hiến tặng ở đó. Trong một cuộc trò chuyện với nhà văn Trần Doãn Nho, đăng trên chính blog của ông, tranhoaithu42.com, ông kể lại những gì tìm được bằng những lời thẳng thắn, cụ thể: trong tất cả những gì Cornell lưu giữ, tạp chí Bách Khoa còn được lưu trữ trọn vẹn nhất trong số mọi tờ báo miền Nam trong bộ sưu tập — nhưng trên các kệ sách còn có những tư liệu hiếm hoi hơn nhiều: nội san của các trường Trưng Vương, Gia Long, Chu Văn An, tờ rơi tuyển sinh, và hàng chục tạp chí văn học phát hành nhỏ lẻ chưa từng được in lại ở bất cứ đâu.
Cách làm việc của ông tuyệt đối không có gì hào nhoáng. Ông lái xe đi trong thời tiết xấu, thường khởi hành trước rạng sáng, mang theo một máy scan phẳng và một laptop thay vì trả tiền photocopy của thư viện — chậm hơn, ông nói, nhưng vừa túi tiền của một người về hưu, và cho ông toàn quyền kiểm soát chất lượng hình ảnh. Ông vận dụng nền tảng kỹ thuật tích lũy được từ thời làm ở IBM để cải tiến những thiết bị scan cũ mua lại cho nhanh hơn, làm sáng lại những trang giấy đã ố vàng, và — một chi tiết nhỏ nhưng đáng nói — tự xây những trình xem "flipbook" cho tư liệu sau khi đưa lên mạng, có kèm nhạc nền để người đọc lật qua những trang tạp chí hàng chục năm tuổi trên màn hình sẽ nán lại lâu hơn một chút.
Khi sức khỏe bắt đầu suy yếu — một cơn đột quỵ, chứng viêm khớp, rồi sau đó là chẩn đoán ung thư — những chuyến đi phải dừng lại, nhưng công việc thì không: nhân viên Cornell bắt đầu gửi tư liệu thẳng đến nhà cho ông qua bưu điện. Bà vợ ông, Nguyễn Ngọc Yến, đã lái xe đưa ông đi gần như mọi chuyến lên Ithaca suốt hơn một thập niên và cùng chia sẻ công việc từ đầu đến cuối; những người bạn Phạm Văn Nhàn, Trần Bang Thạch, và Cao Vị Khanh cùng ông gây dựng phần xuất bản. Trong khoảng mười hai năm, nhóm này đã thực hiện, bên cạnh nhiều việc khác, một bộ tuyển tập văn xuôi miền Nam bốn tập, hai tập thơ miền Nam thời chiến, và những bản in lại nguyên trạng trọn vẹn của những tờ tạp chí đã biến mất — Sáng Tạo, Khởi Hành, Vấn Đề — mỗi bộ dày đến hàng trăm trang. Một nghiên cứu sinh tiến sĩ ở Đài Loan sau đó đã hoàn thành luận án một phần dựa trên tư liệu từ kho lưu trữ tạp chí Văn Học của ông — một dấu hiệu sớm, cụ thể, cho thấy giá trị học thuật của công trình này vượt xa khỏi cộng đồng hải ngoại mà nó ban đầu được làm cho.
Trần Hoài Thư qua đời ngày 27 tháng Năm năm 2024, tại New Jersey, thọ tám mươi hai tuổi. Nhìn theo bất cứ cách nào, ông đã dành hai mươi năm cuối đời để một mình làm công việc của cả một thư viện quốc gia cho một nền văn học.
Võ Phi Hùng: người kỹ sư với tấm thẻ thư viện
Nếu Trần Hoài Thư là cái tên được biết đến nhiều nhất của phong trào này, thì Võ Phi Hùng đại diện cho một điều cũng quan trọng không kém nhưng kín tiếng hơn nhiều: nỗ lực song song, độc lập của một độc giả bình thường, không hề có tiếng tăm gì trong giới cầm bút, làm việc qua hệ thống mượn liên thư viện thay vì tự mình lái xe lên Ithaca.
Võ Phi Hùng là cựu học sinh trường Petrus Ký ở Sài Gòn, niên khóa 1967–74. Ông sang Hoa Kỳ đầu năm 1975 — chỉ vừa kịp trước sự sụp đổ mà sau này ông sẽ dành cả quãng đời còn lại để cố gắng ghi lại tư liệu — để học kỹ sư điện, và hiện sống ở Virginia. Theo lời chính ông, động cơ cho công việc ông sau này nhận lãnh không phải vì nghề nghiệp hay văn chương mà hoàn toàn cá nhân: ông muốn, theo lời ông, "hiểu rõ hơn lịch sử cận đại của Việt Nam và sự sụp đổ của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa," và muốn đem những gì mình tìm được chia sẻ cho những ai khác cũng muốn hiểu điều đó.
Con đường ông tiếp cận được kho tư liệu Cornell không đòi hỏi dù chỉ một chuyến đi đến Ithaca. Thay vào đó, ông mượn bảy cuộn vi phim 35mm — toàn bộ số báo Sóng Thần còn sót lại — qua dịch vụ mượn liên thư viện của Cornell, đặt qua hệ thống thư viện địa phương của ông ở Fairfax, Virginia. Ông scan các cuộn phim trên chính máy đọc vi phim của thư viện, lúc đầu là một máy "Uscan" đời cũ, sau đó là một máy ScanPro 3000 mới hơn khi chi nhánh nâng cấp thiết bị, chuyển từng trang báo thành PDF rồi ráp lại thành từng số báo trọn vẹn — cuối cùng công bố gần một ngàn số báo Sóng Thần ở dạng số hóa có thể sử dụng được, một tờ báo mà trước công việc của ông gần như không còn tồn tại ở đâu khác ngoài cuộn vi phim duy nhất đó ở miền bắc tiểu bang New York.
Ông không dừng lại ở đó. Ông tiếp tục số hóa các tờ báo Phụ Nữ Tân Văn, Tiếng Dân, Thần Chung, và An Hà Nhật Báo, đồng thời làm việc với Chính Luận, Đông Pháp Thời Báo, và Đuốc Nhà Nam. Trong một dự án riêng nhằm phục dựng tờ nguyệt san văn học Đồng Nai Văn Tập, tồn tại ngắn ngủi trong các năm 1965–68, ông kết hợp vi phim của Cornell cho tám số đầu với những tập ông tìm được riêng tại Thư viện Harvard-Yenching của Đại học Harvard để ráp lại gần như trọn bộ — scan từng tập đóng bìa dày khoảng 148 trang, từng số một, bằng máy scan phẳng.
Dòng ghi công được đóng sẵn trong các file PDF hoàn chỉnh — hiện rõ như watermark trên hết trang scan này đến trang scan khác tại ndclnh-mytho-usa.org, trang mạng hiện đang lưu trữ chúng — ghi nguyên văn: "Do anh Võ Phi Hùng, Cựu HS Petrus Ký (67–74), tặng Kho Sách Xưa, Quán Ven Đường (từ microfilm Thư viện Đại học Cornell)." (Xem, chỉ là một ví dụ trong số hàng chục, trang scan này của Chính Luận, số 1777, hoặc cùng dòng ghi công đó trên Chính Luận, số 1946, được lưu bản sao tại Internet Archive.) Đó là một dòng ghi công nhỏ bé, khiêm nhường cho một việc mà thực chất là sự hồi sinh số hóa, một tay làm trọn, của những tờ báo mà không thư viện nào từng buồn — hay dám — làm cho có thể đọc lại được.
Mạng lưới chung quanh họ
Không ai trong hai người làm việc một mình trong chân không, và việc nêu tên những người chung quanh họ là điều quan trọng, bởi toàn bộ công cuộc này là một ví dụ điển hình cho thấy công việc bảo tồn tự nguyện, phân tán, không kinh phí thật sự trông như thế nào trong thực tế.
Huỳnh Chiếu Đẳng điều hành Kho Sách Xưa, trang mạng tại ndclnh-mytho-usa.org, đóng vai trò như một đầu mối tập trung trên thực tế cho toàn bộ khối tư liệu này — một trang mạng đơn giản, cố tình không hiện đại hóa, không có chức năng tìm kiếm, sắp xếp theo tên báo và ngày số, nơi các bản scan của Võ Phi Hùng (cùng tư liệu từ nhiều người đóng góp khác) đơn giản được đăng lên dưới dạng PDF cho tải về. Vì trang không có chỉ mục tìm kiếm, cách được chấp nhận để tìm một thứ cụ thể vẫn là gửi email trực tiếp hỏi Huỳnh Chiếu Đẳng — một cách sắp xếp hoàn toàn tự phát từ cơ sở, nhưng vẫn giữ cho kho lưu trữ này sống và lớn dần suốt nhiều năm.
Ngy Thanh, nguyên là phóng viên của chính tờ Sóng Thần, sau này đóng góp những bản scan thay thế có độ phân giải cao hơn cho những số báo đầu tiên, cải thiện so với ảnh gốc lấy từ vi phim. Trùng Dương, chủ bút sáng lập của Sóng Thần giai đoạn 1971–75, đã viết bài tường thuật công khai đầy đủ nhất về toàn bộ mạng lưới bảo tồn này, trong một bài viết hai kỳ cho Tạp chí Nghiên cứu Việt Mỹ (do Đại học Oregon xuất bản; xem thêm phần 2) — bản tổng quan đầy đủ nhất, gần với tiếng Anh nhất, về cách các mảnh ghép này khớp với nhau. Về phía Thư Quán Bản Thảo, Phạm Văn Nhàn, Trần Bang Thạch, Cao Vị Khanh, và người vợ của Trần Hoài Thư, bà Nguyễn Ngọc Yến, đã gánh vác phần xuất bản và hậu cần suốt hai thập niên.
Trần Hoài Thư duy trì blog riêng của mình, tranhoaithu42.com, hoạt động suốt hơn một thập niên, vừa là nhật ký công việc của dự án Thư Quán Bản Thảo, vừa là kho lưu trữ các bài tiểu luận và truyện ngắn của chính ông, và — nếu đọc kỹ — còn là một dạng sổ tay ghi chép hiện trường công khai của chính công cuộc nghiên cứu ở Cornell: có bài, viết về "thời cực thịnh" của nền văn học miền Bắc, thản nhiên nhắc đến việc mở danh mục thư viện của Cornell giữa chừng một cuộc tranh luận để kiểm chứng một nhận định về lịch sử văn học; những bài khác kể lại một chuyến đi cụ thể lên phía bắc, trong một kiểu thời tiết cụ thể, để lấy về một bộ số cụ thể của một tạp chí cụ thể. Đọc gộp lại, blog này cùng với trang Kho Sách Xưa tạo thành ghi chép đầy đủ nhất còn tồn tại ở bất cứ đâu về việc "tự mình làm lấy" thực sự trông như thế nào, tuần này qua tuần khác, suốt hai mươi năm.
Những gì họ thực sự đã cứu được
Cũng nên nói cụ thể về quy mô những gì hai cá nhân không có kinh phí này đã làm được, bởi rất dễ để cụm từ "bảo tồn văn hóa" cứ mãi ở mức trừu tượng chung chung:
- Sóng Thần, một nhật báo lớn của Sài Gòn (1971–75) mà ban biên tập từng bị chính quyền Thiệu sách nhiễu và truy tố vì những bài viết chống tham nhũng — được phục hồi thành gần một ngàn số báo số hóa từ bảy cuộn vi phim mượn được.
- Phổ Thông, tạp chí văn học – đời sống do nhà văn Nguyễn Vỹ sáng lập — được Cornell cung cấp trọn bộ trực tiếp cho Trần Hoài Thư.
- Bách Khoa, tạp chí trí thức bán nguyệt san tồn tại lâu năm — theo chính lời Trần Hoài Thư, đây là bộ báo miền Nam được lưu trữ trọn vẹn nhất trong tất cả những gì Cornell đang giữ.
- Sáng Tạo, Khởi Hành, Vấn Đề — ba tạp chí văn học có ảnh hưởng lớn, được Thư Ấn Quán in lại nguyên trạng trọn vẹn sau khi được phục dựng từ tư liệu của Cornell và Yale.
- Đồng Nai Văn Tập (1965–68), một nguyệt san văn học tỉnh lẻ tồn tại ngắn ngủi, được ráp lại từ vi phim của cả Cornell lẫn Harvard-Yenching — loại tựa báo hẹp, dễ bị bỏ qua, mà một tổ chức lớn sẽ không bao giờ tự ưu tiên số hóa, nhưng lại có ý nghĩa vô cùng lớn với đúng câu hỏi lịch sử văn học mà Võ Phi Hùng khi ấy đang theo đuổi.
- Phụ Nữ Tân Văn, Tiếng Dân, Thần Chung, An Hà Nhật Báo, Chính Luận, Đông Pháp Thời Báo, Đuốc Nhà Nam — một danh sách ngày càng dài thêm những tờ báo khác, một số có niên đại từ thập niên 1910–1930 chứ không phải thời chiến, cũng được số hóa từ cùng nguồn vi phim của Cornell.
Không việc nào trong số này cần đến học bổng tài trợ, một chức vụ ở đại học, hay giấy phép của bất cứ chính quyền nào. Nó chỉ cần biết rằng Cornell có tư liệu đó, biết cách xin một tấm thẻ thư viện và mượn vi phim, và sẵn lòng bỏ ra những năm tháng hưu trí, một máy scan để dưới tầng hầm, và rất nhiều kiên nhẫn cho công việc.
Muốn đi theo bước chân họ
Tin tốt về mặt thực tế là gần như không có điều gì làm nên chuyện này lại chỉ dành riêng cho cá nhân Trần Hoài Thư hay Võ Phi Hùng. Những cơ chế tiếp cận mà họ dùng đều là dịch vụ thư viện bình thường, ngày nay mở ra cho gần như bất cứ ai.
1. Đến thăm Cornell trực tiếp
Kho tư liệu tiếng Việt của Cornell nằm trong Bộ sưu tập John M. Echols về Đông Nam Á, đặt tại thư viện Kroch trong khuôn viên Cornell ở Ithaca, với những tư liệu ít được dùng đến hơn nằm ở Library Annex ngoài khuôn viên chính (có thể lấy ra sau khoảng một ngày báo trước). Kể từ một thay đổi chính sách vào cuối năm 2024, Cornell cấp miễn phí thẻ thư viện "Borrow on Site!" cho bất cứ khách nào — không chỉ cựu sinh viên hay cư dân New York — sau một đơn xin ngắn gọn trực tuyến hoặc yêu cầu trực tiếp tại quầy dịch vụ thư viện Olin. Ngay cả không có tấm thẻ đó, bất cứ khách nào cũng có thể vào và sử dụng tư liệu tại chỗ: kệ sách mở, các bộ sưu tập đặc biệt (cần sắp xếp trước), cơ sở dữ liệu có bản quyền, wifi, và — quan trọng nhất với bất cứ ai định làm điều hai người này đã làm — máy scan công cộng.
Đầu mối liên lạc để lên kế hoạch cho chuyến đi: asiaref@cornell.edu hoặc số điện thoại (607) 255-8199 để được hỗ trợ tra cứu chung về các bộ sưu tập Á châu; người phụ trách chuyên đề Việt Nam hiện tại cũng có thể liên lạc qua cùng địa chỉ này để hỏi về những tư liệu cụ thể trước khi lên đường.
2. Lấy tư liệu mà không cần đi xa: mượn liên thư viện
Đây chính là con đường Võ Phi Hùng đã thực sự dùng, và cũng là lựa chọn thực tế hơn cho đa số mọi người. Cornell cho mượn rất nhiều qua hệ thống liên thư viện (ILL), kể cả phần lớn vi phim — nhưng một cá nhân không thể gửi email hay gọi điện trực tiếp cho Cornell để xin mượn. Thay vào đó:
- Đến thư viện công cộng hay thư viện đại học ở địa phương mình và nhờ bộ phận mượn liên thư viện của họ đặt yêu cầu tư liệu cụ thể đó từ Cornell.
- Cornell được đăng ký trong mạng lưới cho mượn OCLC dưới ký hiệu COO; hầu như bất cứ thư viện nào ở Hoa Kỳ cũng có thể chuyển yêu cầu đến Cornell qua hệ thống này, với chi phí rất thấp hoặc miễn phí cho người mượn.
- Nếu tư liệu là một tờ báo trước 1975, cần ghi rõ mình cần cuộn vi phim, chứ không phải bản photocopy — phần lớn báo chí tiếng Việt chỉ còn tồn tại ở dạng vi phim, và chính sách cho mượn của Cornell nói rõ bao gồm "hầu hết vi phim."
- Khi cuộn phim đến thư viện địa phương, dùng chính máy đọc vi phim của thư viện đó (rất nhiều thư viện công cộng và đại học, kể cả những chi nhánh nhỏ ở vùng xa, đều có máy này) để scan từng trang thành PDF — đúng như những gì Võ Phi Hùng đã làm trên thiết bị của thư viện công cộng Fairfax County, lúc đầu trên một máy Uscan đời cũ, sau đó trên một máy ScanPro 3000.
Không bước nào trong chuỗi này đòi hỏi có liên hệ với Cornell, một chức vụ học thuật, hay một giấy phép đặc biệt nào — chỉ cần một tấm thẻ thư viện công cộng ở chi nhánh địa phương của mình và sự kiên nhẫn chờ đợi thời gian xử lý của mượn liên thư viện.
3. Riêng về vi phim báo chí: mạng lưới SEAM/CRL
Nhiều cuộn vi phim báo tiếng Việt của Cornell được thực hiện trong khuôn khổ Dự án Vi phim Đông Nam Á (SEAM), do Trung tâm Thư viện Nghiên cứu (CRL) ở Chicago điều hành từ năm 1970. Nếu một tựa báo cụ thể không có sẵn trực tiếp từ Cornell, danh mục riêng của CRL cũng đáng để tìm thêm — phim SEAM có thể được mượn bởi bất cứ thư viện thành viên CRL nào, và rất nhiều hệ thống thư viện công cộng và đại học lớn đã sẵn là thành viên mà chính độc giả của họ cũng không biết.
4. Thiết bị: đơn giản đến vậy thôi
Không ai trong hai người dùng thứ gì vượt quá những gì một thư viện công cộng trang bị tốt, hay một người say mê nghiệp dư, vốn đã sẵn có: một máy scan phẳng (được Trần Hoài Thư nâng cấp, chỉnh sửa từ những linh kiện cũ), một laptop, và — cho phần việc vi phim — một máy đọc vi phim thư viện tiêu chuẩn như Uscan hay ScanPro. Không có phòng số hóa chuyên dụng được tài trợ, không thiết bị chuẩn lưu trữ, không hợp tác với cơ quan nào ở bất cứ giai đoạn nào. Giới hạn thật sự đối với cả hai người chỉ là thời gian và sự kiên nhẫn, chứ không phải tiền bạc hay công nghệ.
5. Đưa những gì tìm được về đâu
Một bài học lặp đi lặp lại, âm thầm nhưng quan trọng, từ công việc của cả hai người là: khâu lưu trữ trực tuyến cũng quan trọng không kém khâu scan, và có thể cũng đơn giản, không chính thức y như vậy. Trang ndclnh-mytho-usa.org của Huỳnh Chiếu Đẳng là một trang mạng tĩnh, sơ sài, không cơ sở dữ liệu, không công cụ tìm kiếm — vậy mà vẫn đóng vai trò một kho lưu trữ công cộng bền vững, có thể tìm thấy được, suốt nhiều năm, chỉ vì nó giữ được sự đơn giản và luôn ở trên mạng. Blog tranhoaithu42.com của chính Trần Hoài Thư cũng phục vụ mục đích tương tự cho phần việc của ông. Bất cứ ai muốn lặp lại công việc này hôm nay đều có những lựa chọn miễn phí tốt hơn nhiều chỉ riêng cho khâu lưu trữ trực tuyến — một blog WordPress, một trang tĩnh, hay một ổ đĩa chia sẻ có đường link công khai — nhưng bài học cốt lõi vẫn không đổi: hãy đăng nó ở đâu đó ổn định và cho mọi người biết ở đâu, thay vì chờ một cơ quan nào đó xây một nền tảng thật sự bài bản trước đã.
6. Những thư viện khác đáng biết đến
Cornell là cái giếng sâu nhất cho loại tư liệu này, nhưng không phải là cái duy nhất:
- Thư viện Đại học Yale, cách nhà Trần Hoài Thư ở New Jersey khoảng ba tiếng lái xe, lưu giữ một bộ tư liệu bổ sung do cộng đồng hải ngoại miền Nam hiến tặng; khác với chính sách miễn phí hiện tại của Cornell cho khách vãng lai, Yale đôi lúc có thu một khoản phí truy cập hằng tháng khiêm tốn đối với nhà nghiên cứu bên ngoài.
- Thư viện Harvard-Yenching đã cung cấp những tập Đồng Nai Văn Tập mà chính kho của Cornell còn thiếu — một lời nhắc rằng không một thư viện nào, kể cả Cornell, có đầy đủ mọi thứ, và đôi khi kiên trì có nghĩa là phải kiểm tra thêm một, hai cơ quan khác cho cùng một tựa báo.
- Bộ sưu tập Đỗ Đình Tuấn về Báo chí Việt Nam tại UC Berkeley chuyên sâu về các ấn phẩm hải ngoại sau 1975, bổ khuyết cho thế mạnh của Cornell và Yale vốn nghiêng về giai đoạn trước 1975.
- Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ (Library of Congress) lưu giữ những bộ báo song song, đôi khi bổ sung cho nhau, của cùng những tựa báo tiếng Việt thời chiến mà Cornell đã chụp vi phim, và hai cơ quan này đôi lúc đã ghép những bộ tư liệu không trọn vẹn của mình lại thành một bộ vi phim hoàn chỉnh duy nhất.
Vì sao việc chính họ làm điều này, chứ không phải một cơ quan, lại quan trọng
Có một phẩm giá riêng, gần như nghịch lý, trong cách kho lưu trữ này được dựng lại: không phải bởi một bộ văn hóa của chính phủ nào, không phải bởi một học bổng số hóa hào phóng của đại học, thậm chí không chủ yếu do chính Cornell chủ động vươn ra ngoài — mà bởi hai cá nhân bình thường, một người là cựu chiến binh từng được huy chương, từng ở tù cải tạo, sau trở thành kỹ sư IBM, người kia là cựu học sinh Petrus Ký trở thành kỹ sư điện ở Virginia, mỗi người độc lập quyết định rằng một tấm thẻ thư viện công cộng cùng thật nhiều kiên nhẫn là đủ công cụ cho công việc này.
Các cơ quan chỉ bảo tồn những gì nằm trong phạm vi trách nhiệm và chu kỳ ngân sách của họ. Trần Hoài Thư và Võ Phi Hùng bảo tồn những gì mà bản thân họ không thể chịu nổi khi thấy nó biến mất lần thứ hai — một tờ báo mà chính quyền từng tìm cách bịt miệng, một tạp chí không ai khác còn nhớ từng tồn tại, một nội san trường học mà nếu không có họ sẽ mãi mãi chỉ còn là vi phim và không gì khác. Cornell đã đào cái giếng. Nhưng phải cần đến hai độc giả bình thường, làm việc một mình và gần như không công, mới thực sự đi múc nước lên và mang về nhà cho tất cả mọi người khác.
Nguồn tham khảo
- Trần Hoài Thư và ước nguyện phục hồi văn chương Miền Nam Việt Nam — VOA Tiếng Việt
- Di sản sách báo Miền Nam Việt Nam trên mạng (phần 1) — Trùng Dương, Tạp chí Nghiên cứu Việt Mỹ, Đại học Oregon
- Di sản sách báo Miền Nam Việt Nam trên mạng (phần 2) — Tạp chí Nghiên cứu Việt Mỹ, Đại học Oregon
- Trần Doãn Nho: Trò chuyện cùng Trần Hoài Thư về Thư Ấn Quán & Thư Quán Bản Thảo — tranhoaithu42.com
- Thời cực thịnh của nền văn học miền Bắc — tranhoaithu42.com
- Đồng Nai Văn Tập — Võ Phi Hùng, Hội Ái Hữu Petrus Trương Vĩnh Ký Úc Châu
- Chính Luận, Số 1946 (6–7 tháng Chín 1970), dòng ghi công cho Võ Phi Hùng — Internet Archive
- Chính Luận, Số 1777 (16 tháng Hai 1970), bản scan tại Kho Sách Xưa ghi công Võ Phi Hùng — ndclnh-mytho-usa.org
- Tiễn biệt nhà văn Trần Hoài Thư (1942–2024) — Saigon Nhỏ
- Nhà văn Trần Hoài Thư qua đời — cáo phó và chương trình tang lễ — Da Màu
- Tiểu sử Nhà văn/Nhà thơ Trần Hoài Thư — Phạm Cao Hoàng
- Nguyễn Minh Nữu: Trần Hoài Thư — Người của di sản văn học Việt Nam — Phạm Cao Hoàng
- Dự án vi phim bảo tồn báo chí Việt Nam thời chiến — Cornell Chronicle, 2005
- Tài Liệu Việt Học Tại Đại Học Cornell — Lâm Vĩnh Thế, via petruskyaus.net
- Việt Nam — Bộ sưu tập Á châu Thư viện Kroch, Đại học Cornell
- Đến thăm — Quyền lợi khách tham quan, Thư viện Đại học Cornell
- Thẻ thư viện miễn phí cho mọi khách tham quan Thư viện Đại học Cornell! — Cornell Chronicle, tháng 10/2024
- Mượn Liên Thư Viện Dành Cho Người Ngoài Cornell — Thư viện Đại học Cornell
- Dự Án Tư Liệu Đông Nam Á (SEAM) — Trung tâm Thư viện Nghiên cứu
- Bộ sưu tập Đỗ (Đình Tuấn) về Báo chí Việt Nam — UC Berkeley, Online Archive of California
