Nguyễn Ðình Toàn
Nhà xuất bản “Tiếng Quê Hương” [Virginia USA] do Uyên Thao và một số bạn hữu của ông chủ trương, vừa cho ấn hành một tuyển tập gồm: Tranh, nhạc, thơ, văn của Nguyễn Hải Chí, thường được biết đến nhiều hơn qua bút hiệu Chóe, ký dưới những bức hí họa đăng trên các báo chí tại Sài Gòn trước 1975.
Hí họa của Chóe không phải chỉ được các độc giả Việt Nam đánh giá cao.
Qua những bức hí họa của mình, Chóe còn được giới báo chí thế giới coi như một trong những nhà bình luận chính trị sâu sắc nhất thế giới.
Nhật báo Sóng Thần của Uyên Thao ngày ấy đã điêu đứng vì đăng tranh Chóe và bị chính quyền tịch thu vì các tội mạ lỵ Tổng Thống, gây hoang mang dư luận, cố tình hạ thấp uy tín quân đội, khiêu dâm vi phạm điều 35 luật báo chí.
Nhà báo Mỹ, Barry Hilton, đã sưu tầm một số tranh của Chóe, xuất bản thành tập dưới nhan đề “The World of Chóe” mà ông coi như “Vietnam's Number-one Editorial Cartoonist”, cuốn sách cuối cùng cũng bị chính phủ Hoa Ky lúc bây giờ cấm không cho lưu hành rộng rãi [chỉ có 1,000 bản in thử] vì nội dung đả kích nặng nề Ngoại Trưởng Kissinger và Tổng Thống Nixon.
Barry Hilton đã viết trong lời mở đầu ấn bản cuốn sách của Chóe như sau:
“Lịch sử luôn bị áp chế của Việt Nam đã hình thành truyền thống đối kháng quyết liệt coi rẻ mọi kẻ nắm giữ quyền uy với lối nhạo báng đặc thù khởi từ quan điểm của lớp người bị dầy xéo. Và, có thể coi những kiểu đầy điên loạn đầy sáng tạo của Chóe là cách biểu hiện truyền thống đó cao nhất trong thế kỷ 20”.
Barry Hilton nhìn thấy ở tranh Chóe: “...gần như một chương trình trao đổi văn hóa toàn diện để nói cho người dân xứ sở này biết những thứ mà người dân xứ sở kia ưa thích - họ sống như thế nào, suy nghĩ về điều gì, cười vui về điều gì? Tác phẩm của Chóe là bức thư ngỏ bán chính thức tuyệt vời của dân tộc Việt Nam gửi cho toàn thế giới, khởi sự giải đáp thắc mắc thứ ba vừa nêu. Tác phẩm này của Chóe với trọn vẹn sự kỳ quái, cũng là phần đóng góp của Việt Nam vào sự hiểu biết và hòa bình quốc tế”.
Ðấy là cái nhìn của một người ngoại quốc đối với Tranh Chóe.
Thế còn người trong nước, người trong nghề, trong ngành báo chí, nghĩ gì về tranh Chóe?
Viết lời giới thiệu cho cuốn “Tử Tội, Tuyển Tập Nguyễn Hải Chí”, Uyên Thao, [có thể coi như người đã khám phá ra tài năng Chóe] kể lại trường hợp sau:
“Khi Linh Mục Ðinh Xuân Hải cùng vài linh mục xuất hiện, trên Truyền Hình Sài Gòn bênh vực Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu, đả kích những người chống tham những, Chóe ghi lại sự việc bằng bức họa một linh mục từ trong máy tuyền hình vươn tay nắm cây giáo nhọn thọc vài tim một người đang phơi thây trên thập tự giá. Sau khi tờ báo in bức họa, Linh Mục Thiên Hộ [Chủ Nhiệm Nhật Báo Xây Dựng] xuất hiện tại tòa soạn với ánh mắt buồn thảm tôi chưa bao giờ thấy. Ông tới trước bàn tôi, lắc đầu nói thật chậm:
- Mày làm tao mất ngủ suốt đêm qua. Tao khóc vì bức tranh của thằng Chóe.
Trưởng ban trị sự [Sóng Thần] Sáu Cao với thói quen cáu kỉnh từ thuở sống tại chiến khu Bà Ðen hai mươi năm trước, gần như thường xuyên cau có gắt gỏng, cũng cho biết không ngăn nổi nước mắt trước bức họa đó và về bức họa về tình trạng báo chí bị bóp nghẹt qua vụ án Sóng Thần 3-10-1974 với hình ảnh cô gái chít khăn tang, thân xác gầy guộc, quần áo tả tơi, bị trói chặt chân tay, cột vào một cây gai dưới trời nắng lửa”.
Riêng về phía mình, Uyên Thao cho biết:
“Mỗi lần nhận những bức họa từ tay Chóe, tôi luôn có cảm tưởng anh không vẽ mà vừa hòa nhập và nhận chung gánh nặng oan khiên để cất lên tiếng gào xé ruột của những con người yếu đuối đang quặn mình dưới đủ mọi roi vọt”.
Về phần Chóe, ông tự nói về tranh mình như sau:
- Tôi vẽ để chọc cười thôi, ai muốn hiểu sao thì hiểu.
Xin trích một đoạn, coi như “Văn” của Chóe, có thể gắn liền với câu nói trên của ông, bầy tỏ những suy nghĩ của ông về chính những công việc của mình:
“Có người hỏi tôi lấy đề tài ở đâu mà vẽ ‘liên tu bất tận’? Ðề tài thì rất dễ lấy: Ở báo, ở đài, đường phố, láng giềng... cái khó là chọn lọc, vẽ cái gì cho ngày mai hay tuần tới, hay tháng tới.
Vẽ nhật báo thì cho nó sống một ngày, vẽ nguyệt san thì cố cho nó sống một tháng, còn vẽ báo xuân thì không dám cho nó sống một năm đâu [?]chỉ mong nó được tới Tết là mừng lắm rồi - vì tất cả báo xuân đề tập trung trả tiền nhuận bút trước Tết.
Chính vì vẽ để lãnh nhuận bút, vẽ để bán tranh và thỉnh thoảng có vẽ để tặng, nên mỗi khi nghe ai nói tôi ‘cống hiến cho đời một số lượng tác phẩm đáng kể’ làm tôi ngượng đỏ mặt.
Tôi không cống hiến gì đâu.
Tôi làm chưa bằng người làm vườn, người trồng rau. Lớn lên có một nghề và nghề ấy nuôi sống được là quá tốt rồi”.
Chóe bị chính quyền Sài Gòn cũ bắt nhốt và đã “tự tha ra khỏi nhà giam” trưa ngày 30/4/75.
Chính quyền mới, chính quyền cộng sản sau đó bắt Chóe đi cải tạo hơn 10 năm.
Ðược tha khỏi trại cải tạo, Chóe đã hai lần tìm cách vượt biên, nhưng kết quả là phải trở lại nhà tù thêm một lần nữa [một lần may mắn không bị bắt].
Chóe cũng đã nạp đơn xin ra đi theo chương trình HO nhưng bị từ chối vì không đủ tiêu chuẩn [không phải sĩ quan, công chức cao cấp].
Trong những bức chân dung tự họa, sau này, dưới chế độ mới, khi được “nhà nước cho phép làm việc trở lại”, Chóe đã ghi lại hình ảnh mình bằng cây cọ chọc vào mắt với dòng mực tuôn ra như máu và nước mắt, bằng hình ảnh miệng bị dán kín với hai mảnh băng keo, hoặc cảnh cầm búa chặt một thân cây lớn với hướng đổ đè lên chính mình.
Một bức tranh khác của Chóe được chọn đưa đi dự triển lãm tại Nhật Bản với chủ đề Phụ Nữ Nước Tôi, Chóe đã vẽ một mỹ nhân ngư, ngồi bên bàn tiệc với đĩa thức ăn là nửa dưới thân xác của mình.
Bức tranh đã gây một xúc động lớn khắp thế giới.
Về nhạc của ông, có lẽ cần đến một buổi trình diễn, để mọi người có thể thưởng thức một cách chính xác.
Dưới đây là ít câu thơ của Nguyễn Hải Chí, tức Chóe, làm trong những ngày sống dưới chế độ cộng sản tại Sài Gòn, được đổi tên là Thành Phố Hồ Chí Minh:
Suốt đời ta sợ
Sợ nắng, sợ mưa, sợ sương, sợ khói
Sợ tập vẽ cánh chim bay bằng tay trái
Làm người xem ngỡ vẽ cá ngửa bung bơi
Ta sợ bóng đêm
Sợ mặt trời quá sáng
Sợ ma quỷ hiện hình
Hơn cả quỷ ma - sợ chân dung trừu tượng
Ta sợ vẩn sợ vơ
Sợ nói ra nỗi sợ
...
Em vứt đi ngọn lửa
Ta từ bỏ kiếp rơm
Ðể đời sau không còn là tro bụi
...
Ðêm xuống
Ngày tiếc ngày sao ngủ sớm
Ngày lên
Ðêm tiếc đêm sao thức vội
Giữa dòng đời
Ðời tiếc đời trôi nổi
Hoa tiếc hoa ngắn ngủi
Người tiếc người
Người có tiếc người
Sao ta lại tiếc ta?
Nguyễn Ðình Toàn