Nguyễn Ðình Toàn
Những người nghe và còn nhớ tới cái tên Long Châu, phần lớn đều đã ở trên tuổi 60. Và, ai còn nhớ đến ông gần như đều thuộc bài hát duy nhất của ông một thời, đó là bài ‘Cô Tú’.
Cô Tú được viết vào khoảng thời gian 1945-1946, trước khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ một chút. Ðó là những ngày cả đất nước bừng bừng trong ngọn lửa ái quốc.
Ở những nơi quê mùa nhất, ngay cả các phụ nữ, sau công việc đồng áng, chợ búa ban ngày, tối tối, tụ tập tại sân đình, bãi trống, lấy dây buộc túm ống quần, vác gậy, tập đi một, hai. Các bà già, các cụ tóc bạc, đêm đêm cũng xách đèn tới các lớp “bình dân học vụ” tập đọc i tờ. Rất nhiều bài hát mới đã được phổ biến trong những ngày đó:
Một hai ta đi một hai
Toàn dân ta đang nạn đói
Toàn dân ta gông cùng trói
Tiếng khóc rên bên tai
Việt Nam ta dấy lên
Ðập tan quân giặc Pháp
Phá tan lữ cường quyền
Cướp lấy chính quyền
Ðể quảng bá cho phong trào “xóa nạn mù chữ”, thúc giục các người chưa biết chữ đi học khi ấy, có hai bài hát, một là bài Cô Tú của Long Châu, bài thứ hai, người viết cho đến bây giờ cũng không biết của ai, nhưng còn nhớ, như sau :
Học cho biết
Chúng ta chăm học chăm viết
Ðọc thông viết thông
Mắt mờ nay biết trông
Học cho siêng
Bình dân ta nay quyết tiến
Nước văn minh do công ta học cho bền
Rồi ta tiến, tiến mau trên đường văn hiến
Tầm con mắt xa
Mở rộng tim óc ra
Việt Nam ta từ nay tương lai tất khá
Ta cố cho danh dân Việt rất xa
Học chữ quốc ngữ cho thông
Ðọc, viết, tính toán cho tường, cho chóng
Gắng công vào
Toàn quốc trí óc nâng cao
Toàn quốc tiến tới phong trào
Mau mau xa nơi tối tăm
Ta tiến mau tên con đường vinh xa xăm
Cố thoát ly nơi bùn tanh cát lầm
Ðó là bài hát có thể coi như xuất phát từ các lớp học ra xã hội, vì đã được các “thầy, cô” tập cho các học viên hát ngay trong lớp. 'Thầy cô”, có thể là những cô cậu 15, 16 tuổi và học viên có thể là các cụ 60, 70. Học theo cái kiểu người biết đọc dạy cho người không biết. Hai mươi tư chữ cái được đặt thành câu vần, câu vè cho dễ nhớ :
i, tờ có móc cả hai
i ngắn có chấm, tờ dài có ngang
o tròn như quả trứng gà
ô thì đội mũ, ơ là thêm
o, a hai chữ khác nhau
vì a có cái móc câu bên mình
Bài “Cô Tú” của Long Châu, tuy cũng để cổ đông cho phong trào “xóa nạn mù chữ” nhưng được tung ra trong đời sống như một tác phẩm nghệ thuật và đã được các ca sĩ trình bày trên các đài phát thanh, thu vào đĩa nhựa.
Vì nhắm thẳng vào việc khuyến khích “đi học cho biết chữ” , sự việc đã trở thành xa lạ với hoàn cảnh xạ hội mỗi ngày một khác, nên bài hát gần như đã bị lãng quên, không thấy ai hát nữa.
Nhưng đối với một số người, bài “Cô Tú” của Long Châu, ngoài những ca từ mộc mạc nhưng rất đẹp và một giai điệu ngọt ngào dễ thương (những ai đã được nghe Ngọc Bảo trình bày ca khúc này trên đài phát thanh Hà Nội nhĩ?) bài hát còn chứa trong nó một chuỗi những biến động lịch sử đầy tang tóc.
Không có bài hát nào cho biết tiếp số phận (những) Cô Tú trong nhạc Long Châu, sau ngày thắp đèn đi học, ra sao?
Cô Tú
Ai về chợ huyện Thanh Vân
Hỏi thăm (hỏi thăm cô Tú)
đánh vần được chưa?
Ðánh vần năm ngoái năm xưa
Năm nay quên hết, nên chưa biết gì
Lưng trời tiếng sáo vu vi
Vẳng nghe ai học chữ i, chữ tờ
Sách i tờ Pháp không cho học
Liệu cô mình đã đọc được chưa
Ðôi bên bác mẹ cùng già
Lấy cô hay chữ để mà cậy trông
Mùa hè cho chí mùa đông
Ruộng vườn thóc lúa
tính thông (cô) chẳng nhầm
Nụ tầm xuân còn đương phong nhị
Xin cô mình đừng phí ngày xanh
Bình dân học vụ lập thành
Cô nên tới đó học hành cho thông.