Tác giả: Claude Sonnet.
Người viết prompts và chỉnh sửa: Học Trò.
Một hướng dẫn đơn giản, giải thích từng cuốn sách, từng bộ truyện tranh, từng tác giả và dịch giả được nhắc tới trong bài "Trước khi thất trận" của nhà văn Trần Vũ — kèm theo tên thật, xuất xứ, và các đường dẫn để tự tra cứu thêm.
Ai viết bài "Trước khi thất trận"?
Bài tùy bút "Trước khi thất trận" do nhà văn Trần Vũ viết, đăng trên tạp chí văn học Da Màu ngày 9 tháng 10 năm 2020. Có thể đọc trọn bài gốc tại đây: damau.org/en/65940/truoc-khi-that-tran.
Tác giả sinh ngày 2 tháng 10 năm 1962 tại Sài Gòn — tức là năm 1975, khi Sài Gòn thất thủ, ông vừa tròn 12, 13 tuổi, giống hệt lứa tuổi của một độc giả mười tuổi thời đó: đủ lớn để đã đọc qua gần hết những gì một đứa trẻ miền Nam có thể đọc, nhưng chưa đủ lớn để hiểu được chuyện gì sắp xảy ra. Ông học trường Lasan Taberd, ngôi trường Công giáo Pháp mà rất nhiều cậu bé Sài Gòn thời đó theo học. Năm 1979, ông vượt biên bằng thuyền, sống một năm trong trại tỵ nạn Palawan ở Phi Luật Tân, rồi định cư tại Pháp.
Bài viết của ông thực chất là một danh sách — mọi thứ một đứa trẻ Sài Gòn như ông đã đọc, theo đúng trình tự thời gian, từ truyện tranh năm 5 tuổi cho đến tiểu thuyết chiến tranh của người lớn năm 13 tuổi, ngay trước khi đất nước chia cắt. Dưới đây, danh sách ấy được sắp theo từng giai đoạn, đúng như ông đã trải qua, kèm theo cuốn sách thật và tác giả thật đằng sau mỗi cái tên tiếng Việt.
Giai đoạn 1: Truyện tranh (khoảng 5–8 tuổi)
Đây chính là thế giới đã được nghiên cứu trong bài trước về truyện tranh "Sách Vàng" — và bài này thật ra xác nhận được một điều mà nghiên cứu trước chưa chắc chắn: "Sách Vàng" đúng là tên một nhà xuất bản có thật ở miền Nam, chứ không chỉ là biệt danh do độc giả sau này đặt ra. Trần Vũ nhắc thẳng tên nhà xuất bản này, cùng với một nhà xuất bản thứ hai, Nxb Phong Phú.
Ông mua bản gốc tiếng Pháp tại Nhà Sách Liên Châu, cạnh Nhà thờ Đức Bà, rồi chạy ngay về mua bản tiếng Việt tại một hiệu sách ở Tân Định. Ông xem hình màu bên bản Pháp, rồi đọc lời thoại đen trắng bên bản Việt để hiểu câu chuyện.
Dưới đây là toàn bộ truyện tranh ông nhắc tới, đối chiếu với tác giả thật và tên tiếng Việt:
| Truyện gốc | Tên tiếng Việt được dùng | Tác giả | Đường dẫn |
|---|---|---|---|
| Tintin | Giữ nguyên tên Tintin; Điếu Xì Gà Pharaon; Đền Thờ Mặt Trời | Hergé | Tintin — Wikipedia |
| Astérix & Obélix | Giữ nguyên tên | Goscinny & Uderzo | Asterix — Wikipedia |
| Lucky Luke | Lục Kỳ (chưa xác nhận chắc chắn — có nguồn nhắc tới tên này nhưng không nhiều tài liệu khác xác nhận) | Goscinny & Morris | Lucky Luke — Wikipedia |
| Spirou et Fantasio (với con vượn Marsupilami) | Phan Tân & Sĩ Phú; Marsupilami thành Vượn Đốm | Franquin | Spirou và Fantasio — Wikipedia tiếng Việt |
| Johan et Pirlouit | Lữ Hân & Phi Lục | Peyo | Xì Trum — Wikipedia tiếng Việt |
| Les Schtroumpfs (Xì Trum) | Xì Trum | Peyo (tách ra từ Johan et Pirlouit) | như trên |
| Benoît Brisefer | "12 Thành Công Lực" (theo bài này); các bản tái bản sau gọi là Tí Hon Thần Lực | Peyo | Trang DTV eBook |
| Gaston Lagaffe | Giữ nguyên tên | Franquin | Gaston Lagaffe — Wikipedia |
| Anh em nhà Dalton (trong Lucky Luke) | Anh em nhà Dalton | Goscinny & Morris | — |
| Tanguy et Laverdure (hai phi công Pháp) | Hai nhân vật được đổi tên thành Trần Vũ & Lê Dũng trong bản Việt | Charlier & Uderzo | narga.org — tên gốc các truyện tranh xuất bản tại Việt Nam |
| Buck Danny | Giữ nguyên tên (như Phi Vụ Miền Bắc Cực) | Charlier & Hubinon | — |
| Blake et Mortimer | Giữ nguyên tên | Edgar P. Jacobs | Blake and Mortimer — Wikipedia |
| Bob Morane | Giữ nguyên tên (như Bảy Cây Thánh Giá Bằng Chì) | Henri Vernes | Bob Morane — Wikipedia |
| Blueberry | Django Blueberry | Charlier & Giraud (Mœbius) | Blueberry — Wikipedia) |
Một chi tiết thú vị đáng dừng lại: hai phi công Tanguy và Laverdure được đổi tên thành "Trần Vũ" và "Lê Dũng" trong bản truyện tranh tiếng Việt — và người viết bài tùy bút này, mấy chục năm sau, lại lấy chính bút danh Trần Vũ. Đây là trùng hợp ngẫu nhiên, hay là một cách kín đáo để nhớ về nhân vật truyện tranh yêu thích thời thơ ấu, không nguồn nào khẳng định chắc chắn. Đây là loại chi tiết chỉ hiện ra khi có người chịu khó tra cứu kỹ như vậy.
Ông cũng lén đọc những truyện bị bố mẹ cấm vì cho là nhảm nhí: Con Quỷ Truyền Kiếp — thật ra là bản dịch của một tiểu thuyết kinh dị tiếng Anh có tên The Undying Monster của Jessie D. Kerruish, do nhà thơ Thế Lữ dịch (ông này sẽ xuất hiện lại sau trong danh sách, với một bản dịch hoàn toàn khác) — và Con Quỷ Một Giò, truyện kinh dị của Mộng Thu. (Trang liệt kê trên Vietmessenger)
Giai đoạn 2: Cuốn sách "thật sự" đầu tiên, năm 7 tuổi
Năm lên 7, anh cả tặng ông một cuốn tiểu thuyết mang chính tên mình: Thằng Vũ, của nhà văn Duyên Anh.
Tên thật của Duyên Anh là Vũ Mộng Long, sinh ngày 16 tháng 8 năm 1935. Ông viết Thằng Vũ năm 1965, rồi phát triển thành cả một loạt truyện với cùng nhân vật: Con Thúy, Bồn Lừa, Chương Còm, Hưng Mập, Dzũng ĐaKao, Mơ Thành Người Quang Trung, và Ngựa Chứng Trong Sân Trường. Sau năm 1975, Duyên Anh bị nhà cầm quyền Cộng Sản bắt giam nhiều năm; sau đó ông vượt biên và mất tại Paris năm 1997. (Duyên Anh — Wikipedia tiếng Việt)
Giai đoạn 3: Những tờ báo tuần mà đứa trẻ nào cũng đọc
Giống "mọi" đứa trẻ khác, Trần Vũ đọc báo thiếu nhi hằng tuần:
- Thằng Bờm, do nhà thơ Nguyễn Vỹ chủ trương.
- Thiếu Nhi, do nhà văn Nhật Tiến làm chủ biên — đúng là tờ báo đã được nghiên cứu riêng, đầy đủ, trong hồ sơ đã có sẵn trong thư mục này (thieu_nhi_magazine_result.md). Báo ra hằng tuần từ 1971 đến tháng 3/1975, do nhà sách Khai Trí nổi tiếng tài trợ, với bìa vẽ bởi họa sĩ Vi Vi.
- Ngàn Thông, Tuổi Hoa, và Tuổi Ngọc khi ông lớn hơn một chút.
- Tủ Sách Trăng Mười Sáu, một tủ sách do nhà thơ, nhà văn Nhã Ca (tên thật Trần Thị Thu Vân) phụ trách — bà sau này trở thành một trong những nhà văn quan trọng nhất về chiến tranh của miền Nam; hồi ký Giải Khăn Sô Cho Huế của bà ghi lại trận Mậu Thân 1968 tại Huế, và bà từng ngồi tù cộng sản hai năm sau 1975 vì cuốn sách này. (Nhã Ca — Wikipedia)
Ông thấy một số truyện Tuổi Hoa hơi chán hồi đó — do Bích Thủy, Nguyễn Thái Hải, và Minh Quân viết. Loại truyện trinh thám nhẹ nhàng hơn (Pho Tượng Rồng Vàng, Mật Lệnh U Đỏ) là của Hoàng Đăng Cấp. Cả bốn người đều là cây bút quen thuộc của tủ sách Tuổi Hoa thật, có trụ sở tại số 38 Kỳ Đồng, do Nguyễn Trường Sơn biên tập. (nhacxua.vn — Tủ sách Tuổi Hoa)
Giai đoạn 4: Một thế hệ trước ông — những cuốn sách đã thấy "cũ"
Trần Vũ nhắc tới việc lùi xa hơn vào văn học Việt Nam, đến những nhà văn đã thành lịch sử ngay từ thời ông:
- Vũ Trọng Phụng (Vỡ Đê), một trong những nhà văn hiện thực nổi tiếng nhất Việt Nam.
- Khái Hưng (Ông Đồ Bể) và Nguyễn Công Hoan (Cô Giáo Minh), hai tên tuổi lớn của văn học thập niên 1930.
- Thế Lữ (Lê Phong Phóng Viên) — chính là Thế Lữ đã dịch cuốn truyện kinh dị bị cấm mà ông đọc lén hồi nhỏ, được nhắc ở trên.
Ông cũng nhắc tới hai nhà văn trẻ mà tên thật rất dễ nhầm lẫn: Nguyễn Thanh Trịnh, tác giả Ví Dụ Ta Yêu Nhau (chính là tên thật của bút danh nổi tiếng hơn, Đoàn Thạch Biền), và Từ Kế Tường (tên thật Võ Tấn Tước), tác giả Anh Chi Yêu Dấu. Hai người khác nhau, hai tên thật khác nhau, rất dễ lẫn lộn — nhưng Trần Vũ phân biệt đúng.
Giai đoạn 5: Những cuốn sách làm thay đổi tất cả (11–13 tuổi)
Trần Vũ cho rằng thành tựu lớn nhất của văn học miền Nam, với riêng ông, nằm ở dịch thuật — các dịch giả Việt Nam giỏi tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hoa đến mức trao cả một thế giới văn chương vào tay cả một thế hệ trẻ con. Từ 1973 đến 1975, ông đọc không ngừng. Dưới đây là những gì ông nhắc tới, đối chiếu với tác phẩm gốc thật:
| Tên tiếng Việt | Tác phẩm & tác giả gốc | Đường dẫn |
|---|---|---|
| Về Miền Đất Hứa | Exodus của Leon Uris, dịch giả Thế Uyên (1974) | Trang Vietmessenger |
| Cuốn Theo Chiều Gió | Gone with the Wind, Margaret Mitchell | — |
| Trong Gia Đình / Vô Gia Đình | En Famille / Sans Famille, Hector Malot | — |
| Chùm Nho Phẫn Nộ | The Grapes of Wrath, John Steinbeck | — |
| Gió Đông Gió Tây | East Wind, West Wind, Pearl S. Buck | — |
| Trong Một Tháng Trong Một Năm | Dans un mois, dans un an, Françoise Sagan | — |
| Đỉnh Gió Hú | Wuthering Heights, Emily Brontë | — |
| Chuông Gọi Hồn Ai | For Whom the Bell Tolls, Ernest Hemingway | — |
| Giã Từ Vũ Khí | A Farewell to Arms, Ernest Hemingway | — |
| Quần Đảo Ngục Tù | The Gulag Archipelago, Aleksandr Solzhenitsyn | — |
| Tầng Đầu Địa Ngục | The First Circle, Aleksandr Solzhenitsyn | — |
| Anna Kha Lệ Ninh | Anna Karenina, Leo Tolstoy | — |
| Một Thời Để Yêu (và Một Thời Để Chết) | A Time to Love and a Time to Die, Erich Maria Remarque | — |
| Hoàng Tử Bé | Le Petit Prince, Antoine de Saint-Exupéry | — |
| Bay Đêm | Vol de Nuit, Saint-Exupéry | — |
| Cõi Người Ta | Terre des Hommes, Saint-Exupéry | — |
Trong tất cả, ông nhắc đến Exodus như cuốn sách gây chấn động nhất — một tiểu thuyết về những người sống sót sau nạn diệt chủng Do Thái, đi tìm một "miền đất hứa." Ông nối thẳng nó với chính cuộc đời mình: năm năm sau khi đọc cuốn sách này lúc còn nhỏ, chính ông cũng lên một chiếc thuyền, rồi vào một trại tỵ nạn thật ở Palawan, Phi Luật Tân — phiên bản nhỏ và có thật của câu chuyện ông từng đọc như tiểu thuyết. Bài viết kể rằng ông vẫn thấy bất an mỗi khi nghe lại nhạc nền phim Exodus, vì tại miền Nam bản nhạc này còn được dùng làm nền cho tin tức về Tết Mậu Thân 1968.
Giai đoạn 6: Sách chiến tranh, trước khi ông hiểu chiến tranh là gì
Một dịch giả tên Lê Thị Duyên — không tìm được tiểu sử đầy đủ trên mạng — đã dịch cả một tủ sách về Đệ nhị Thế chiến cho nhà xuất bản Sông Kiên, mang tên "Tủ Sách Adolf Hitler." Trong đó có Otto Skorzeny và Những Sứ Mạng Bí Mật, Mười Ngày Cuối Cùng của Hitler, và Con Cáo Già Sa Mạc Rommel (bản dịch cuốn tiểu sử Rommel: The Desert Fox của Desmond Young). Bà cũng dịch Sấm Sét Thái Bình Dương, một cuốn sách dày 800 trang, 41 chương, kể về trận đánh Tarawa trong Đệ nhị Thế chiến, của tác giả Pháp Albert Vulliez.
Một dịch giả khác, Nguyễn Nhược Nghiễm, làm việc cho nhà xuất bản Lê Thanh Hoàng Dân, dịch cả loạt tiểu sử quân sự Đệ nhị Thế chiến — MacArthur, Patton, phi công cảm tử Thần Phong — nhưng bản dịch nổi bật nhất của ông là Samourai, hồi ký có thật của phi công Nhật Saburo Sakai, xuất bản tại Sài Gòn năm 1972. Chi tiết này khép lại một vòng tròn nhỏ: nhiều năm sau, khi đã trưởng thành, chính Trần Vũ lại viết hẳn một bài về Saburo Sakai — đúng viên phi công ông từng đọc lén thời thơ ấu. (Trần Vũ — "Tháng 4 của Saburo Sakai," talawas)
Giai đoạn 7: Những cuốn sách bố mẹ không biết ông đang đọc
Thế hệ nào cũng có một ngăn sách cấm. Của ông gồm:
- Tiểu thuyết võ hiệp Trung Hoa của Kim Dung (rất được ưa chuộng khắp miền Nam).
- Bộ truyện điệp viên miền Nam mang tên Z-28, nhân vật chính là điệp viên Tống Văn Bình, viết dưới bút hiệu "Người Thứ Tám" (tên thật Bùi Anh Tuấn, sinh năm 1925), người từng thật sự bị tù chính trị ở miền Bắc trước khi vào Nam. Bùi Anh Tuấn viết hơn 40 cuốn tiểu thuyết điệp viên loại này. (Giới thiệu tiểu thuyết Z-28)
- Sách của Henry Miller, mà bố mẹ ông coi là tục tĩu và tịch thu — ông nhắc thẳng tên cuốn Ác Quỷ Trên Thiên Đàng ("A Devil in Paradise").
Giai đoạn 8: Sạp sách cho thuê, và những cuốn sách người lớn "chấp nhận"
Trần Vũ tả lại những sạp sách cho thuê ở góc phố, giăng bạt ni-lông che mưa, nơi trẻ con thuê tiểu thuyết bằng vài đồng lẻ. Một người giúp việc trong nhà ("u già") giấu sách vào cạp quần mang vào nhà. Hai cuốn bà có thể đã từng mang về:
- Giờ Thứ 25 — The 25th Hour của nhà văn Romania Constantin Virgil Gheorghiu.
- Papillon Giang Hồ Tung Cánh — bản dịch hồi ký vượt ngục Papillon của Henri Charrière, do nhà xuất bản Đại Nam ấn hành năm 1974.
- Đất Tiền Đất Bạc — chính là The Fortunate Pilgrim của Mario Puzo, do dịch giả Ngọc Thứ Lang (tên thật Nguyễn Ngọc Tú) chuyển ngữ — cùng người đã dịch bản tiếng Việt nổi tiếng của Bố Già (The Godfather). Puzo viết The Fortunate Pilgrim trước, làm bối cảnh xã hội cho thế giới sau này trở thành Bố Già. (Đất Tiền Đất Bạc — Google Books)
Nhưng những cuốn sách mà người lớn thật sự chấp nhận cho trẻ con đọc, theo ông, lại là những cuốn chán nhất — như Ý Cao Tình Đẹp của dịch giả, nhà văn nổi tiếng Nguyễn Hiến Lê, và đặc biệt là Tâm Hồn Cao Thượng, bản dịch nổi tiếng của nhà giáo Hà Mai Anh (1905–1975), dịch từ tác phẩm kinh điển Ý Cuore ("Trái Tim") của Edmondo De Amicis. (Hà Mai Anh — Wikipedia tiếng Việt)
Trần Vũ phản bác gay gắt một câu chuyện trong Tâm Hồn Cao Thượng: "Cậu Bé Thành Lombardi," kể về một cậu bé Ý trèo lên cây quan sát quân địch cho quân đội mình, bị bắn chết, và được ca ngợi là anh hùng vì điều đó. Trần Vũ cho rằng một đơn vị quân đội thật sự không nên cần đến cái chết của một đứa trẻ để hoàn thành nhiệm vụ, và ông so sánh thẳng với câu chuyện Lê Văn Tám, một cậu bé Việt Nam được kể là đã tự đốt mình để phá hủy kho xăng của Pháp — câu chuyện được dạy ở Việt Nam như một tấm gương hy sinh anh hùng.
Sự so sánh này chạm vào một vùng đất thật sự còn tranh cãi: năm 2008, sử gia uy tín Phan Huy Lê từng công khai phát biểu rằng huyền thoại Lê Văn Tám do quan chức thời chiến Trần Huy Liệu dựng lên với mục đích tuyên truyền — một tuyên bố mà các sử gia khác sau đó phản bác, cho rằng có một sự kiện thật sự làm nền cho câu chuyện. Đây vẫn là một câu hỏi còn để ngỏ, được tranh luận ngay trong nội bộ Việt Nam. (RFA — Lê Văn Tám và những huyền thoại cách mạng, Lê Văn Tám — Wikipedia tiếng Việt)
Giai đoạn 9: Chiến tranh thật sự bước vào trang sách
Đến năm 1972–73, khi chiến sự leo thang (Mùa Hè Đỏ Lửa, trận Tống Lê Chân), Trần Vũ bắt đầu đọc những bài ký sự chiến tranh khiến cuộc chiến ngoài cửa nhà lần đầu trở nên có thật với ông:
- Nhật Ký Đỗ Thọ — nhật ký thật của Đỗ Thọ (1935–1964), sĩ quan tùy viên của Tổng thống Ngô Đình Diệm, người có mặt bên cạnh ông Diệm trong những giờ trước khi bị ám sát năm 1963 và tận mắt chứng kiến vụ bắt giữ.
- Bút ký chiến trường của Phan Nhật Nam, đặc biệt là đoạn kể về cái chết của Trung tá Nguyễn Đình Bảo trên "đồi Charlie" năm 1972 — trận đánh nổi tiếng đến mức trở thành nguồn cảm hứng cho bài hát "Người Ở Lại Charlie."
- Một chi tiết cá nhân: 17 năm sau, khi đã lưu vong, chính nhà văn cựu chiến binh Thủy Quân Lục Chiến Cao Xuân Huy — tác giả hồi ký chiến tranh nổi tiếng Tháng Ba Gãy Súng — là người đã in tập truyện ngắn đầu tay của Trần Vũ, Ngôi Nhà Sau Lưng Văn Miếu.
Kết thúc bài viết
Câu cuối của bài tùy bút: "Dân thủ đô không một chút hoài nghi thất trận đã kề cận." Một cậu bé vừa đọc xong mọi thứ từ Tintin đến Quần Đảo Ngục Tù đến nhật ký chiến tranh có thật, vẫn không hề thấy trước điều gì sắp xảy ra. Hai năm sau, ông trở thành người tỵ nạn.
Vì sao đến hôm nay vẫn khó tìm lại được những cuốn sách này
Một độc giả mười tuổi khi Sài Gòn thất thủ — cùng lứa với những cậu bé, cô bé từng đọc hết danh sách này — nay đã ngoài sáu mươi. Nhưng ngay cả người muốn tìm lại đúng cuốn sách mình từng cầm trên tay năm xưa cũng khó lòng tìm được bản gốc, vì phần lớn số sách ấy đã không còn tồn tại.
Sau năm 1975, sách báo miền Nam bị đưa vào diện "văn hóa phẩm đồi trụy, phản động" và bị thu gom, tiêu hủy trên diện rộng. Đây không chỉ là chuyện của nhà nước: nhiều gia đình, vì lo sợ bị khám nhà, đã tự tay đốt bỏ sách vở của con cái mình. Một hồi ký cá nhân kể lại rằng đúng vào tháng 12 năm 1975, cha mẹ tác giả đã đốt nguyên bộ truyện tranh "Sách Vàng" thời thơ ấu để làm chất đốt sưởi ấm, chỉ vì sợ liên lụy. (minhtranglam1.blogspot.com)
Tuổi thơ tôi gắn với truyện tranh. Những bộ Sách Vàng ngày ấy là nỗi say đắm khôn nguôi ngang với truyện kiếm hiệp của Kim Dung. Tôi có trọn bộ Lucky Luke, Vượn Đốm, Lữ Hân Phi Lục, Tintin, Astroboy và nhất là bộ truyện tranh Xì Trum...99 chú lùn tí hon màu xanh và Tí Vua nhân hậu với gã Phù Thủy Gà Mên đã lấy của tôi không biết bao nhiêu tiền quà sáng để dành và phải cật lực học để được thưởng... vậy mà sau giải phóng, tôi khóc sưng cả mắt nhìn bố mẹ cho hết nó vào lò lửa để...đun nước sôi ( Tháng 12/1975 sao lạnh lạ lùng... vừa rét, vừa sợ... khám nhà... thế là)...Tối nay dắt lũ nhỏ ở nhà đi coi phim Xì Trum, thấy như cả tuổi thơ mình ùa về. Phim dễ thương quá, hic, và tôi sẵn sàng coi lại đến chục lần nữa... Tôi có xì trum tuổi quá rồi mà vẫn xì trum ơi! (minhtranglam1.blogspot.com)
Tờ báo thiếu nhi Thiếu Nhi nhắc ở phần trên cũng bị tiêu hủy phần lớn trong cùng giai đoạn. Đến năm 1978, một đợt tiêu hủy khác nhắm thẳng vào các tiểu thuyết miền Nam trước 1975 — trong đó có cuốn Vòng Tay Học Trò của Nguyễn Thị Hoàng nhắc ở trên — khiến hầu hết các bản in gốc biến mất khỏi lưu thông trong nhiều thập niên. (Vòng tay học trò — Wikipedia tiếng Việt)
Hậu quả kéo dài đến tận bây giờ, không phải theo kiểu chính trị, mà theo kiểu rất cụ thể: gần như mọi bản scan hay bản tái bản có thể tìm thấy trên mạng hôm nay — kể cả những bộ truyện tranh "Sách Vàng" nhắc ở phần đầu bài này — đều do các nhà xuất bản sau 1975 (như Thanh Niên, Trẻ) in lại, giữ nguyên tên nhân vật cũ, chứ không phải bản in gốc trước 1975. Ấn bản gốc, với đúng con dấu nhà xuất bản, đúng trang bìa, đúng chất giấy năm xưa, chỉ còn tồn tại rải rác trong tay các nhà sưu tầm hoặc trong vài thư viện hải ngoại. Với một người bảy, tám mươi tuổi muốn cầm lại đúng cuốn sách mình đọc năm mười tuổi, phần lớn con đường ấy nay đã đóng — không phải vì trí nhớ phai nhạt, mà vì vật thể mang trí nhớ ấy phần lớn không còn nữa.
Ý nghĩa của một danh sách đọc sách được cứu lại
Danh sách trên chỉ có thể tồn tại vì một người còn nhớ đủ rõ để viết lại nó. Với một độc giả mười tuổi khi Sài Gòn thất thủ, phần lớn thế giới xuất bản kể trên — Khai Trí, Sách Vàng, Liên Châu, Tủ Sách Adolf Hitler, những sạp sách cho thuê ở góc phố — đã đóng cửa hoặc bị phá hủy chỉ trong vòng vài năm sau đó, và như trình bày ở trên, phần lớn hiện vật của nó cũng không còn. Giá trị thật sự của một bài viết như "Trước khi thất trận" nằm ở đó: nó là một danh sách đọc sách được cứu lại bằng trí nhớ, ghi lại một tuổi thơ mà tài liệu vật chất của nó phần lớn đã biến mất.