Nguyễn Ðình Toàn
“Còn Nợ” là truyện dài đầu tay của Hoàng Ðình Báu, kể lại đời sống của nhân vật Vinh, từ thời còn là một học sinh cho tới khi trở thành một sĩ quan hải quân trong QLVNCH, cùng những biến động lịch sử từ thời Ðệ Nhất Cộng Hòa cho đến khi CS xâm chiếm miền Nam VN, với những hệ lụy của nó, kéo dài tới hiện tại.
Truyện cũng có thể coi là một hồi ký của chính tác giả. Trong lời “nói đầu của” cuốn sách Hoàng Ðình Báu cho biết:
“Còn Nợ” là tác phẩm vẽ lại hình ảnh của người lính chiến Việt Nam Cộng Hòa đã một thời tung hoành ngang dọc trên sông dài, biển rộng với bao mối tình chợt đến rồi chợt đi.”
Ðược biết Hoàng Ðình Báu là một Hải Quân Thiếu Tá. Sau biến cố 1975, cũng như tất cả các cựu sĩ quan trong quân đội của chúng ta ở miền Nam khi ấy, ông đã phải trải qua nhiều năm trong các trại cải tạo.
Sau khi được tha, ông cùng với gia đình, gồm vợ và 4 con,
[nếu chúng tôi nhớ không lầm] tham dự vào một cuộc vượt biên. Việc bại lộ, chiếc ghe chở vợ con ông đã bị công an vây bắt ngay trên sông Sài Gòn. Công an đã nổ súng, bắn thẳng vào ghe, gây hoảng loạn cho hơn hai trăm người gồm cả đàn ông, đàn bà, trẻ con chen chúc dưới hầm, làm chiếc ghe bị lật. Gần như toàn thể những người có mặt trên ghe đều thiệt mạng. Cả vợ và 4 con ông cùng đã bị chết hết trong vụ này. Sự việc đã gây một sự xúc động lớn trong toàn thể miền Nam lúc bấy giờ. Sợ, nhưng người ta vẫn cứ tiếp tục liều mạng tìm cách vượt biên.
Trong nhiều năm liền, không khí Sài Gòn lúc nào cũng như ở trên một nồi nước sôi vì chuyện người ở người đi, kẻ sống người chết.
Người chết không nói làm gì nữa.
Người sống, những người vượt biên thoát được ra ngoài, đối với những người còn lại, bố mẹ, anh em, vợ chồng, cũng coi như chẳng còn hy vọng sẽ có ngày gặp lại. Thế nhưng người vẫn cứ đi. Thay vì cố gắng để được đoàn tụ, người ta đã cố gắng để chia lìa nhau. Một người đi thoát, tất cả những người còn lại đều mừng rỡ, dù cho đó có là lần vĩnh biệt!
Hoàng Ðình Báu đã ghi lại những ngày đen tối đó của toàn thể nhân dân miền Nam, bằng một giọng hiền lành, chân chất, nhưng đủ làm cho những người còn ở lại miền Nam sau ngày 30 tháng 4, 1975 phải rởn người khi đọc lại:
“Từ ngày Thủy đưa chồng đi đến trường Tabert
[một trong những địa điểm trình diện tập trung những người bị đưa đi cải tạo] đến nay đã gần hai năm. Trong khoảng thời gian này bao nhiêu chuyện đã xảy đến cho gia đình nàng. Căn biệt thự ở đường Võ Tánh của bà Ðan [mẹ Thủy] đã bị tịch thu để làm cơ sở cho Ủy Ban Nhân Dân Phường. Chúng cấp cho bà Ðan một căn nhà nhỏ ở ngã ba Ông Tạ. Căn nhà này là của một người đi di tản năm 1975 bỏ lại, chúng tịch thu. Bà Ðan nay trắng tay vì qua ba lần đổi tiền, từ tiền miền Nam ra tiền miền Bắc.
Ðây là lối đánh tư sản độc ác nhất để nhân dân chỉ còn vài đồng bạc của bác và đảng mà thôi. Cũng bắt đầu từ nay, chúng phát tem phiếu mua gạo hàng tháng theo đầu người. Người lớn mỗi tháng 13 ký lô, các em nhỏ ăn 7 ký lô. Ai ở đâu ở đấy, đi ra khỏi phường phải báo cáo. Ði ra khỏi tỉnh hay thành phố phải xin phép. Cứ hai căn hộ hay gia đình có một công an kiểm soát, gọi là công an khu vực. Các công an này phần đông là người miền Bắc mới đưa vào Nam.
Chúng lập lý lịch trích ngang, phân chia những gia đình theo từng loại, từ nguy hiểm đến ít nguy hiểm, để bám sát và báo cáo lên trên. Năm mẹ con Thủy cũng cũng phải theo bà ngoại đến ngã ba Ông Tạ. Gia đình 6 người này được chúng đánh giá là hộ nguy hiểm vì có người là sĩ quan Ngụy đi học tập cải tạo, đồng thời trước đây là một tư sản mại bản.”
Lồng trong chuyện nước, chuyện nhà là những chuyện tình tay đôi, tay ba, của nhân vật Vinh. Các cuộc gặp gỡ, ăn nhậu của Vinh với một số bằng hữu, đồng nghiệp. Tất cả được kể lại, theo một thứ tự thời gian bằng phẳng, ít rắc rối.
Gần đây, đọc các tác giả Việt Nam, nhất là lớp trẻ, trưởng thành tại ngoại quốc, đôi lúc người ta dường cảm thấy chóng mặt vì những suy nghĩ, hành động của các nhân vật.
Tiểu thuyết không còn là những cuốn truyện nữa.
Mà gần như nó chỉ còn là cái cớ, một không gian, để cho các nhân vật, cũng làm đủ thứ trên đời như những nhân vật tiểu thuyết cũ, như những người ngoài đời, nhưng hình như không phải để sống với nhau nữa, mà người nọ trở thành tấm gương để người kia soi chiếu lấy chân dung mình, tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống... Cả sự sáng suốt lẫn sự tối tăm của họ đều dễ sợ.
Tuy, cuối cùng, đó cũng chỉ là những cuốn truyện, nhưng không phải ai cũng đọc được. Muốn đọc nó độc giả phải có một trình độ nào đó. Ðây không phải là một lời khen hay chê. Mà chỉ là một nhận định. Coi đó là một cái hay hay dở, điều ấy còn tùy thuộc mỗi người. Có điều: Nếu không có những người dám mạo hiểm, sẽ chẳng bao giờ chúng ta có cái gì mới.
Truyện của Hoàng Ngọc Báu không có gì mới, hiểu theo nghĩa mạo hiểm đó, từ bố cục cho tới cách tạo dựng nhân vật.
Nhưng nó cho người đọc cảm giác bình yên khi theo dõi, dù những điều được kể trong sách không phải là những chuyện bình yên.
Các sen viết về sex bằng bút pháp bình dị của Hoàng Ðình Báu cũng có những cái duyên riêng.
Nguyễn Ðình Toàn