Curated by: Claude Sonnet 5 (released 6-30-2026). Prompts written by Hoc Tro.
Bối cảnh
Vào đầu thế kỷ 17, các nhà truyền giáo Công giáo hoạt động tại Việt Nam — phần lớn là các linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha và Ý, cùng với linh mục Dòng Tên người Pháp Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ) — đã chuyển thể bảng chữ cái La-tinh để viết tiếng Việt. Hệ thống này về sau trở thành chữ Quốc ngữ, chữ viết mà Việt Nam sử dụng ngày nay.
Một lưu ý về niên đại: các tài liệu nền tảng được trích dẫn nhiều nhất có niên đại từ thập niên 1620–1650 (đầu đến giữa thế kỷ 17), không phải thế kỷ 16. Francisco de Pina, một linh mục Dòng Tên người Bồ Đào Nha đến Việt Nam năm 1617, thường được xem là người châu Âu đầu tiên thông thạo tiếng Việt nói và bắt đầu hệ thống hóa việc La-tinh hóa nó; Alexandre de Rhodes tiếp nối công trình của Pina cùng các đồng sự Gaspar do Amaral và António Barbosa, xuất bản cuốn ngữ pháp, từ điển và sách giáo lý tiếng Việt in đầu tiên tại Roma năm 1651. Nếu chi tiết "thế kỷ 16" ám chỉ điều gì cụ thể hơn, có thể đó là cách làm tròn giai đoạn này, hoặc ám chỉ những tiếp xúc sớm hơn — ít được ghi chép hơn — của người Bồ Đào Nha trong khu vực. Các cơ quan lưu trữ dưới đây là nơi mọi tài liệu gốc còn sót lại, từ những thập niên sớm nhất được xác nhận trở đi, thực sự được lưu giữ.
Các thư viện và văn khố lưu giữ những tài liệu này
1. Thư viện Tông tòa Vatican (Biblioteca Apostolica Vaticana), Roma
Bộ sưu tập phong phú nhất về các bản thảo tôn giáo tiếng Việt cổ. Phông tài liệu Borgiani Tonchinesi (Borg.tonch.) gồm 41 tập trải dài từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, bao gồm:
- Borg.tonch. 8 — một từ điển Việt–Bồ Đào Nha cổ (bản gốc 1651)
- Borg.tonch. 23 và 26 — các từ điển Việt–Bồ (–La-tinh) khác
- Borg.tonch. 12, 22, 41 — các bản sao sách giáo lý của Alexandre de Rhodes, trong đó có một bản truy nguyên về Roma năm 1651
- Borg.tonch. 32 — sách giáo lý tiếng Việt của Pierre Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc, 1774)
Phần lớn bộ sưu tập này được linh mục Dòng Tên người Việt Philiphê Bỉnh (1759–1832) tập hợp và mang về Roma vào đầu thế kỷ 19, đó là lý do vì sao các bản sao muộn hơn nằm cạnh các bản gốc thế kỷ 17. Nhiều tập đã được số hóa và có thể xem qua cổng thông tin DigiVatLib của Thư viện Vatican.
2. Văn khố Lịch sử Bộ Truyền giáo (Archivio Storico de Propaganda Fide), Roma
Văn khố lịch sử của Bộ Loan báo Tin Mừng cho các Dân tộc (trước đây gọi là "de Propaganda Fide"), cơ quan trực tiếp quản lý các sứ vụ Đàng Ngoài (Tonkin) và Đàng Trong (Cochinchina) từ Roma. Nơi đây lưu giữ thư từ hành chính, báo cáo truyền giáo và tài liệu ngôn ngữ học từ các nhà truyền giáo tại thực địa — bao gồm cả những bản tường trình chưa xuất bản như bản relazione thế kỷ 17 của Domenico Fuciti về sứ vụ của ông tại Đàng Ngoài/Đàng Trong. Mở cửa cho các nhà nghiên cứu đủ tiêu chuẩn.
3. Thư viện Ajuda (Biblioteca da Ajuda), Lisbon
Lưu giữ bộ sưu tập bản thảo "Dòng Tên tại Á Châu" (Jesuítas na Ásia), trong đó có bản "Manuductio ad Linguam Tunchinensem" — một cuốn ngữ pháp/cẩm nang nền tảng về tiếng Việt (Đàng Ngoài), được cho là gắn liền với những nỗ lực La-tinh hóa sớm nhất của Francisco de Pina, có trước cả các tác phẩm in của Rhodes. Bộ phận bản thảo của Ajuda lưu giữ khoảng 2.500 bộ sách chép tay (codex) và 33.000 tài liệu rời từ thế kỷ 13 đến 20, phản ánh vai trò trung tâm của Bồ Đào Nha (qua mạng lưới truyền giáo Padroado) trong giai đoạn đầu của công trình này.
4. Thư viện Quốc gia Pháp (Bibliothèque nationale de France, BnF), Paris — Ban Bản thảo
Lưu giữ các tài liệu từ điển gốc của Alexandre de Rhodes và khoảng 250 tác phẩm liên quan đến Việt Nam (chữ Nôm và chữ Hán cũng như các tài liệu Quốc ngữ) trong bộ phận bản thảo phương Đông. Bộ sưu tập bản thảo Việt Nam riêng biệt được tập hợp vào đầu thập niên 1950 bởi người phụ trách Marie-Roberte Guignard, người đã gom góp các tài liệu trước đó nằm rải rác trong các bộ sưu tập châu Á rộng hơn của thư viện. Từ điển in của Rhodes được lưu trữ tại đây với ký hiệu RES 4-NFR-124.
5. Viện Nghiên cứu Pháp – Á (IRFA) — Văn khố Hội Thừa sai Paris (Missions Étrangères de Paris), Paris
Hội Thừa sai Paris (MEP) tiếp quản các sứ vụ Đàng Ngoài và Đàng Trong từ thập niên 1660 (Pierre Lambert de la Motte, 1662; François Deydier tại Đàng Ngoài, 1666), tiếp nối công việc ngôn ngữ và giáo lý mà các linh mục Dòng Tên đã khởi xướng. IRFA lưu giữ khoảng 800 mét dài văn khố MEP — nguồn tài liệu liên tục lâu đời nhất về Việt Nam được lưu giữ tại Pháp — bao gồm một bộ bản thảo ngôn ngữ châu Á riêng ("Bộ H") và một loạt tài liệu cổ/sơ khai ("Bộ A") trải dài từ thế kỷ 17 đến 19.
6. Văn khố Roma của Dòng Tên (Archivum Romanum Societatis Iesu, ARSI), Roma
Văn khố trung ương của Dòng Tên trên toàn thế giới. Nơi đây lưu giữ thư từ, thư thường niên và hồ sơ hành chính của các nhà truyền giáo Dòng Tên (Pina, Rhodes, do Amaral, Barbosa và những người khác) được cử đến Việt Nam, được xếp trong bộ sưu tập Đông Á rộng hơn ("Japonica-Sinica"). Đây là nguồn thiết yếu để truy tìm bối cảnh thể chế và tiểu sử đằng sau các tài liệu ngôn ngữ được lưu giữ ở nơi khác.
7. Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội, Việt Nam
Kho lưu trữ quốc gia của Việt Nam dành cho các văn bản tiếng Việt thời tiền hiện đại, lưu giữ khoảng 20.000 bản thảo và tác phẩm in từ thế kỷ 14 đến năm 1945 — hầu như hoàn toàn bằng chữ Hán và chữ Nôm (chữ viết bản địa cổ), vì chữ Quốc ngữ chưa được áp dụng trong nước cho đến muộn hơn nhiều. Đây là bộ sưu tập đối chiếu hữu ích để hiểu chữ viết tiếng Việt trông như thế nào trước khi được La-tinh hóa, cũng như đối với bất kỳ tài liệu lai ghép hay chuyển tiếp nào.
8. Thư viện Quốc gia Việt Nam, Hà Nội
Lưu giữ một bộ sưu tập Hán Nôm lớn (hơn 5.000 đầu sách chép tay và khắc ván), một phần đã được số hóa trong hợp tác với Hội Bảo tồn Di sản chữ Nôm Việt Nam (Vietnamese Nôm Preservation Foundation). Chủ yếu là tài liệu tiền-Quốc ngữ, nhưng là điểm khởi đầu tiêu chuẩn cho việc nghiên cứu thực hiện từ trong nước.
9. Thư viện Anh (British Library), London
Lưu giữ một bộ sưu tập bản thảo tiếng Việt nhỏ (chữ Nôm, thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20), bao gồm sáu cuộn triều đình và một số sách đóng tập, đã được số hóa toàn bộ nhờ quỹ Di sản Henry Ginsburg (Henry Ginsburg Legacy). Không tập trung riêng vào các tài liệu La-tinh hóa sớm nhất, nhưng có liên quan như tài liệu đối chiếu từ cùng giai đoạn tiếp xúc truyền giáo.
Bảng tóm tắt
| Cơ quan | Thành phố | Nội dung lưu giữ |
|---|---|---|
| Thư viện Tông tòa Vatican | Roma | Bộ sưu tập Borg.tonch. — từ điển, sách giáo lý, 1651–1830s |
| Văn khố Lịch sử Bộ Truyền giáo | Roma | Hồ sơ hành chính sứ vụ, báo cáo thực địa |
| Thư viện Ajuda | Lisbon | "Manuductio ad Linguam Tunchinensem" và các bộ sách chép tay Dòng Tên tại Á Châu |
| Thư viện Quốc gia Pháp | Paris | Tài liệu từ điển của Rhodes, khoảng 250 tác phẩm liên quan đến Việt Nam |
| IRFA / Hội Thừa sai Paris | Paris | 800 mét dài văn khố MEP, từ thế kỷ 17 trở đi |
| ARSI (Văn khố Roma của Dòng Tên) | Roma | Thư từ và hồ sơ của các nhà truyền giáo Dòng Tên |
| Viện Nghiên cứu Hán Nôm | Hà Nội | Khoảng 20.000 văn bản tiếng Việt thời tiền hiện đại (chủ yếu Hán Nôm) |
| Thư viện Quốc gia Việt Nam | Hà Nội | Bộ sưu tập bản thảo Hán Nôm, một phần đã số hóa |
| Thư viện Anh | London | Bộ sưu tập bản thảo chữ Nôm nhỏ, đã số hóa |
Nguồn tham khảo
- Alexandre de Rhodes - Wikipedia
- Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum - Wikipedia
- How Jesuits helped to create the Vietnamese alphabet - Aleteia
- Vatican Manuscripts from the Borg.tonch Fond - Wiglaf
- Manuscript collections - Vatican Library
- Archivio Storico de Propaganda Fide
- «Non deponeva mai dalle mani un librettino...» - Firenze University Press
- The Ajuda Library | Manuscripts
- First codification of Vietnamese by 17th-century missionaries (PDF)
- Le fonds vietnamien du Département des manuscrits de la BnF - Cairn.info
- Les collections vietnamiennes de la BnF - Cairn.info
- 17C : Vietnam - IRFA
- Set H: Asian manuscripts - IRFA
- Set A: Ancient collection - IRFA
- Archivum Romanum Societatis Iesu - Archival holdings
- Institute of Hán-Nôm Studies - Wikipedia
- Han-Nom collection - National Library of Vietnam
- Vietnamese manuscripts in the British Library - Asian and African studies blog