Tác giả: Claude Sonnet.
Người viết prompts và chỉnh sửa: Học Trò.
Từ cây đàn accordion ở trường Lạc Hồng đến những đại nhạc hội Taberd rực lửa, từ bút danh Johnny Kỳ trên báo Kịch Ảnh đến 384 trang hồi ký "Một Thời Nhạc Trẻ" viết nơi đất khách — chân dung người đàn ông được cả một thế hệ gọi là vua nhạc trẻ và lãnh tụ hippy Sài Gòn.
Tóm tắt
Trường Kỳ (1946–2009) là một trong những người tiên phong khai sinh và dẫn dắt phong trào nhạc trẻ Sài Gòn trước năm 1975, đồng thời là nhà báo, nhà văn và sau này là nhà biên khảo về tân nhạc Việt Nam có uy tín bậc nhất ở hải ngoại. Không chơi một nhạc cụ nào ở trình độ chuyên nghiệp, ông vẫn được cùng với Tùng Giang và Nam Lộc mệnh danh là "vua nhạc trẻ" nhờ tài tổ chức: từ những đại nhạc hội Taberd rầm rộ đến phong trào Việt hóa nhạc trẻ đầu thập niên 1970. Sau 1975, ông vượt biên, định cư tại Montreal, Canada, và dành phần đời còn lại để viết — hàng nghìn bài báo, một cuốn tiểu thuyết được dựng thành phim, và cuốn hồi ký "Một Thời Nhạc Trẻ" (2002) trở thành tài liệu tham khảo quý giá về lịch sử nhạc trẻ Sài Gòn. Ông qua đời đột ngột ngày 22 tháng 3 năm 2009 tại vùng Toronto, Canada.
Nguồn ảnh: https://www.beemusic.vn/2022/09/cuoc-oi-va-su-nghiep-cua-truong-ky-ong.html
Thân thế và học vấn
Trường Kỳ tên đầy đủ là Vũ Trường Kỳ (một số nguồn ghi thêm tên thánh Joseph — Joseph Vũ Trường Kỳ), sinh ngày 29 tháng 3 năm 1946 tại Hà Nội, con của ông Vũ Ngọc Trân và bà Phạm Thị Trọng Yêm. Cái tên "Trường Kỳ" do một người bác — cũng là tác giả sách giáo khoa — đặt cho, lấy cảm hứng từ cụm từ "kháng chiến trường kỳ" thịnh hành thời bấy giờ.
Cha mẹ ông chia tay khi ông còn rất nhỏ, và ông được ông bà nội nuôi dưỡng tại làng Đồng Nghĩa, tỉnh Nam Định, trong khoảng sáu, bảy năm đầu đời trước khi trở lại Hà Nội. Tại đây ông theo học trường Puginier cho đến năm 1954. Sau Hiệp định Genève, gia đình ông di cư vào Nam. Ông tiếp tục học tại trường Aurore (1956) rồi trường Lasan Taberd, đỗ bằng Trung học đệ nhất cấp (Brevet) năm 1963, sau đó học tiếp bậc Tú tài và ghi danh vào trường Luật. Vì bị cận thị nặng, ông được miễn quân dịch.
Từ cây đàn accordion đến những đại nhạc hội Taberd
Niềm say mê âm nhạc của Trường Kỳ khởi nguồn từ chiếc máy hát của nhà chủ trọ và chương trình "Tuyển lựa ca sĩ" trên đài phát thanh Sài Gòn. Ông theo học đàn accordion với nhạc sĩ Vũ Lung và lần đầu biểu diễn trước công chúng tại trường Lạc Hồng, cùng thời với giọng ca nhí Phương Lan (tên thật Võ Thị Nhi). Khi quân đội Mỹ đổ vào miền Nam năm 1965, ông tự học thêm tiếng Anh qua tiếp xúc hằng ngày.
Nhưng đóng góp lớn nhất của Trường Kỳ cho nền âm nhạc miền Nam không nằm ở cây đàn, mà ở tài tổ chức. Từ năm 1964, ông cùng Jo Marcel, Tùng Giang và Nam Lộc đứng ra dàn dựng hàng loạt đại nhạc hội quy mô lớn tại Sài Gòn, nổi bật nhất là chuỗi Đại Nhạc Hội Nhạc Trẻ tại trường Lasan Taberd, tổ chức đều đặn hằng năm từ 1964 đến 1973 (trừ năm 1968). Đêm đại hội ngày 28 tháng 11 năm 1965 — đúng ngày lễ Thánh Cecilia, thánh bổn mạng ngành âm nhạc — quy tụ kỷ lục 17 ban nhạc trên tổng số 40 ban đăng ký tham dự, trong đó có The Black Caps, The Blue Stars và Les Vampires. Sau đó còn có đại nhạc hội nhạc trẻ quốc tế ngoài trời tại sân vận động Hoa Lư (1971) và các đại hội nhạc trẻ tại Thảo Cầm Viên (1971–1974).
Để duy trì sân chơi cho giới trẻ vào những thời điểm không có đại nhạc hội lớn, từ năm 1967 Trường Kỳ còn tổ chức đều đặn hằng tuần các chương trình "Teen Á-Gô-Gô" rồi "Hippies Á-Gô-Gô" tại các vũ trường Sài Gòn. Cũng chính ông là người đề nghị dùng cụm từ "nhạc trẻ" để thay cho cách gọi "nhạc kích động" vốn mang hàm ý tiêu cực lúc bấy giờ — cái tên "nhạc trẻ" gắn liền với ông từ đó.
"Vua Nhạc Trẻ", "Lãnh Tụ Hippy" — tên gọi của một thời
Nhờ những đại nhạc hội và chương trình hằng tuần kể trên, Trường Kỳ được giới trẻ Sài Gòn phong tặng hai biệt danh gắn liền với tên tuổi ông suốt đời: "Vua Nhạc Trẻ" và "Lãnh Tụ Hippy". Điều đáng nói là ông có được những danh xưng ấy không phải nhờ tài đàn hát, mà nhờ khả năng kết nối nghệ sĩ, tổ chức sự kiện và cảm nhận đúng thị hiếu của một thế hệ thanh niên đô thị đang khao khát một thứ âm nhạc "của riêng mình" giữa những năm tháng chiến tranh.
Phong trào Việt hóa nhạc trẻ và "Tình Ca Nhạc Trẻ"
Khoảng năm 1972, Trường Kỳ đứng ra mời một nhóm nhạc sĩ — Nam Lộc, Vũ Xuân Hùng, Nguyễn Duy Biên, Tùng Giang, Kỳ Phát — họp bàn tròn để thảo luận việc "Việt hóa nhạc trẻ", tức đặt lời Việt cho các ca khúc Âu Mỹ thịnh hành, với sự ủng hộ của nhạc sĩ Phạm Duy. Từ sáng kiến này hình thành "phong trào Việt hóa nhạc trẻ", một trong những hiện tượng âm nhạc đặc trưng nhất của Sài Gòn đầu thập niên 1970.
Trong hai năm 1972–1973, Trường Kỳ cho ra đời bảy cuộn băng "Tình Ca Nhạc Trẻ" — tập 1 do một mình ông thực hiện, từ tập 2 trở đi có sự cộng tác của Phạm Duy, Lê Hựu Hà, Nguyễn Trung Cang. Qua các tuyển tập này, hàng loạt ca khúc ngoại quốc được đặt lời Việt và trở nên quen thuộc với khán giả miền Nam qua giọng hát Elvis Phương, Duy Quang, Thanh Lan… Bản thân Trường Kỳ cũng đứng tên sáng tác và viết lời Việt cho một số ca khúc, trong đó có "Yêu Nhau Đi" (Việt hóa từ "Bésame Mucho" của Consuelo Velázquez), cùng với "Biết Đến Thuở Nào" (viết chung với Tùng Giang), "Khi Ta Hai Mươi", "Rồi Mai Đây" và "Như Một Giấc Mơ".
Nhà báo, nhà văn: Johnny Kỳ và những cuốn phóng sự một thời
Song song với hoạt động âm nhạc, Trường Kỳ cầm bút từ đầu thập niên 1960 dưới bút hiệu Johnny Kỳ, viết bài cho các báo Kịch Ảnh (từ 1964), Màn Ảnh, phụ trách trang nhạc trẻ trên nhật báo Sống của Chu Tử, và cộng tác với Tinh Hoa, Chính Luận, Tiền Tuyến, Thứ Tư. Ông từng tự ra một tờ báo riêng mang tên Nhạc Trẻ nhưng chỉ phát hành được một số vì chi phí sản xuất quá cao.
Ông cũng là tác giả của nhiều phóng sự và tiểu thuyết phóng sự ăn khách trước 1975: "Mặt Trái Của Nữ Sinh Sài Gòn" (1968), "36 Kiểu Cua Đào" (1969, đăng nhiều kỳ trên báo Thứ Tư) và "Tuổi Choai Choai" (1971–1972). Cuốn "Tuổi Choai Choai" sau đó được Jo Marcel dựng thành phim màu "Vết Chân Hoang" với sự cộng tác của chính Trường Kỳ và Nam Lộc; ông còn tham gia thực hiện một cuốn phim tài liệu về đời sống âm nhạc giới trẻ Sài Gòn mang tên "Thế Giới Nhạc Trẻ".
Đời tư trước 1975
Ngày 26 tháng 10 năm 1973, Trường Kỳ kết hôn với bà Tô Thị Thu Huyền — người vợ duy nhất, gắn bó với ông từ đó cho đến cuối đời. Con gái duy nhất của hai người, Vũ Ngọc Tô Uyên, chào đời ngày 31 tháng 3 năm 1975, chỉ ít ngày trước khi Sài Gòn thất thủ.
Vượt biên và những năm tháng lưu vong
Sau biến cố 1975, gia đình Trường Kỳ tìm đường rời khỏi Việt Nam. Năm 1979, ông vượt biên bằng thuyền cùng 47 người khác; sau mười hai ngày lênh đênh và trải qua ba cơn bão, con thuyền được một tàu buôn của Scotland cứu vớt gần Tokyo. Ông sống hơn một năm tại Omiya, Nhật Bản, vừa chờ định cư vừa dạy tiếng Anh và tiếng Pháp. Đến tháng 11 năm 1980, ông đặt chân đến Montreal, Canada; phải đến năm 1983 gia đình ông mới đoàn tụ đầy đủ.
Ngòi bút hải ngoại: từ "Chào" đến "Một Thời Nhạc Trẻ"
Tại hải ngoại, Trường Kỳ tiếp tục sống bằng ngòi bút. Ông cộng tác với hàng loạt tờ báo Việt ngữ khắp thế giới — Thời Báo (Toronto), Thẩm Mỹ, Nghệ Thuật (Montreal) và nhiều tạp chí tại Hoa Kỳ — viết về nghệ sĩ, du lịch và ẩm thực. Năm 1982, ông cùng Tùng Giang sáng lập tạp chí Chào. Trong nhiều năm, ông là cây bút kỳ cựu của tuần báo TiVi Tuần San, để lại khoảng một nghìn bài viết; bài cuối cùng của ông, viết về ca sĩ Chế Linh, đăng báo ngay trước khi ông qua đời.
Ông cũng biên soạn bộ "Tuyển Tập Nghệ Sĩ" — series sách ghi lại chân dung và tiểu sử các ca nhạc sĩ Việt Nam ở hải ngoại, xuất bản nhiều tập trong khoảng 1995–2007 — và trong những năm cuối đời cộng tác với các đài phát thanh Việt ngữ như VOA (Đài Tiếng Nói Hoa Kỳ, phụ trách mục "Nghệ sĩ và đời sống"), SBS và VOVN.
Tác phẩm quan trọng nhất trong giai đoạn hải ngoại — và có lẽ là di sản lớn nhất của ông — là cuốn hồi ký "Một Thời Nhạc Trẻ", xuất bản năm 2002, dày 384 trang, có minh họa bằng hình ảnh tư liệu. Sách chia làm bốn chương, kể lại tuần tự thời niên thiếu vui tươi của tác giả, quá trình hình thành phong trào nhạc trẻ Sài Gòn, những ngày sôi động của phong trào hippy, và phần hồi ức riêng mang màu sắc cá nhân của ông. Cuốn sách không chỉ là chuyện đời một người, mà còn ghi lại tên tuổi và bước khởi đầu của rất nhiều nghệ sĩ nổi tiếng thời 1960–1970, từ Thanh Lan, Tuấn Ngọc, Đức Huy đến Duy Quang.
Những năm cuối đời và cái chết đột ngột
Ngày 22 tháng 3 năm 2009, Trường Kỳ đến vùng Toronto (cụ thể là Mississauga, Ontario) để dự buổi ra mắt album của ca sĩ Tường Vi. Theo lời kể của một người có mặt, sáng hôm đó ông đã có dấu hiệu mệt mỏi, nôn ói và đau lưng; ông mất ý thức trong lúc được đưa đi cấp cứu bằng xe cứu thương và qua đời khoảng hai giờ sau khi triệu chứng đầu tiên xuất hiện, hưởng dương 62 tuổi (một số nguồn ghi 63 tuổi theo cách tính tuổi ta). Ông vốn có tiền sử bệnh tiểu đường. Chỉ ít lâu trước đó, ông vừa từ Việt Nam trở về sau chuyến thăm mẹ vợ đang lâm bệnh, và dự định viết về chuyến đi này cho báo. Thi hài ông sau đó được đưa về Montreal, nơi vợ và con gái ông sinh sống.
Di sản
Trường Kỳ ra đi để lại một khoảng trống trong làng báo và làng nhạc hải ngoại — nhiều đồng nghiệp gọi ông là "một người anh coi như bậc thầy". Di sản của ông trải rộng trên nhiều mặt: người đặt tên và một trong những người khai sinh phong trào nhạc trẻ Sài Gòn; người tiên phong trong phong trào Việt hóa nhạc trẻ đầu thập niên 1970; tác giả của hàng loạt phóng sự, tiểu thuyết và khoảng một nghìn bài báo; và trên hết, người chép sử bằng ký ức của chính mình qua "Một Thời Nhạc Trẻ" và bộ "Tuyển Tập Nghệ Sĩ" — những tư liệu vẫn còn được các nhà nghiên cứu âm nhạc Việt Nam tham khảo cho đến ngày nay.
Nguồn
- Wikipedia tiếng Việt — Trường Kỳ
- nhacxua.vn — Cuộc đời và sự nghiệp của Trường Kỳ: "Ông vua Nhạc Trẻ Sài Gòn"
- Luân Hoán — Trường Kỳ (Đưa Nhau Về Đến Bến, tập 2)
- Huỳnh Ái Tông — Trường Kỳ
- Thanh Thúy — Vua nhạc trẻ, lãnh tụ hippy Trường Kỳ (1946–2009), bài của Lê Xuân Trường
- Thanh Niên — Nhạc sĩ Trường Kỳ qua đời
- Thanh Niên — Một thời nhạc trẻ Sài Gòn: Tưng bừng đại hội nhạc trẻ
- TVTS Online (Úc) — Thương tiếc báo tin: ký giả Trường Kỳ đã qua đời
- Dòng Nhạc Xưa — Đại hội nhạc trẻ Sài Gòn xưa
- Âm Nhạc Online (amnhac.fm) — Trường Kỳ, nhạc trẻ viết theo từng dặm đường
- Hợp Âm Việt — Những sáng tác của nhạc sĩ Trường Kỳ
- songthao.com — Trường Kỳ: sống để ăn
- Sài Gòn Ocean — Trường Kỳ, nghệ sĩ (tư liệu PDF)
Lưu ý: một vài chi tiết nhỏ (nơi mất — Toronto hay Mississauga thuộc vùng Toronto; tuổi hưởng thọ 62 hay 63) có sự chênh lệch nhẹ giữa các nguồn, có thể do cách tính tuổi ta/tuổi tây hoặc cách gọi vùng đô thị Toronto. Bài viết chọn theo dữ liệu nhất quán nhất giữa nhiều nguồn.