Nguyễn Ðình Toàn
Ông Võ Phiến có cái may mắn đã ra khỏi miền Nam trước ngày 30 Tháng Tư 1975, nếu không, không biết ông có còn đến hôm nay chăng?
Vũ Hoàng Chương, Hồ Hữu Tường, Hiếu Chân (Nguyễn Hoạt), Nguyễn Mạnh Côn, Dương Hùng Cường, Hoàng Vĩnh Lộc... đã chẳng chết trong cuộc tang thương đó sao?
Trong chuyến trở về Việt Nam, gần đây, nhà văn Phan Lạc Tiếp kể lại rằng, ông có dịp tiếp xúc được với một vài người bạn cũ ở Hà Nội, những người am tường sinh hoạt văn học nghệ thuật trong mấy thập niên qua, trong câu chuyện, ông Phan có hỏi: “Liệu ông Võ Phiến có về thăm quê nhà lúc này được chưa?”
Người ấy cười bảo: “Chưa! Chưa được đâu! Ở đây người ta đánh giá Võ Phiến rất nặng. Họ coi ông ta như một vài tay lãnh đạo Văn học miền Nam trước đây và cả ngay bây giờ ở hải ngoại”.
Thực tế thế nào thì tất cả những người ở miền Nam trước đây và ở hải ngoại hiện nay đều đã biết. Ông Võ Phiến chưa bao giờ là người lãnh đạo Văn học ở đâu cả. Ông rất được các đồng nghiệp, các nhà văn ở miền Nam, đủ các lứa tuổi yêu mến, kính trọng về cả hai phương diện nhân cách và chuyên môn. Nhưng chắc chắn, bản thân ông, cũng không bao giờ có ý muốn lãnh đạo ai, và cũng chẳng có một người viết Văn nào lại muốn tự đặt mình dưới sự lãnh đạo của bất cứ ai. Người yêu tự do là người không chịu nổi cả sự mất tự do của người khác. Cứ đọc Võ Phiến người ta có thể nhận ra những điều đó. Ông được hay bị người ta xếp vào hàng ngũ những nhà văn chống Cộng, trước hết, chính là vì ông muốn chống lại sự lãnh đạo trong Văn học của cộng sản vậy. Và điều đó đủ là tội khiến Võ Phiến chưa thể về thăm quê được.
Chưa thể về thăm Việt Nam được, trong những năm lưu lạc ở xứ người, ông Võ Phiến tiếp tục sáng tác và cặm cụi soạn bộ Tổng Quan Văn Học Miền Nam, cuốn sách đã được nhà văn kiêm họa sĩ Võ Ðình dịch ra Anh ngữ và đã được các thư viện cũng như đại học nhiều quốc gia, lưu trữ, nghiên cứu và dùng làm tài liệu giảng dậy.
Ðể trả lời câu hỏi: “Làm sao ông có đủ tài liệu và thời gian để làm công việc vậy?”
Võ Phiến đáp: “Tiếng nói của cả miền Nam, thể hiện qua hơn hai mươi năm Văn học, phải được giữ lại chứ? Lúc này, họ (tức là Cộng Sản Hà Nội) cả vú lấp miệng em, nhưng tài liệu mình cụ thể, mình chịu khó sưu tầm, lưu giữ, sau này sự thực sẽ có ngày sáng tỏ. Tôi có biết uống rượu đâu. Già rồi, đi lại cũng ngại. Nên chỉ còn cái thú đọc sách. Nhờ đó, tôi cũng đọc được nhiều”.
Theo nhận xét chung của các độc giả, ông Võ Phiến đã tỏ ra hết sức trung thực khi soạn bộ sách này. Ông không ngần ngại đưa ra những nhận định thẳng thắn đối với một số tác phẩm, tác giả, cho dù đó có là những người từng sinh hoạt với ông, là những bạn bè quen biết từ nhiều năm trước hoặc sau này, ở trong cũng như ở ngoài nước.
Nhà văn Phan Lạc Tiếp cho biết thêm:
“Cuốn Tổng Quan Văn Học Miền Nam mới chỉ là cái sườn, những điều tổng quát mà thôi. Như chạy thi với ngày tàn của thế kỳ, một thế kỷ chất chứa những tang thương, cuối năm 1999, ông (tức Võ Phiến) cho nhà xuất bản Văn Nghệ phát hành bộ sách khổng lồ dày 3,232 trang. Văn học miền Nam, riêng về truyện có 3 tập, đề cập tới 50 tác giả, ký 22 tác giả, các cuốn khác gồm kịch, tùy bút và thơ, đề cập tới 58 tác giả. Trong tổng số 3,232 trang, có 1,667 trang do Võ Phiến viết và 1,561 trang trích dẫn 118 tác giả. Tất cả những điều ấy, phải công bình mà nói, Võ Phiến đã vì danh dự của miền Nam mà thực hiện. Công việc đó là một đóng góp rất lớn, vô giá, mà theo tôi (tức Phan Lạc Tiếp) chúng ta có quyền hãnh diện và mang ơn tác giả”.
Các tác phẩm của Võ Phiến đã được dich ra nhiều thứ tiếng như Anh, Pháp, Tiệp... và do các nhà xuất bản lớn phát hành. Tất nhiên không phải cuốn sách nào được chuyển ngữ cũng đều là sách có giá trị. Nhưng chúng ta có thể yên tâm, nếu cuốn sách được dịch ra ngoại ngữ đó mang tên Võ Phiến.
Ngoài ra, có vài sự kiện có thể coi như những đánh giá trân trọng đối với các công trình trước tác của Võ Phiến, đó là Luận Án Cao Học của bà Marie Annielle viết về Võ Phiến, trình tại Ðại Học Paris 3èm năm 1986 và Luận Án Tiến Sĩ của bà Trương Thị Liễu, trình ngày 9 Tháng Mười năm 2001 tại Ðại Học Sorbonne, viết về đề tài “Võ Phiến Culture Nationnale, Lecture Occidentale”, dày ngót 600 trang, được Hội Ðồng Giám Khảo phê Tối Ưu Với Sự Ban Khen Của Hội Ðồng Giám Khảo (Mention très honorabke avec félicitation du Jury).
Truyện của Võ Phiến có nhiều điều buồn thảm, sở dĩ như vậy vì những chuyện ông viết, tự nó chứa sẵn sự buồn thảm. Bắt Trẻ Ðồng Xanh chẳng hạn, không thể có điều gì vui được. Chứ đằng sau mỗi dòng, mỗi chữ của ông, hình như luôn dấu sẵn một nụ cười nhân hậu.
Ðược hỏi “ông nghĩ sao về những luận án đề tài là các tác phẩm của mình đó”, Võ Phiến đã cười và trả lời một cách rất Võ Phiến rằng:
“Những luận án ấy là công trình của người soạn thảo, chứ đâu có phải là công trình của tôi. Ví dụ, Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ ra sách nghiên cứu về cây rau muống thì đó là công trình của Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ, chứ đâu phải của cây rau muống. Rau muống khoe khoang e lộn chăng?”
Và sau đây là mấy câu thơ tình của Võ Phiến:
“Một ngôi nhà
Hôm bắt đầu cuộc sống chúng ta
Em nhớ chứ
Cái đêm dài kỳ lạ
Gió định đến chợt ngập ngừng
Rồi rút lui êm ả
Suốt một đêm cây lá nín hơi
Tàu chuối toan trở mình
Nghĩ lại
Bèn thôi
Trời gần sáng mới có mưa
Rón rén
Những sợi nhỏ vừa rơi
Vừa thẹn
Nguyễn Ðình Toàn