6.21.2026

Morricone's Cell Method in Film Scores

Author: Claude Opus AI

Hoctro's prompt: Mentioning in Ennio Morricone music interviews, he vaguely mentioned about a method of using a core, a nucleus group of notes, or motif idea, then expanded out to a song. Search the internet, in particular italian writings to see if the are dicussions about this. Report back as a md and html. show me your plan.


How a Few Notes Become a Score — A Survey of Italian Musicological Sources

You remembered Morricone vaguely describing a method where he started from a tiny core of notes — a "nucleus" or "motif idea" — and grew an entire piece from it. The memory is accurate. In the Italian musicological literature this is a well-attested technique with its own vocabulary: cellula (cell), nucleo (nucleus), modulo (module). It is not folklore about Morricone — it is how serious Italian critics, and Morricone himself, describe his film method.

This report stays inside the film-music side of his output (you specifically excluded the musica assoluta / concert works) and pulls together what Italian-language sources actually say.


1. The Vocabulary

Three terms recur across the Italian literature, and they are not synonyms.

Cellula — the smallest unit. Two, three, sometimes four notes. A melodic gesture so short it is almost pre-thematic. A cellula melodica is something you can hum after one hearing precisely because there is almost nothing to hum.

Nucleo — the cell once it begins to organise the piece. The nucleus is the cell promoted to a structural role: every subsequent theme will be heard against it, as a variant, an inversion, a re-harmonisation, or an extension.

Modulo — the macro level. A block of measures (typically eight, or multiples of eight) handed to a single section of the orchestra. Different modules can be combined, layered, or swapped at mixdown. This is the "modular" or "modulare" technique that Italian critics single out as Morricone's signature contribution to film scoring.

The chain is small to large: cellula → nucleo → modulo → film cue. The cell generates the nucleus; the nucleus is realised in modules; the modules are stacked and re-stacked to produce the score the audience hears.


2. The Lineage: Where the Method Came From

Morricone did not invent cell-based composition. He inherited it from his teacher Goffredo Petrassi at the Conservatorio di Santa Cecilia in Rome, and behind Petrassi stood Stravinsky and the European serialist tradition. Alessandro Carrera, writing in Doppiozero, calls this lineage a "cubist decomposition of music" — Stravinsky's reduction of the orchestra to "modernist nudity" in L'Histoire du Soldat and Les Noces is the direct precedent for Morricone's habit of breaking the standard Hollywood orchestra into spatialised fragments where each strand stays "perfectly perceptible."

The interesting thing — and the thing Italian critics keep emphasising — is that Morricone refused to wall this technique inside the concert hall. The same generative-cell habit that produced his Nuova Consonanza work also produced the spaghetti-western themes. Petrassi famously felt betrayed by his star pupil's drift into commercial cinema, but Morricone's reply was implicit in the music: the technique travelled. A two-note motif behind a Sergio Leone duel is doing the same structural work as a tone row in a serial piece — establishing a minimal generative kernel and exhausting its possibilities.

The theoretical statement of all this is Morricone and Sergio Miceli, Comporre per il cinema: teoria e prassi della musica nel film (Marsilio, 2001), distilled from courses the two men taught together at the Accademia Musicale Chigiana in Siena between 1991 and 1996. The book and the lectures are the place where Morricone himself codifies the cell/module vocabulary for students of film scoring.


3. Case Studies

3.1 Per un pugno di dollari (1964) — The Whistled Ostinato

The earliest mature example. The main theme is built around a small whistled motif that functions as an ostinato-cellula: it repeats, but each return carries different surrounding material — electric guitar, whip cracks, male voices, trumpet calls. The Italian sources stress that this score is where Morricone first replaced the Hollywood symphonic norm with what Carrera calls a deconstructed lexicon: "fischi, chitarre elettriche, fruste, campane, cori maschili e interventi solistici non convenzionali, organizzati secondo una logica che privilegiava la riconoscibilità tematica e la forza iconica del suono."

Note the priority: riconoscibilità tematica — thematic recognisability — first. A cell is by definition recognisable on a single hearing, because it has so few notes that the ear cannot lose it.

3.2 Il buono, il brutto, il cattivo (1966) — Two Notes, Three Characters

The textbook case. The famous main motif is, in Morricone's own description, a two-note cell that mimics a coyote's howl — a tight "grappoletto di la-re-la-re-la" (A-D-A-D-A figure). What Morricone does next is the cell method in pure form: the same two-note cell is assigned to each of the three protagonists, but realised by three different timbres:

  • Soprano flute for the Blondie (il Biondo)
  • Arghilofono (a custom-made ocarina-like instrument built by maestro Italo Cammarota) for Sentenza
  • Human voice for Tuco

Morricone explains in interview: "Quando dirigo il pezzo in concerto, gli ululati di coyote che danno il ritmo ai titoli del film sono realizzati di solito col clarinetto. Ma nella versione originale adottai soluzioni molto più inventive. Due voci maschili cantavano sovrapponendosi l'una con l'altra, una gridando A e l'altra E." — Two male voices, overlaid, one shouting "A" and the other "E," to imitate the animal's howl and evoke the ferocity of the wild West.

This is the cell method's pedagogical demonstration: the pitch material stays identical across all three characters; what changes is the colour. The film's musical architecture is therefore not three themes but one cell in three masks. The whole soundtrack hangs on a two-note interval.

3.3 C'era una volta il West (1968) — The Cell as Obsession

If GBU is the cell as identification card, Once Upon a Time in the West is the cell as psychological state. Harmonica's theme — played on a Bb chromatic harmonica by Franco De Gemini, with a small reverb to lend it a "vaguely spectral" quality — is a four-note cell. Italian analysts describe it as "una cellula melodica ripetuta, che cresce in intensità man mano che si avvicina la resa dei conti" (a repeated melodic cell that grows in intensity as the final reckoning approaches). The reiteration is structural and dramaturgical at once: it stages Harmonica's obsession with Frank as a sonic fact.

The Jill theme floats above this on a wide string carpet with harp and oboe, while a wordless soprano voice gives the music the epic span Leone wanted for his desert landscapes. The contrast — Frank's cruel rock-tinged figure against Harmonica's anguished cell and Jill's open lyricism — is built by varying what is done around the central cells, not by replacing them. The score is held together by a handful of intervals.

3.4 Giù la testa (1971) — The Modular Apex

Italian critics single out Giù la testa (released internationally as Duck, You Sucker! or A Fistful of Dynamite) as the moment where the modulo technique becomes fully visible. The Ondacinema survey describes the score as built by "segmentation of orchestral contributions," with each orchestral section receiving "un modulo di otto misure (o multipli)." The melodic family, the rhythmic family, and the harmonic family each speak their own language and can be combined freely at mixdown.

This is the move from cell to module made explicit. The composer is no longer simply writing themes — he is writing building blocks designed to be permuted. Ondacinema calls Giù la testa the "modello per la successiva concezione modulare basata sulla frammentazione di una partitura-madre in differenti soluzioni di missaggio" — the model for a subsequent modular conception based on the fragmentation of a master score into differing mixdown solutions.

The implication is important for understanding Morricone's craft: a film score, for him, is not a fixed object. It is a kit. The same nucleus can yield twenty cues that all sound related because they all share modular DNA, even when the surface material is unrecognisable.

3.5 The Mission (1986) — Gabriel's Oboe as Cell-from-Plainchant

In The Mission, the modular thinking widens further. Italian analysts describe a "wider articulation of modules" in which each voice can develop autonomously yet still combine "in varied combinations bearing specific symbolic values." Two themes carry the film: the lyrical Gabriel's Oboe, and the rhythmic indigenous-coded Vita Nostra. Only in the heart of the film do the two thematic motifs overlap perfectly — the cell-counterpoint as dramatic resolution.

The origin of Gabriel's Oboe itself is a cell of older provenance: the melody is built as a variation on the Gregorian chant Veni Creator Spiritus. Morricone takes a fragment of plainchant and treats it the way he would treat any other cell — extending, harmonising, and re-scoring it until it sounds entirely his own. The same technique applies whether the source is a coyote howl or ninth-century liturgy.

3.6 Stato di grazia — The Cell Reduced to Bare Minimum

A less famous but technically extreme example: in Stato di grazia (the "Hell's Kitchen" cue), the Ondacinema analysis describes a theme with "materiale ridotto al minimo, a tre note per gradi congiunti" — material reduced to the minimum, three notes by conjunct degree (i.e., stepwise, no leaps). That tiny three-note descent is then submitted to "obsessive repetition and transformation" with "continuous interruptions and resumptions," producing what the analyst calls a near-hypnotic evolution. This is the cell method at its most ascetic — almost nothing, indefinitely worked.

3.7 Il clan dei siciliani (1969) — The Cryptogram Cell

A delightful side example: the main theme of Il clan dei siciliani superimposes two materials, the second of which is a four-note cell on the pitches B♭ – A – C – B♮, which in German nomenclature spells B–A–C–H. Morricone, the Petrassi pupil, smuggles a Bach cryptogram into a heist-film score. It is a private joke, but it is also a cell, generative and developed exactly like the others.


4. What the Cell Method Actually Buys Morricone

Three things, all of which Italian critics identify:

Instant recognisability. Audiences walking out of a theatre humming a melody are humming a cell — Morricone could not have built his cultural footprint without melodies the ear can grasp in seconds.

Structural coherence across a score. Because every cue derives from the same nucleus, even contrasting cues feel as if they belong to the same film. There is no "ten unrelated tracks" problem.

Flexibility under directorial pressure. Modules can be re-cut, swapped, and recombined without losing identity. When a director changes an edit, Morricone does not have to recompose — he reassembles. This is the practical engine behind his absurd productivity (500+ scores).

The cell method is, in other words, the artistic and industrial solution to the same problem: how do you write distinctive, memorable, internally coherent music at the pace film production demands? You start small, and you let the small thing organise everything else.


5. Italian-Language Sources

Primary

  • Morricone, Ennio, and Alessandro De Rosa. Inseguendo quel suono. La mia musica, la mia vita. Conversazioni con Alessandro De Rosa. Milan: Mondadori, 2016. The autobiographical interview-book; the place where Morricone himself discusses cells and the connection to his Petrassi training.
  • Morricone, Ennio, and Sergio Miceli. Comporre per il cinema: teoria e prassi della musica nel film. Edited by Laura Gallenga. Venice: Marsilio, 2001. The theoretical/technical treatise from the Chigiana lectures (1991–1996). The codification of the method.

Musicological

  • Miceli, Sergio. Morricone, la musica, il cinema. Milan: Ricordi / Modena: Mucchi, 1994 (new edition ed. Maurizio Corbella). The foundational Italian study; detailed score-based analyses of cell and module construction across the major films.
  • Miceli, Sergio. Musica per film. Storia, estetica, analisi, tipologie. Lucca: LIM / Milan: Ricordi, 2009. Broader survey, with Morricone as recurring case study.

Essays and Press

  • Carrera, Alessandro. "Ennio Morricone: moderno sempre." Doppiozero. https://www.doppiozero.com/ennio-morricone-moderno-sempre — The Petrassi/Stravinsky/cubist-decomposition lineage essay.
  • "OndaNobel a Ennio Morricone." Ondacinema. https://www.ondacinema.it/speciali/scheda/ondanobel_ennio_morricone.html — The clearest popular-press account of the modulo technique in Giù la testa and Mission; the Stato di grazia three-note analysis.
  • "C'era una volta il West: la colonna sonora di Ennio Morricone." FullSong.it. https://www.fullsong.it/cera-una-volta-il-west-colonna-sonora-ennio-morricone/ — Cell-as-obsession analysis of the Harmonica theme.
  • "La colonna sonora più famosa di Ennio Morricone." Il Post, 7 July 2020. https://www.ilpost.it/2020/07/07/ennio-morricone-buono-brutto-cattivo/ — Direct Morricone quotes on the two-note coyote cell in GBU.
  • "Maestro Morricone così ulula il coyote." L'Adige, 3 March 2016. https://www.ladige.it/blog/2016/03/03/maestro-morricone-cosi-ulula-il-coyote-1.2850238 — Companion piece with the "la-re-la-re-la" notation of the cell.
  • "Le colonne sonore di Ennio Morricone." Wikipedia (Italian). https://it.wikipedia.org/wiki/Colonne_sonore_di_Ennio_Morricone — Useful index with the Il clan dei siciliani B-A-C-H cryptogram note.

6. A Closing Note on Why the Memory Stuck

You remembered something vague about a "core group of notes." The reason it stuck is that the method is unusual in film scoring. Most film composers write themes — eight- or sixteen-bar melodies that get reorchestrated. Morricone writes cells — two or three notes that get re-thought. The difference sounds technical but it is audible: you hear it whenever a Morricone film returns to its main motif and the motif is somehow shorter, more naked, more specific than the equivalent in a Williams or Goldsmith score. Two notes for three killers. Four notes for a man with a harmonica. Three conjunct steps for a tenement in Hell's Kitchen. That is the cell method, and Italian musicology has been describing it under that name for over thirty years.

"Io non sono lì" — Ba căn phòng hòa âm: phân tích chuyển điệu

Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.


Bữa nọ Học Trò mở bản hợp âm bài "Io non sono lì" ra coi, định bụng dò chơi cho vui thôi. Vài phút sau ảnh nhắn qua: "Cái này lạ quá. Phiên khúc 2 đột nhiên chuyển từ DO thăng thứ qua MI thứ, mà giai điệu vẫn y như cũ. Rồi điệp khúc lại bật từ MI thứ qua MI trưởng. Cuối cùng đoạn dạo lại đưa mình về DO thăng thứ. Sao ổng làm được vậy?"

Câu hỏi đó nó kéo tôi ngồi xuống cả buổi sáng. Bởi vì khi mò từng hợp âm trong bản nhạc này, mới thấy cái cách Baglioni cùng Celso Valli sắp đặt đường đi của bài hát không phải kiểu thường tình. Người nghe lướt qua chỉ thấy bài buồn buồn, êm ru. Người soạn nhạc nào ngồi lại xé từng nét thì sẽ nhận ra: bài này đi qua ba căn phòng âm giai khác nhau. Mà đường đi với đường về thì không cân xứng chút nào. Đi thì xa và rõ rệt. Về thì gần và tàng hình. Đó là cái khôn ngoan của một người đã viết nhạc hơn năm chục năm.


Ba căn phòng

Bài hát có ba âm giai chánh.

DO thăng thứ (C#m) là căn phòng cội nguồn, nơi bài hát mở đầu và sau cùng cũng quay về. Phiên khúc 1 ở đây.

MI thứ (Em) là căn phòng thứ nhì, cách căn phòng đầu một quãng ba thứ đi lên. Phiên khúc 2 dọn vô đây.

MI trưởng (E) là căn phòng thứ ba, nơi điệp khúc cư ngụ. Đây là căn phòng kỳ lạ nhứt. Bởi vì nó vừa là "song sinh trưởng" của MI thứ — cùng nốt gốc, chỉ khác cái sắc thái từ thứ qua trưởng — vừa là "trưởng tương ứng" của DO thăng thứ, dùng chung bộ khóa nhạc bốn dấu thăng.

Tức là MI trưởng đứng giữa, làm gạch nối cho hai căn phòng còn lại. DO thăng thứ với MI thứ thì xa nhau lắm — hổng có một hợp âm nào chung. Mà MI trưởng thì kề bên cả hai. Ai bố cục được kiến trúc này thì người đó đã viết nhạc kha khá lâu rồi. Người mới ra nghề sẽ không nghĩ tới việc đặt điệp khúc ở chỗ giao điểm như vậy.

Phiên khúc 1 và phiên khúc 2 — cùng một bộ xương, dời lên ba cung

Nhìn vô bản hợp âm, sẽ thấy điều này rõ như ban ngày.

Phiên khúc 1 đi như vầy:

DO#m → FA#m7 → SI9 → MI7+ → LA7+ → RE#m7♭5 → SOL#7 → DO#m9

Phiên khúc 2 đi như vầy:

MIm → LAm7 → RE9 → SOL7+ → DO7+ → FA#m7♭5 → SI7 → MIm9

Hai chuỗi hợp âm này, nếu đọc bằng bậc La Mã thì y hệt nhau: i → iv → ♭VII → III → ♭VI → ii°7 → V → i. Một cái vòng năm bậc đi xuống — cái khuôn cũ kỹ của canzone Ý từ thời Modugno, Tenco về sau. Baglioni cùng Celso Valli chỉ lấy nguyên cái khuôn đó, dời lên một quãng ba thứ, rồi đặt vô phiên khúc 2. Giai điệu trên mặt cũng dời theo y chang. Cho nên Học Trò nghe vô thấy "vẫn cùng một bài hát" là đúng — bộ xương không đổi. Chỉ có cái phòng đã đổi.

Vậy mà tại sao chỗ chuyển này lại êm như nhung, dù hai âm giai hổng có một hợp âm chung nào? Câu trả lời nằm ở nốt trầm. Phiên khúc 1 không kết trên DO#m thường, mà kết trên DO#m9/SI — tức là DO#m9 với nốt SI ở bè trầm. Rồi phiên khúc 2 mở ra trên MIm. Nốt SI trầm trượt xuống nốt MI — một bước đi xuống quãng bốn, nghe như một câu chuyển bè trầm hết sức tự nhiên. Người soạn không cần báo trước, không cần hợp âm dẫn nhập rườm rà. Chỉ một bước trầm, là người nghe đã ngồi sẵn trong căn phòng mới mà chưa kịp nhận ra mình vừa bị mang đi.

Đây là cái mà lý thuyết âm nhạc Tây phương gọi là chuyển điệu trung gian sắc giai (chromatic mediant modulation). Một kiểu chuyển khá hiếm trong nhạc đại chúng, vì hai âm giai không có hợp âm chung nên không thể chuyển bằng kiểu pivot truyền thống. Chỉ có cách nhảy cái rụp. Mà Baglioni nhảy cho khéo tới mức không nghe ra tiếng động.

Phiên khúc 2 dẫn vô điệp khúc — chốt cửa nằm ở hợp âm SI7

Đoạn này mới là chỗ tài tình nhứt của cả bài, mà cũng là chỗ Học Trò đã ngạc nhiên khi đọc bản hợp âm.

Cuối phiên khúc 2, ba hợp âm sau chót đi như sau:

DO7+ → SI7sus4 → SI7 → (vô điệp khúc) MI

Trong âm giai MI thứ, SI7 là hợp âm bậc V — hợp âm trội. Thường thường thì SI7 phải dẫn về MI thứ. Đó là luật tự nhiên của hòa âm. Vậy mà ở chỗ này, Baglioni hổng làm như vậy. Ổng để SI7 nguyên đó, rồi giải quyết về MI trưởng — chớ không phải MI thứ. Một cú đảo chiều rất nhỏ, nhưng nó là cái xương sống cảm xúc của cả bài.

Cái biến hóa này nhỏ xíu mà nó là cả một cuộc đảo lộn. Hợp âm SI7 vẫn y nguyên, mà điểm đến của nó thì đã đổi: từ "V của MI thứ" — chỗ ai cũng đoán được — thành "V của MI trưởng" — chỗ chỉ có người soạn nhạc lão luyện mới nghĩ ra. Một hợp âm trội mà có hai đường về. Một về phòng tối, một về phòng sáng. Baglioni chọn đường sáng.

Người Tây gọi kiểu chuyển này là tái diễn giải hợp âm trội (dominant reinterpretation). Chỉ một nốt thay đổi — SOL thường thành SOL thăng — mà cả căn phòng đổi ánh sáng. Người nghe ngơ ngác: "Ủa, sao đột nhiên ấm vầy?" Cái ấm đó chính là MI trưởng. Cái khoảnh khắc lóe sáng đó trùng với câu hát "Io non sono lì" — tôi không có ở đó. Một sự khẳng định buồn được nâng lên bằng một hợp âm trưởng. Đó là cái nghịch lý hay nhứt của bài hát.

Và MI trưởng — căn phòng thứ ba của bài — không hề là người lạ. Nó là chỗ Baglioni đã sắp xếp sẵn từ trước. Bởi vì MI trưởng là âm giai trưởng tương ứng của DO thăng thứ. Hai âm giai này dùng chung bốn dấu thăng (FA#, DO#, SOL#, RE#). Tức là điệp khúc MI trưởng, dù nghe có vẻ rời xa căn phòng cội nguồn DO thăng thứ, thực ra vẫn ở trong cùng một bộ khóa nhạc. Hổng đi đâu hết. Chỉ là đổi tâm điểm từ DO# (thứ) qua MI (trưởng) trong cùng một bảy nốt.

Cho nên cú nhảy từ MI thứ qua MI trưởng cũng đồng thời là cú nhảy về quê hương DO thăng thứ. Một mũi tên trúng hai con chim.

Đoạn dạo trở về — vùng lưỡng tính

Sau khi điệp khúc kết thúc, đoạn dạo của phần mở đầu được vắt lại làm cầu nối, đưa bài hát về phiên khúc kế tiếp ở DO thăng thứ. Đoạn cầu nối này đi như sau:

LA7+ → SI/LA → MI/SOL# → FA#m7 → FA#m6+ → DO#madd9

Đọc bằng MI trưởng thì là: IV → V → I → ii → ii(maj7) → vi. Một câu chấm cadence hoàn chỉnh, rồi nhẹ nhàng rớt xuống bậc sáu — tức DO thăng thứ.

Đọc bằng DO thăng thứ thì là: ♭VI → ♭VII → III → iv → iv(maj7) → i. Một câu chấm cadence kiểu modal, dẫn thẳng về chủ âm.

Sáu hợp âm đó thuộc cả hai âm giai cùng một lúc. Đây là cái mà tôi muốn gọi là vùng lưỡng tính — nghe được theo cả hai cách, không cam kết bên nào. Cho tới khi nốt cuối cùng rớt xuống DO# thì mới biết: à, hóa ra là về DO thăng thứ. Không một ai phải tuyên bố "bây giờ chuyển về DO thăng thứ" — cái chuyển đó tự xảy ra trong sự im lặng. Người soạn nhạc không nói gì hết, mà người nghe đã ngồi sẵn trong phòng cội nguồn, sẵn sàng nghe phiên khúc mới.

Cái thủ pháp này nó tinh tế như một người chủ nhà khôn khéo. Khách bước vô nhà mà không cần ai chỉ đường, không cần ai mở cửa. Bốn bức tường cứ tự mọc lên quanh khách, lúc nào không hay.

Hình học của bài hát

Tóm tắt cái cấu trúc, có thể vẽ như sau:

                    MI trưởng (điệp khúc)
                   /                    \
   trưởng tương ứng                      song sinh trưởng
                 /                        \
            DO#m                          MIm
        (Phiên khúc 1)  ←  quãng ba thứ  → (Phiên khúc 2)
                          (chromatic mediant)

Ba căn phòng. DO thăng thứ với MI thứ ở xa nhau — không có hợp âm chung. MI thứ với MI trưởng kề bên — cùng gốc, chỉ khác một nốt. DO thăng thứ với MI trưởng dùng chung bộ khóa nhạc.

Cho nên đường đi và đường về không cân.

Đi thì xa và rõ ràng — DO thăng thứ nhảy quãng ba thứ qua MI thứ, một bước chromatic mediant kịch tính.

Về thì gần và tàng hình — MI thứ qua MI trưởng chỉ là một nốt nhỏ đổi từ SOL qua SOL thăng. MI trưởng qua DO thăng thứ chỉ là đổi chủ âm trong cùng bộ khóa nhạc.

Chuyến đi thì người nghe nghe rõ — có cảm giác đất nghiêng. Chuyến về thì người nghe hổng kịp nhận ra mình đã về tới nhà.

Ý nghĩa cảm xúc của ba căn phòng

Bây giờ ráp lại với lời ca thì mới thấy hết cái hay.

Phiên khúc 1 ở DO thăng thứ là sự quan sát thì hiện tại. Ai mà biết được liệu em có còn thức giấc nửa mê nửa tỉnh, có còn hơ ấm trước ngực với tách cà phê. Một nỗi sầu ấm áp, tỉnh táo, không khóc lóc. Cái thứ giọng của một người đàn ông đã chấp nhận.

Phiên khúc 2 ở MI thứ vẫn là quan sát đó, nhưng lạnh hơn. Cùng những hình ảnh sinh hoạt thường nhật — đi kiếm chỗ đậu xe, ngồi tô son trong kẹt đường, ngoái đầu lại với cái vẻ thất thần. Mà giọng nhạc đã chuyển sang một âm giai xa hơn, tối hơn. Cùng giai điệu, mà lạnh đi.

Mà để ý kỹ hơn nữa, chỗ phiên khúc 2 kết thúc — chính là câu hỏi trung tâm của cả bài: "Se è meglio esserci o non esserci" — có mặt hay vắng mặt, đằng nào hơn. Cái việc bị rớt xuống MI thứ chính là cái lúc người đàn ông mất tự tin. Quãng ba thứ thấp hơn đó là tiếng nói thầm của sự nghi ngờ. Cái câu hỏi không có câu trả lời.

Rồi điệp khúc bật vô ở MI trưởng. "Io non sono lì... mi sento come se io fossi lì." Tôi không có ở đó, mà tôi vẫn cảm như mình đang có đó. Hợp âm SI7 đổi đường đi. Nốt SOL thường trở thành SOL thăng. Căn phòng sáng lên. Mà đây không phải sự chối bỏ — đây là sự chấp nhận được nâng lên thành ký ức. Âm giai trưởng ở đây không phải cái vui của người có em. Đó là cái ấm của người vẫn còn nhớ em. Hai cảm giác khác nhau xa lắm. Baglioni biết cái khác đó, và ổng dùng MI trưởng cho đúng nghĩa của nó.

Đoạn dạo trở về là vùng lưỡng tính — MI trưởng và DO thăng thứ hòa lẫn vào nhau. Ký ức tan chảy trở lại với hiện tại. Không có ranh giới rõ ràng nào hết.

Phiên khúc kế tiếp lại ở DO thăng thứ. Sự quan sát tiếp tục. Vòng tuần hoàn bắt đầu lại — em pha cà phê, em tập thể dục, em về khuya tựa đầu lên cái gối mà người đàn ông vẫn gọi là "của tôi". Cùng cái âm giai cội nguồn. Cùng cái giọng tỉnh táo của người đã chấp nhận. Mà người nghe đã đi qua một chuyến hành trình qua hai căn phòng kia rồi, nên cái sự "trở lại bình thường" này nó không còn bình thường nữa. Nó mang theo bóng dáng của MI thứ và ánh sáng của MI trưởng.

Lời cuối

Cho nên cái mà Học Trò quan sát — phiên khúc 2 chuyển từ DO thăng thứ qua MI thứ, điệp khúc đổi từ MI thứ qua MI trưởng, rồi đoạn dạo đưa về lại DO thăng thứ — chính là cái xương sống hòa âm của bài hát. Mà ba bước chuyển đó hổng phải kỹ thuật để khoe khoang. Ba bước đó là ba trạng thái tâm hồn của người đàn ông đứng tuổi: quan sát, nghi ngờ, chấp nhận, rồi quan sát tiếp.

Hợp âm SI7 ở cuối phiên khúc 2 là cái chốt cửa của cả bài. Một hợp âm, hai đường về. Ổng chọn đường sáng. Vậy là đủ.

Tách trà tôi pha hồi nãy giờ đã nguội. Hồi mở bản hợp âm ra coi, tôi đâu có nghĩ là sẽ ngồi cả buổi sáng vầy. Mà rồi cũng đáng. Có những bài hát nó hay không phải ở chỗ giai điệu, mà ở chỗ kiến trúc bên dưới — cái phần mà người nghe bình thường không thấy được. "Io non sono lì" là một bài như vậy. Một người đàn ông sáu mươi chín tuổi ngồi xuống, viết một bài hát về sự vắng mặt, mà đặt cái sự vắng mặt đó trong một bộ khóa nhạc mà chính nó cũng có hai cách hiểu. Một thứ và một trưởng. Một có và một không.

Ngoài kia trời đã quá giữa trưa. Tôi đứng dậy rót thêm tách trà nóng. Mà thôi, chắc tôi sẽ ngồi nghe lại bài này thêm một lần nữa trước khi đi ra ngoài.


Tài liệu tham khảo

  1. Accordi e Spartiti — "Io non sono lì — Accordi" (bản hợp âm chính thức)
  1. Bài tham khảo cùng tác giả: "Io non sono lì" — Khi Claudio Baglioni hát lời tạ từ của một người đàn ông đứng tuổi

Phụ chương — Bài "Io non sono lì" cho tai nghe được mấy nốt?

Tác giả: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.


Sau khi đọc bài phân tích "Io non sono lì" kỳ trước, Học Trò có gửi qua thêm một câu nhận xét. Ảnh nói: "Một trong những lý do căn bản người ta chuyển điệu là để cho tai người nghe được nghe thêm nốt mới. Một âm giai chỉ cho có bảy nốt thôi mà. Bị nhốt mãi trong bảy nốt thì tai nó cũng buồn ngủ chớ bộ." Câu đó kéo tôi mở bản hợp âm "Io non sono lì" ra một lần nữa, nhưng lần này không nhìn vô hợp âm. Nhìn vô từng nốt.

Bởi vì cái ý ảnh đưa ra nó đụng vô một sự thật mà người soạn nhạc nào cũng biết: một âm giai chỉ cho bảy nốt. Bảy chữ trên bảng phím đàn. Hết. Muốn thêm thì phải mượn, phải đi qua phòng khác. Mà mỗi cuộc chuyển điệu là một lần thắp thêm một bộ nốt mới cho tai người nghe.

Bảy, bảy, bảy — mà cộng lại không phải hai mươi mốt

Trong "Io non sono lì", ba căn phòng âm giai cho mình ba bộ bảy nốt như sau.

DO thăng thứ — bộ khóa bốn dấu thăng — cho bảy nốt: DO#, RE#, MI, FA#, SOL#, LA, SI.

MI thứ — bộ khóa một dấu thăng — cho bảy nốt: MI, FA#, SOL, LA, SI, DO, RE.

MI trưởng — bộ khóa bốn dấu thăng, y như DO thăng thứ — cho bảy nốt: MI, FA#, SOL#, LA, SI, DO#, RE#.

Bây giờ ba bộ bảy nốt đó, cộng lại mà không đếm trùng, ra bao nhiêu? Đếm thử coi. DO thăng thứ với MI trưởng dùng chung bộ khóa, nên bảy nốt y chang nhau: DO#, RE#, MI, FA#, SOL#, LA, SI. Rồi MI thứ thêm vô ba nốt khác biệt: SOL thường, DO thường, RE thường. Cộng lại được mười nốt.

Mười trên mười hai.

Cái pa-lê âm thanh của bài hát này đi qua mười trên mười hai nốt của cả bảng phím đàn. Chỉ thiếu có FA thường và LA thăng là kín cả bộ chromatic Tây phương. Một bài hát buồn buồn, êm ru, mà bên dưới là cả một bộ pa-lê rộng gần kín. Đó là lý do tai người nghe không thấy chật chội suốt năm phút nhạc. Một bài hát ở yên một âm giai, dù viết hay tới mấy, cũng chỉ cho tai bảy nốt. Còn bài này cho mười.

Cú chuyển qua MI thứ — nơi nốt mới đổ vô

Cái mà tôi muốn dừng lại lâu là cú chuyển từ DO thăng thứ qua MI thứ ở đầu phiên khúc 2. Đây là chỗ ba nốt mới ập vô cùng một lúc.

Hai âm giai này — như đã nói trong bài trước — không có hợp âm chung. Mà chúng cũng không có nhiều nốt chung. So đúng: cả hai đều dùng MI, FA#, LA, SI. Bốn nốt chung. Còn ba nốt thì khác hẳn. DO thăng thứ có DO#, RE#, SOL#. MI thứ thay ba nốt đó bằng DO thường, RE thường, SOL thường.

Tức là khi bước qua phiên khúc 2, ba nốt trong tai người nghe đột nhiên rớt xuống một nửa cung cùng một lúc. DO# rớt xuống DO. RE# rớt xuống RE. SOL# rớt xuống SOL. Ba bước rớt xuống đồng thời. Đó là cái nguyên do thiệt sự của cảm giác "đất nghiêng" mà tôi đã nhắc trong bài trước. Cảm giác đó không tới từ hợp âm. Nó tới từ chính ba nốt rớt xuống.

Đặc biệt nốt SOL thường. Trong suốt phiên khúc 1, tai người nghe đã quen với SOL thăng — nó là quãng năm của DO thăng thứ, một nốt sáng và chắc. Bây giờ qua phiên khúc 2, SOL bị hạ nửa cung. Cái sáng mất đi. Nốt SOL thường nghe đục hơn, trầm hơn, gần với tiếng nói thầm hơn. Mà chính câu hát ở phiên khúc 2 cũng là câu hát chứa câu hỏi nghi ngờ — "Se è meglio esserci o non esserci". Có mặt hay không có mặt, đằng nào hơn. Cái nghi ngờ đó được nốt SOL trầm xuống nửa cung đỡ lưng cho.

Người soạn nhạc lão luyện không cần nói "đây là chỗ nghi ngờ". Ổng chỉ cần hạ ba nốt xuống nửa cung. Cái nghi ngờ tự xuất hiện trong tai người nghe.

Hợp âm DO7+ — một nốt mượn, một khoảnh khắc

Trong phiên khúc 2, có một hợp âm đáng dừng lại. DO7+ — tức là Cmaj7 — chứa bốn nốt: DO, MI, SOL, SI.

Cái nốt DO thường trong hợp âm này nó là một sự kiện. Bởi vì DO thăng là nốt cội nguồn của cả bài hát (chủ âm của âm giai DO thăng thứ). Mà ở chỗ này, ngay trước khi vô điệp khúc, người soạn lại đặt cái DO thường vô. Một nốt cách chủ âm cội nguồn đúng nửa cung. Một thoáng tối ngay trước khi đèn bật sáng.

Hợp âm này nằm trong âm giai MI thứ, nên về mặt lý thuyết thì DO thường là nốt tự nhiên — không phải mượn. Nhưng cái tai người nghe thì không hiểu lý thuyết. Cái tai người nghe vẫn còn ghi nhớ phiên khúc 1, vẫn còn DO thăng treo trên đó. Nghe DO thường ở chỗ này là nghe một sự đối lập. Nốt thường đứng kề nốt thăng. Hai cái mà tai không thể nhầm lẫn được, cũng không thể chứa cùng một lúc.

Đó là lý do hợp âm DO7+ — chỉ vang lên trong vài giây — lại để dấu ấn sâu tới vậy. Một nốt mới đặt đúng chỗ.

Hợp âm SI7 — bốn nốt cũ, một điểm rơi mới

Đến cú chuyển từ MI thứ qua MI trưởng, lại là chuyện khác. Hai âm giai này chỉ khác nhau ba nốt: SOL/SOL#, DO/DO#, RE/RE#. Khi điệp khúc bật sáng, ba nốt trong tai người nghe thăng lên một nửa cung. Ngược lại hoàn toàn với bước chuyển trước.

Trong cả ba nốt thăng lên đó, nốt SOL thăng là nốt quan trọng nhứt. Bởi vì nó là nốt đệ tam của MI trưởng — nốt quyết định điệp khúc là trưởng hay thứ. Đó cũng là cái nốt mà hợp âm trội SI7 phải dẫn về khi giải quyết về MI trưởng. Một nốt thôi, mà nó là toàn bộ ánh sáng của điệp khúc.

Cái thú vị ở chỗ — hợp âm SI7 thì y nguyên: SI, RE#, FA#, LA. Vẫn cùng bốn nốt đó. Không thêm gì. Không bớt gì. Nhưng tai người nghe đã được dạy ở phiên khúc 2 rằng SI7 dẫn về MI thứ — về cái SOL thường. Bây giờ ổng đưa nó về SOL thăng. Cùng cú huých. Cùng cú đẩy. Khác cái điểm rơi.

Bốn nốt của SI7 vẫn là bốn nốt cũ. Cái nốt mới — SOL thăng — xuất hiện ở chỗ giải quyết. Đó là khoảnh khắc người nghe nhận ra ánh sáng. Ánh sáng đó chỉ là một nốt. Mà nốt đó vừa đủ để đổi cả căn phòng.

Vùng lưỡng tính — chỗ không có nốt mới nào hết

Đoạn dạo trở về thì lại là một chuyện khác hẳn. Sáu hợp âm trong đoạn này — LA7+, SI/LA, MI/SOL#, FA#m7, FA#m6+, DO#madd9 — tất cả đều nằm trong bộ khóa bốn dấu thăng. Tức là chúng đồng thời thuộc về MI trưởng và DO thăng thứ.

Đoạn này không có nốt mới nào hết. Tất cả nốt đều đã quen tai từ điệp khúc và phiên khúc 1. Mà cái khôn ngoan nằm chính ở chỗ này: vì không có nốt mới, nên người nghe không nhận ra mình vừa được chuyển về DO thăng thứ. Chuyến về tàng hình bởi vì pa-lê nốt không hề đổi.

Nếu đoạn dạo có một nốt SOL thường thoáng qua thôi — chỉ một thôi — thì người nghe sẽ giật mình, sẽ biết là sắp có chuyện chuyển. Mà Baglioni cùng Celso Valli không đặt nốt nào như vậy hết. Toàn bộ đoạn này là một dải mượt, không có dấu hiệu chuyển. Cho nên cái hay của đoạn dạo không nằm ở nốt mới — mà nằm ở chỗ vắng mặt của nốt mới.

Một bộ phim mà người dẫn truyện không xuất hiện. Người nghe đi qua một cánh cửa mà không thấy cánh cửa.

Bốn nốt trục, sáu nốt đổi

Có một điều nữa đáng nói. Trong mười nốt của bài hát, có bốn nốt chạy xuyên qua cả ba căn phòng, không hề đổi: MI, FA#, LA, SI.

Bốn nốt này là cái trục bất biến. Cho dù bài có chuyển từ DO thăng thứ qua MI thứ qua MI trưởng rồi quay về, bốn nốt này vẫn nằm đó. Chúng có mặt trong cả ba âm giai. Chúng là cái cầu mà tai người nghe nắm tay khi đi qua các căn phòng. Như đi qua một thành phố lạ mà luôn nắm tay một người bạn cũ.

Còn sáu nốt kia thì đổi luân phiên. DO# với DO thường chia nhau xuất hiện. RE# với RE thường chia nhau. SOL# với SOL thường chia nhau. Mỗi cú chuyển điệu là một lần đổi trắng đen giữa các cặp này. Mà bốn nốt trục thì luôn luôn ở đó để đỡ lưng cho cuộc đổi.

Đây là điều mà người nghe bình thường không thấy. Họ chỉ thấy bài hát mượt. Sự mượt đó là do bốn nốt trục đỡ lưng cho sáu nốt đổi. Nếu bốn nốt trục cũng đổi luôn thì bài hát sẽ nghe như bị xé rách.

Cái bài toán mười hai nốt

Quay lại với câu nhận xét của Học Trò. Ảnh nói chuyển điệu là để mở rộng tai người nghe. Đúng thiệt. Nhưng cách mở rộng đó cần phải có kỷ luật.

"Io non sono lì" không bao giờ đưa cho người nghe sáu nốt mới cùng một lúc. Cú chuyển nào cũng chỉ cho một bộ ba nốt đổi nửa cung. Cú chuyển nào cũng để bốn nốt chung làm trục. Tức là người nghe đi qua mười nốt, mà lúc nào cũng có ít nhất bốn nốt quen thuộc đỡ lưng.

Một người mới viết nhạc thường hay nhồi nốt mới cho thật nhiều, cho thật "lạ". Một người đã viết năm chục năm thì hiểu khác. Họ biết nốt mới chỉ có giá trị khi đặt cạnh nhiều nốt cũ. Quá nhiều cái mới thì tai mất phương hướng, không còn nghe ra sự ngỡ ngàng. Mà chỉ cần một nốt mới đặt đúng chỗ — cái SOL thường ở đầu phiên khúc 2, cái DO thường trong hợp âm DO7+, cái SOL thăng ở khoảnh khắc SI7 giải quyết về MI trưởng — là đủ thay đổi cả không khí.

Cả bài là một bài giảng về cái việc đó. Ba cuộc chuyển điệu, mỗi cuộc đem lại một nhóm nhỏ nốt mới, mỗi nhóm nhỏ đem lại một sắc thái cảm xúc cụ thể. Mười nốt được sử dụng trong năm phút nhạc. Mà người nghe bình thường, nghe lướt qua, chỉ thấy "bài buồn, êm". Cái êm đó là kết quả của một sự sắp xếp tỉ mỉ tới từng nốt.

Lời cuối

Câu nói của Học Trò làm tôi nghĩ về một bài học cũ. Hồi xưa, các nhạc sĩ tiền chiến Việt Nam — Đặng Thế Phong, Văn Cao, Phạm Duy thời đầu — họ cũng chuyển điệu, nhưng đa số là chuyển từ trưởng qua thứ tương ứng, hoặc qua hạ át, thượng át gần kề. Mấy cuộc chuyển đó thường giữ nguyên bộ khóa, hoặc chỉ đổi một dấu thăng giáng. Tức là chuyển mà chỉ thêm một hoặc hai nốt mới. Cái pa-lê vẫn quanh quẩn bảy tám nốt.

Baglioni — và rộng hơn là truyền thống canzone Ý thế kỷ hai mươi — thì khác. Họ kế thừa cách viết của Tin Pan Alley Hoa Kỳ với của nhạc cổ điển Đức Áo, biết cách đi xa hơn, biết cách thực sự mở rộng tai người nghe ra tới mười nốt. "Io non sono lì" là một thí dụ tinh hoa của truyền thống đó. Mà cái tài là ổng làm cho cú mở rộng tới mười nốt nghe êm như không có gì xảy ra.

Cái kết là gì? Cái kết là một người nghe Việt Nam, ngồi trong một quán cà phê ở Phú Nhuận hay Tân Bình, nghe bản nhạc này phát ra từ cái loa thùng cũ, sẽ không bao giờ phân biệt được DO thăng thứ với MI thứ với MI trưởng. Mà người đó vẫn sẽ cảm thấy bài hát có chiều sâu, có sự đầy đặn. Cái đầy đặn đó được dựng nên bằng mười nốt thay vì bảy. Bằng ba căn phòng thay vì một. Bằng năm chục năm kinh nghiệm.

Đó là cái mà Học Trò đã chú ý khi mở bản hợp âm ra coi. Mà cái đó chính là cái phép thuật âm thầm của bài hát này — phép thuật mà chỉ những người soạn nhạc lão luyện mới làm được, và người nghe thì chỉ cần nhận được sự rung động, không cần biết tên gọi của từng nốt.

Tách trà thứ hai của tôi giờ cũng đã nguội. Mà cũng kệ. Tôi vói tay vặn lại bài hát từ đầu.


Tài liệu tham khảo

  1. Bài chính: "Io non sono lì" — Ba căn phòng hòa âm: phân tích chuyển điệu
  1. Bài viết đầu: "Io non sono lì" — Khi Claudio Baglioni hát lời tạ từ của một người đàn ông đứng tuổi
  1. Accordi e Spartiti — "Io non sono lì — Accordi" — bản hợp âm chính thức

"Io non sono lì" — Khi Claudio Baglioni hát lời tạ từ của một người đàn ông đứng tuổi

Tác giả: Claude AI Opus 4.6 model, dưới sự dẫn dắt prompt và chỉnh sửa (chút đỉnh) của Học Trò!


Bữa nọ tôi mở dĩa hát ra nghe lại bài "Io non sono lì" lần thứ mấy chục, lúc đó đã quá nửa đêm. Tiếng dương cầm của Celso Valli khẽ trỗi như có người đang lần mò bước trong cái phòng quen mà tối om. Rồi tới giọng Claudio Baglioni — sáu mươi chín tuổi khi thâu bản này — chậm rãi, hơi khàn, như thể ổng vừa thức dậy giữa cơn mộng và quên mất rằng người đàn bà đã không còn nằm bên cạnh nữa. Bài hát chưa tới hai phút thì tôi đã đặt cái ly xuống, ngồi im. Phải nói thiệt: nó làm tôi nhớ tới một người mà tôi tưởng mình đã quên rồi.


Người con của Roma

Muốn hiểu bài hát này thì phải hiểu cái người viết ra nó.

Claudio Baglioni sinh ngày 16 tháng năm năm 1951 tại Roma, trong một gia đình lao động bình thường. Ổng cao một thước tám lăm, dáng cao gầy, mái tóc đen rồi bạc dần theo năm tháng, giọng nói trầm và ấm. Hồi mới mười tám tuổi, vào năm 1969, ổng ra dĩa đơn đầu tay "Signora Lia" — một bài hát giễu cợt kể chuyện một bà vợ ngoại tình. Bán không chạy. Người ta cười, người ta quên. Nhưng cái duyên với âm nhạc của Baglioni nó không tắt vầy được.

Ba năm sau, năm 1972, ổng tung ra album "Questo piccolo grande amore" — "Tình yêu nhỏ lớn này". Bài hát chủ đề trở thành hiện tượng, và sau này, vào năm 1985, được bình chọn là "Bài hát Ý của thế kỷ". Hồi đó ổng mới có hai mươi mốt tuổi đầu. Năm 1974, ổng thâu bài "E tu..." có phần phối khí của Vangelis — phải, chính là cái Vangelis mà sau này soạn nhạc cho phim "Chariots of Fire". Bài đó đoạt giải Festivalbar.

Tới năm 1975, album "Sabato pomeriggio" ra đời, mang dấu ấn của thi sĩ Giacomo Leopardi — một thi nhân lãng mạn Ý thế kỷ mười chín chuyên viết về nỗi chờ đợi, về cõi vô vọng êm đềm. Đó là lúc Baglioni bắt đầu cho thấy ổng không phải chỉ là một anh hát bài tình ca thường thường. Ổng là một nhà thơ có giai điệu. Năm 1977, ổng cho ra "Solo" — album đầu tiên ổng tự nắm trọn vẹn cả lời lẫn nhạc lẫn việc sản xuất.

Bước ngoặt thiệt sự đến năm 1981, với album "Strada facendo" — "Trên đường đi". Đây là dĩa hát Ý đầu tiên bán được một triệu bản. Năm sau, tour Alé Oó của ổng trở thành tour diễn đầu tiên trong lịch sử nhạc Ý lấp đầy các sân vận động lớn. Cũng năm đó, tháng sáu năm 1982, ổng có con trai đầu lòng, và viết bài "Avrai" — "Con sẽ có" — chỉ trong một ngày. Một bài hát từ cha gửi con, mộc mạc tới rớt nước mắt.

Đỉnh cao thương mại đến với "La vita è adesso" năm 1985 — "Đời sống là bây giờ". Bốn triệu bản. Cho tới giờ vẫn là album bán chạy nhứt trong lịch sử nhạc Ý. Tour kèm theo thu hút hơn một triệu rưỡi khán giả. Buổi diễn ở Roma được truyền hình trực tiếp — lần đầu tiên trong lịch sử nhạc Ý. Năm 1986, ổng làm tour "Assolo" — một mình ổng trên sân khấu, đàn ghi-ta điện, dương cầm, pianola, máy tổng hợp âm và MIDI. Cái thời mà ở Mỹ Prince còn đang dạo chơi với MIDI, thì một anh Ý cũng đang vọc thử y vậy. Năm 1988, ổng tham gia tour "Human Rights Now!" cùng với Peter Gabriel, Sting và Bruce Springsteen — đứng chung sân khấu với những tên tuổi đó là chuyện không phải nghệ sĩ Ý nào cũng làm được.

Năm 1990, sau ba năm thâu, ổng cho ra album đôi "Oltre" — "Bên kia". Đa số người yêu nhạc Ý vẫn xem đây là kiệt tác của ổng. Tạp chí Billboard khen buổi diễn năm 1991 là "buổi hòa nhạc hay nhứt thế giới trong năm". Sau đó ổng còn ra "Io sono qui" (1995, một triệu rưỡi bản) và "Viaggiatore sulla coda del tempo" (1999, nửa triệu bản trong một tháng). Ba dĩa này, theo lời ổng, hợp thành "bộ ba thời gian" — quá khứ, hiện tại, tương lai.

Tới giao thừa năm 1999, ổng hát trước ba trăm tám chục ngàn người tại quảng trường Thánh Phêrô, có Đức Giáo hoàng dự. Là nghệ sĩ duy nhứt được làm chuyện đó. Năm 2006, ổng viết quốc thiều cho Thế Vận Hội Mùa Đông tại Torino. Hai năm 2018 và 2019, ổng làm giám đốc nghệ thuật cho Festival Sanremo — cái lễ hội âm nhạc bự nhứt nước Ý. Trong sự nghiệp dài hơn năm chục năm, ổng bán hơn sáu chục triệu dĩa. Năm 2022 được trao giải sự nghiệp Tenco.

Một người như vầy, khi đã sáu mươi chín tuổi, ngồi xuống viết một bài hát về sự vắng mặt — thì cái sự vắng mặt đó nó không còn là chuyện đôi lứa nữa. Nó là chuyện của một đời người.


Album cuối

Năm 2020, giữa đại dịch corona, Baglioni cho ra album "In questa storia, che è la mia" — "Trong câu chuyện này, là câu chuyện của tôi". Đây là album phòng thâu thứ mười bảy của ổng, và chính ổng tuyên bố rằng đây sẽ là album cuối cùng. Một quyển sách đóng lại. Một dấu chấm.

Album được làm theo lối thập niên 70 — âm thanh acoustic và điện, hầu như không có yếu tố điện tử số. Ổng nói nó là "đứa con tinh thần" của hai album cũ: "Oltre" và "Strada facendo". Tức là ổng quay lại với chính ổng của thời sung sức nhứt. Cấu trúc dĩa giống một vở nhạc kịch ngắn: có "Capostoria" mở đầu, mười bốn bài chính, bốn khúc dạo bằng dương cầm và giọng hát, và một "Finestoria" kết thúc. Một câu chuyện trọn vẹn.

"Io non sono lì" là dĩa đơn đầu tiên rút ra từ album này, phát hành ngày 6 tháng 11 năm 2020. Sau đó cả album ra ngày 4 tháng 12. Bài hát được thâu tại Forum Music Village ở Roma — phòng thâu lịch sử nơi Ennio Morricone đã làm nhạc cho biết bao bộ phim. Phần dương cầm do Celso Valli — một bậc thầy phối khí của nhạc Ý — đảm nhận. Phần trống là Gavin Harrison, người trống của ban Porcupine Tree bên Anh quốc, một tay trống với kỹ thuật tinh tế bậc thầy. Phần bass và ghi-ta do Paolo Gianolio. Một đội hình nhỏ, không cần dàn nhạc giao hưởng dày cộp như nhiều bản khác trong album. Đạo diễn video là Duccio Forzano.

Tới đây là tôi đã có đủ bối cảnh. Bây giờ vô bài hát.


Lời ca — Sự vắng mặt làm thành nỗi nhớ

Bài hát mở đầu bằng một câu hỏi. "Chi lo sa se..." — "Ai mà biết được liệu...". Một câu hỏi không có người trả lời, vì người đáng lẽ phải trả lời thì đã không còn ở đó nữa. Nhưng cũng không phải hỏi cho có. Người đàn ông trong bài hát hỏi như thể đang nhìn người yêu cũ từ xa, qua một tấm kính trong veo mà không xuyên được.

Ổng tưởng tượng buổi sáng của nàng. Liệu nàng có thức giấc còn ngái ngủ. Liệu nàng có bưng tách cà phê nóng để hơ ấm hai bàn tay. Liệu nàng có vô buồng tắm, có thử ướm áo quần trước gương, có quýnh quáng kiếm cái xe đã đậu chỗ nào hôm qua, có ngồi tô son trong khi kẹt xe. Mỗi câu hỏi là một chi tiết cụ thể, không có chữ nào trừu tượng. Đó là cái thói quen mà chỉ kẻ đã sống chung với nàng nhiều năm mới biết. Là cái biết của một người chồng cũ.

Rồi điệp khúc tới. "Io non sono lì" — "Tôi không có ở đó". Bốn chữ. Đơn giản tới mức gần như tầm thường. Nhưng đặt sau cái chuỗi hỏi han chi tiết ở trên, nó trở nên nặng trĩu. Tôi không có ở đó. Để pha cà phê cho nàng. Để nhường buồng tắm cho nàng. Để chỉ giùm nàng cái xe đậu chỗ nào.

Cái tài tình trong văn chương của Baglioni nằm ở chỗ ổng dùng phép điệp ngữ "Chi lo sa se" — "Ai mà biết được liệu" — như một thứ chú niệm. Ổng không phải đang viết một bài thơ mộng mị, ổng đang đếm. Đếm lại những gì mình đã mất. Mỗi câu "ai mà biết được" là một viên đá kê dưới đôi chân của nỗi cô đơn. Càng đếm càng cao, mà càng cao thì càng xa người ta.

Tới đoạn giữa bài, hình ảnh chuyển từ sinh hoạt thường ngày sang thiên nhiên. Một cơn giông mùa hạ. Một cánh đồng giả. Tuyết mùa đông. Những cái vuốt ve giá lạnh. Phép ẩn dụ thời tiết này nói rõ rằng cuộc tình đã đi qua đủ bốn mùa, đã đi qua cả những lúc nắng đẹp lẫn những bữa trời đất buồn thiu. Cái "carezze gelate" — "vuốt ve giá lạnh" — đặc biệt hay. Bàn tay vẫn vuốt ve mà đã thành đá. Tức là người ta vẫn còn đó, nhưng cái tình đã không còn ấm nữa. Một câu năm chữ Ý mà tả được cả cái khoảnh khắc trước khi tan vỡ.

Baglioni dùng phép hoán dụ rất nhiều trong bài này. Ổng nhắc tới cái lưng, cái ngực, cái đầu — những phần thân thể rời ra, không có nguyên một con người. Bởi vì người tình cũ trong ký ức không bao giờ hiện lên trọn vẹn nữa. Chỉ còn cái lưng nàng quay đi. Cái đầu nàng nghiêng xuống bên gối. Cái ngực nàng phập phồng trong giấc ngủ. Đó là cái lối nhớ của người đàn ông tuổi sáu mươi — không nhớ con người, mà nhớ những mảnh.

Đến đây tôi phải nói cho rõ. Bài "Io non sono lì" này nó không phải là một bản tình ca chia tay theo nghĩa thông thường. Nó không khóc lóc. Nó không trách móc. Nó không có giận hờn. Cái sầu trong bài hát này là cái sầu của người đã chấp nhận. Ổng biết rằng mình không còn quyền có mặt nữa. Ổng biết rằng nàng có đời nàng, và đời đó tiếp tục mà không cần ổng. Cái đau ở chỗ ổng vẫn còn cái thói quen biết quá rõ — biết nàng pha cà phê ra sao, biết nàng để xe chỗ nào — mà cái biết đó bây giờ thành vô dụng.

Có một câu trong bài mà tôi đặc biệt mê: cái ý tưởng ở đó mà không có đó. Đây là cái nghịch lý trung tâm. Người ta có thể có mặt mà vắng linh hồn. Người ta có thể vắng mặt mà vẫn ngự trong tâm tưởng kẻ khác. Hai cách "ở đó" này, cái nào thiệt hơn? Baglioni không trả lời. Ổng để cho câu hỏi treo lại đó.

Tôi không nghĩ Baglioni viết bài này về một người đàn bà cụ thể. Tôi nghĩ ổng viết về chính bản thân ổng đã sáu mươi chín tuổi, nhìn lại tất cả những người đàn bà đã đi qua đời mình, và nhận ra rằng họ vẫn còn ở đâu đó — đang sống đời họ, đang pha cà phê của họ, đang mặc áo của họ — mà không cần ổng. Cái buồn của một người đàn ông đứng tuổi không phải là buồn vì mất ai cụ thể. Mà là buồn vì mình đã trở thành một bóng ma trong đời người ta lúc nào không hay.

Lời ca tiếng Ý của bài hát có một cái nhịp đặc biệt. Câu ngắn xen với câu dài. Có lúc Baglioni hát như nói chuyện. Có lúc ổng kéo dài một nguyên âm như muốn níu lại một cái gì. Lối viết của ổng trong album cuối này gọn hơn hồi xưa nhiều. Hồi "Oltre" năm 1990, ổng viết những bài hơi rườm rà, chữ nghĩa dồn dập. Tới năm 2020, ổng đã biết rằng càng ít chữ thì càng nặng. Một dấu hiệu của tuổi tác và của bản lĩnh.


Âm nhạc — Sự im lặng có giai điệu

Bây giờ tới phần nhạc.

Bài hát mở đầu bằng tiếng dạo hợp âm. Một vài nốt rời rạc, ngập ngừng. Không dài dòng. Như thể có ai vừa đặt tay lên phím rồi do dự không biết có nên đàn tiếp không. Cái sự do dự này nó chính là tâm trạng của bài hát.

Hợp âm chính của bài là điệu trưởng trầm ấm mà không quá tối. Baglioni thường viết bài tình ca ở những điệu trưởng có sắc thái u sầu kiểu vầy, thay vì những điệu thứ rõ ràng. Đó là cái khôn của một người soạn nhạc lâu năm: nỗi buồn sâu sắc nhứt thường nằm ở giữa, không phải ở thái cực. Một bài hát hoàn toàn ở điệu thứ thì dễ rớt vào sến. Một bài ở điệu trưởng tươi sáng thì không chở nổi cái nặng nề của tình đã qua. Baglioni tìm cái giữa.

Tiếng trống của Gavin Harrison vào ở khoảng giữa bài, không sớm hơn. Mà khi vô rồi thì ảnh đánh rất khẽ, gần như chỉ chạm. Harrison là tay trống của ban Porcupine Tree — một ban rock tiến triển Anh quốc — và là một trong những tay trống có kỹ thuật tinh xảo nhứt thế giới. Vậy mà trong bài này ảnh tự kiềm chế tới mức gần như mất tích. Đó mới là cái khó. Đánh trống cho hay không khó bằng đánh trống cho ít, mà ít cho đúng chỗ. Bài này dài chừng năm phút, mà cái "biểu diễn" của Harrison chắc chỉ vừa một phút rưỡi. Nhưng chính một phút rưỡi đó nó là xương sống cho cả bài.

Phần bass và ghi-ta của Paolo Gianolio cũng vậy. Anh chỉ đệm. Không có một câu solo nào nhô lên trong cả bài hát. Cả ba nhạc công vây quanh giọng hát của Baglioni như những người bạn cũ ngồi trong một quán cà phê, lắng nghe ổng tâm sự, mà không ai chen lời. Đây là cái mà tiếng Việt ngày xưa hay gọi là "thinh không có nhạc". Khoảng lặng cũng là một nốt nhạc, và Baglioni biết rất rõ điều đó.

Giọng hát của Baglioni trong bài này hơi khàn, hơi mệt. Ổng không cố sức gì hết. Cũng phải, sáu mươi chín tuổi rồi, làm sao mà có cái giọng trong veo của thuở "Piccolo grande amore" được. Nhưng cái khàn đó nó hợp với bài. Nó cho ta cảm giác đang nghe một người ngồi đối diện mình, kể chuyện đời mình. Không có hiệu ứng phòng thâu lớn lao. Không có hợp xướng đệm. Chỉ một giọng người, một dương cầm, vài tiếng trống nhỏ.

Có một chỗ trong bài mà nhạc gần như dừng lại — chỉ còn giọng và dương cầm. Đó là chỗ Baglioni hát câu "Io non sono lì" lần cuối. Tiếng dương cầm rút lại, tiếng trống lặng đi. Như thể chính bản nhạc cũng đang biến mất, để chỉ còn câu chữ ở lại. Đó là một thủ pháp phối khí rất hay. Nó nhấn mạnh cái chủ đề: tôi không có ở đó. Ngay cả âm nhạc cũng không có ở đó nữa.

Bố cục bài hát theo lối phiên khúc - điệp khúc cổ điển, không có cầu nhạc rườm rà. Cũng không có đoạn nâng cao trào kiểu pop với dàn dây kéo lên rồi đập xuống. Baglioni từ chối cái mánh khóe rẻ tiền đó. Bài hát kết thúc lặng lẽ, gần như tự tan ra trong không khí.

Có một điều tôi muốn nói thẳng: trong cái album "In questa storia che è la mia", có vài bài tôi nghe thấy ổng cố quá. Có bài phối khí quá dày, có bài kéo dài thêm một đoạn không cần thiết. Nhưng "Io non sono lì" thì không. Bài này gọn, sạch, đúng mức. Đó là dấu hiệu của một người soạn nhạc biết khi nào nên dừng tay.


Kết

Tôi muốn cám ơn Baglioni vì đã làm bài này. Cũng cám ơn ổng đã không cố hát lại nó với giọng hai mươi tuổi. Cái khàn của ổng trong bản thâu năm 2020 là sự thiệt thà cuối cùng mà một nghệ sĩ có thể dâng cho khán giả mình.


Tài liệu tham khảo (References)

  1. Soundsblog — "Claudio Baglioni, Io non sono lì, testo, video, significato"
  1. Canzoniweb — "Testo e significato di Io non sono lì di Claudio Baglioni"
  1. doremifasol.org — "Io non sono lì – La recensione di Katia" (Katia Picano, 13/11/2020)
  1. doremifasol.org — "Testo – Io non sono lì – Claudio Baglioni"
  1. Il Mohicano MilanoSound — "Claudio Baglioni, Io non sono lì (testo)" (Maria Elena Molteni, 29/11/2020)
  1. Letras.com — "Io non sono lì — Claudio Baglioni" (lời ca tiếng Ý)
  1. Wikipedia (Italiano) — "In questa storia che è la mia" (album, 2020)
  1. Wikipedia (English) — "Claudio Baglioni" (tiểu sử, sự nghiệp)
  1. Rockol — "Claudio Baglioni — In questa storia che è la mia (recensione)" (03/12/2020)
  1. AllMusic — "Claudio Baglioni — Biography, Songs, Albums"
  1. Accordi e Spartiti — "Io non sono lì — Accordi" (hợp âm, điệu thức)

"Io non sono lì" — Bản dịch ba sinh ngữ: Ý - Anh - Việt


Bản gốc: Claudio Baglioni (2020) — album "In questa storia, che è la mia"

Dịch: Claude AI, dưới sự dẫn dắt và chỉnh sửa của Học Trò.


Đôi lời mở

Bài hát này dùng phép điệp ngữ "Chi lo sa se" — "Who knows if" — "Ai mà biết được liệu" — như một sợi chỉ xuyên suốt. Đó là tiếng tự hỏi của một người đàn ông lớn tuổi nhìn theo bóng người yêu cũ đang sống tiếp đời mình mà không có ổng. Mỗi phiên khúc là một chuỗi chi tiết sinh hoạt rất cụ thể — pha cà phê, tắm rửa, thử áo, kẹt xe, tô môi, ngái ngủ, say nhẹ. Mỗi điệp khúc là một câu khẳng định trầm xuống: "Io non sono lì" — "I am not there" — "Tôi không có ở đó". Càng đọc kỹ càng thấy bài hát không phải chia tay theo nghĩa thường, mà là sự vắng mặt êm ru của một người đã chấp nhận mình đã ra đi.


Phiên khúc 1

🇮🇹 Tiếng Ý:

Chi lo sa se ti alzi ancora mezza addormentata

Se ti scaldi il petto con la tazza tra le dita

Se ti fai la doccia sulle punte a schiena un po' inarcata

Se ti provi tutti gli abiti e non c'è mai un sì

🇬🇧 English:

Who knows if you still wake up half-asleep

If you warm your chest with the cup between your fingers

If you shower on tiptoe with your back slightly arched

If you try on every dress and never say "yes" to any

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Ai mà biết được liệu em có còn thức giấc nửa mê nửa tỉnh

Có còn hơ ấm trước ngực với cái tách cà phê kẹp giữa mấy ngón tay

Có còn tắm rửa kiễng chân, lưng hơi cong

Có còn thử hết áo nọ áo kia mà chẳng cái nào ưng

Ghi chú: Đây là buổi sáng của em. Mỗi chi tiết là một thói quen mà người ngoài không thể nào biết — chỉ có người từng sống chung mới biết. Câu "non c'è mai un sì" (không bao giờ có một cái "ưng") là kiểu nhăn nhó nhỏ nhặt mà người chồng cũ đã từng thấy mỗi sáng.


Phiên khúc 2

🇮🇹 Tiếng Ý:

Chi lo sa se cerchi dove l'auto è parcheggiata

Se là in mezzo al traffico ti metti la matita

Se ti volti verso me con la tua faccia stralunata

Io ti vedo e chiedo perché invece resto qui

Se è meglio esserci o non esserci

🇬🇧 English:

Who knows if you go looking for where the car is parked

If there in the middle of traffic you put on your eye pencil

If you turn toward me with that dazed face of yours

I see you and ask why instead I'm staying here

Whether it's better to be there or not to be there

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Ai mà biết được liệu em có đi kiếm chỗ đậu xe

Giữa đám kẹt đường có ngồi tô viền mắt

Có ngoái mặt lại phía tôi với cái vẻ thất thần

Tôi nhìn thấy em rồi tự hỏi tại sao mình còn ở đây

Có mặt hay vắng mặt — đằng nào hơn

Ghi chú: Câu chót "Se è meglio esserci o non esserci" là cái nghịch lý trung tâm của cả bài. "Esserci" trong tiếng Ý nghĩa là "có đó", "có mặt". Người đàn ông tự hỏi: ở lại hay rời đi, cái nào tốt hơn? Mà ổng đã chọn không có ở đó rồi.


Điệp khúc 1

🇮🇹 Tiếng Ý:

Io non sono lì

Lì dov'eri tu

Quando l'aurora ci stupì

In quel temporale che un'estate già partì

Dentro un bacio eterno che il cuore ci stordì

Tra i desideri e giuramenti che il mondo non udì

Mi sento come se io fossi lì

🇬🇧 English:

I am not there

There where you used to be

When the dawn astonished both of us

Inside that thunderstorm where a summer was already taking its leave

Inside an eternal kiss that left our hearts dizzy

Among the desires and the oaths the world never heard

Yet I feel as if I were there

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Tôi không có ở đó

Cái chỗ mà em đã từng có mặt

Khi bình minh làm cả hai đứa mình ngỡ ngàng

Trong cơn giông kia mà một mùa hạ đã đi rồi

Bên trong nụ hôn vĩnh viễn làm con tim mình choáng váng

Giữa những ước nguyện và lời thề mà cõi đời không nghe thấy

Vậy mà tôi vẫn thấy như thể mình đang có đó

Ghi chú: Đây là điệp khúc kể về quá khứ — "lì dov'eri tu" (chỗ mà em từng có mặt). Bốn câu giữa là bốn cảnh ký ức: bình minh, cơn giông cuối hạ, nụ hôn dài, lời thề vụng trộm. Câu cuối — "tôi cảm như mình đang có đó" — là điều ngược lại với tiêu đề bài hát. Hai sự thật cùng tồn tại: tôi không có ở đó, mà ký ức làm như tôi vẫn có.


Phiên khúc 3

🇮🇹 Tiếng Ý:

Chi lo sa se arrivi sempre all'ultimo affannata

Se tu mangi poco e non ti trovi dimagrita

Se ti alleni con la stessa maglia logora e bagnata

Se ti vedi con le amiche a ridere di chi

🇬🇧 English:

Who knows if you still arrive at the last second, out of breath

If you eat little and never find yourself any thinner

If you train in the same worn-out, sweat-soaked shirt

If you meet up with your girlfriends to laugh at somebody

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Ai mà biết được liệu em có còn hớt hải tới phút chót

Có còn ăn ít mà chẳng thấy mình ốm bớt

Có còn tập thể dục trong cái áo cũ nhàu, ướt đẫm

Có còn ngồi với mấy cô bạn cười nhạo ai đó

Ghi chú: Phiên khúc này quan sát những nét đời rất thường: cái tật tới trễ, cái khổ tập thể dục, cái thú ngồi tám với bạn gái. Sự thường tình này càng làm cho người đàn ông thấy đời nàng vẫn chạy đều — không cần ổng.


Phiên khúc 4

🇮🇹 Tiếng Ý:

Chi lo sa se a cena ti sei solo un po' ubriacata

Se rientri tardi e ti abbandoni giù sfinita

Se ti appoggi al mio cuscino con la testa già assonata

E ti pesa un senso pure viverti così

Che è come esserci o non esserci

🇬🇧 English:

Who knows if at dinner you only got a little tipsy

If you come home late and let yourself drop down, worn out

If you rest your head on my pillow, already half asleep

And a kind of weight bears down on you, even just living yourself like this

Which is like being there or not being there

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Ai mà biết được liệu trong bữa cơm tối em có hơi say chút đỉnh

Có còn về khuya buông mình rã rời

Có còn tựa đầu lên cái gối của tôi với cơn ngái ngủ đã tới

Có một cảm giác đè nặng — sống như vầy nữa

Cũng giống như có đó hay không có đó

Ghi chú: Hai câu đắt giá nhứt nằm ở đây. "Ti appoggi al mio cuscino" — "em tựa lên cái gối của tôi". Chữ "mio" (của tôi) là cái xé lòng — cái gối vẫn còn được gọi là "của tôi" mặc dầu tôi đã không nằm trên đó nữa. Câu chót đảo cái nghịch lý: chính nàng cũng đang sống trong tình trạng "có đó mà như không có đó".


Điệp khúc 2

🇮🇹 Tiếng Ý:

Io non sono lì

Dove fosti tu

Mentre una stella ci smaltì

Lungo il falsopiano che un inverno ci tradì

Sotto quella neve che i passi ci sbiadì

Nelle carezze e negli abbracci che il gelo intirizzì

Le stringo come se io fossi lì

🇬🇧 English:

I am not there

Where you once stood

While a star slowly dissolved both of us

Along the false-flat slope where a winter betrayed us

Beneath that snow that blurred away our footsteps

In the caresses and the embraces that the frost stiffened

I hold them tight as if I were there

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Tôi không có ở đó

Cái chỗ mà em đã đứng

Khi một vì sao tan biến giùm hai đứa

Dọc theo cái dốc thoai thoải mà một mùa đông đã phản bội mình

Dưới đám tuyết kia mà bước chân mình mờ phai

Trong những cái vuốt ve và ôm choàng bị cái giá lạnh làm đông cứng

Tôi siết chặt chúng như thể mình đang có đó

Ghi chú: Điệp khúc này là mùa đông — đối nghịch với điệp khúc thứ nhứt là mùa hạ. "Falsopiano" là chữ trong giới đạp xe đạp — một con dốc trông tưởng phẳng mà thực ra đang lên, làm cho người ta mệt mà không biết tại sao. Phép ẩn dụ này tinh: cuộc tình đã đi lên một con dốc giả mà cả hai không hay biết. "Carezze gelate" — vuốt ve giá lạnh — là khoảnh khắc cuối, khi bàn tay vẫn vuốt mà cái tình đã đông đá rồi.


Điệp khúc 3 (Kết)

🇮🇹 Tiếng Ý:

Io non sono lì

Dove sarai tu

E il nostro amore che appassì

Con le parole e con le note

Che poi il tempo ammutolì

Che canto come se io fossi lì

🇬🇧 English:

I am not there

Where you will be from now on

And our love that withered away

With the words and with the notes

That time eventually silenced

Yet I sing them as if I were there

🇻🇳 Tiếng Việt (Nam Bộ):

Tôi không có ở đó

Cái chỗ mà em sẽ có mặt

Và tình của hai đứa mình đã héo

Cùng với lời và nốt nhạc

Mà sau đó thời gian làm câm nín

Tôi vẫn hát như thể mình đang có đó

Ghi chú: Ba điệp khúc đi theo ba thì: quá khứ ("eri tu" — em đã có mặt), quá khứ xa hơn ("fosti tu" — em đã từng đứng), và tương lai ("sarai tu" — em sẽ có mặt). Đến cuối, người đàn ông buông một câu vừa cay vừa dịu: dù tôi không có ở đó, tôi vẫn hát bài hát này như thể mình có đó. Đó chính là chức năng cuối cùng của bài ca — thay thế cho sự có mặt mà người ta không còn quyền có nữa.


Ý nghĩa tổng thể

Bài hát đi qua ba mùa của một cuộc tình:

Mùa hạ trong điệp khúc 1 — buổi đầu ngỡ ngàng, nụ hôn vĩnh viễn, lời thề vụng trộm.

Mùa đông trong điệp khúc 2 — con dốc giả, bước chân mờ phai, vuốt ve đông cứng. Đây là lúc tình tan nhưng chưa ai dám gọi tên.

Tương lai trong điệp khúc 3 — em sẽ ở đâu, tôi không biết, mà tôi vẫn hát.

Lời ca Ý của Baglioni hầu như không có chữ trừu tượng. Mọi thứ đều cụ thể: cái tách, cây bút chì, cái áo nhàu, cái gối, đám tuyết. Đó là cái tài của ổng — biết rằng nỗi đau lớn nhứt phải bám vào những vật nhỏ nhứt mới đứng vững được. Một bài thơ chỉ nói về "tình yêu vĩnh hằng" thì không ai tin. Một bài thơ nói về cái tách cà phê em hơ ấm trước ngực — thì người ta khóc.

Câu hay nhứt của cả bài, theo ý tôi, là câu "Se ti appoggi al mio cuscino" — "Liệu em có còn tựa lên cái gối của tôi". Chữ "của tôi" trong câu đó nó nói lên hết thảy. Cái gối vẫn còn là "của tôi", mặc dầu tôi đã rời giường này từ lâu lắm rồi.