Nguyễn Ðình Toàn
Chúng ta có mấy nhạc sĩ xuất hiện trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (miền Nam) và đều đã chết trong cuộc kháng chiến ấy, đó là: Nguyễn Mỹ Ca, Hiếu Nghĩa và Võ Hòa Khanh (miền Trung?).
Nguyễn Mỹ Ca để lại hai ca khúc “Dạ Khúc” và “Tiếng Dân Cày”.
Võ Hòa Khanh không biết có bao nhiêu bài. Nhưng phần lớn các thính giả chỉ biết có bài “Tình Nước”. Hình như đây là một bài thơ được Võ Hòa Khanh phổ nhạc, còn có một cái tên khác là “Trăng Treo Ðầu Súng”.
Khi bài hát này được ấn hành tại Sài Gòn (nhà xuất bản Tinh Hoa hay An Phú?) tác giả bài thơ chỉ được ghi là “khuyết danh”.
Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá
Tôi với anh đôi người xa lạ
Từ phương trời chẳng hề quen nhau
Lúc nguy khốn tình thắt chặt tình
Ðêm tối chung chăn thành đôi tri kỷ
Vì nước ruộng nương anh bỏ bạn thân cày
Gian nhà không mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ chàng trai làng ra lính
Tôi với anh đã từng cơn ấm lạnh
Rét run người vầng trán đẫm mồ hôi
Áo anh rách vai quần tôi có hai miếng vá
Miệng còn cười buốt giá chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay...
Nguyễn Mỹ Ca có hai bài: “Dạ Khúc” và “Tiếng Dân Cày”.
Có lẽ “Dạ Khúc” đã được Nguyễn Mỹ Ca viết trước khi xảy ra cuộc chiến, nên đầy chất “lãng mạn tiểu tư sản thành thị” như cách nói người ta thường nghe thấy lúc bấy giờ.
Như phần lớn các thanh niên trí thức, theo kháng chiến, Nguyễn Mỹ Ca cũng muốn tự nguyện hòa mình với “cuộc
sống mới”, nên đã viết “Tiếng Dân Cày”. Nhưng “Tiếng Dân Cày” không phải là một bài dân ca.
Hiếu Nghĩa không rõ có bao nhiêu bài. Vì trong thời gọi là kháng chiến, có những bài được phổ biến tại hậu phương, người trong thành (các vùng tề) không biết và ngay tại các vùng hậu phương không phải nơi nào cũng biết, vì nhiều lý do. Giao thông khó khăn, thành phần giai cấp tác giả, tác giả đã bỏ về thành rồi, trường hợp Phạm Duy chẳng hạn, đều là những lý do hạn chế sự phổ biến các tác phẩm, hoặc giả nếu là những tác phẩm đã được phổ biến rồi, người ta sẽ tìm cách thu hẹp lại bằng biện pháp cấm lưu trữ, trình diễn...
Vì vậy, Hiếu Nghĩa chỉ có hai bài thực sự được nhiều người biết là “Chàng Ði Theo Nước” và “Ông Lái Ðò” (tên khác “Hình Ảnh Hai Cuộc Ðời”).
Chiều xuân ấy chàng bước ra đi
Theo hồn nước duyên tình sá chi
Bao lời nói lòng em vẫn ghi
Khi nào mai nở vàng ngoài sân (anh) mới về
Lòng em say vì nhớ đến chàng
Ðang hiên ngang tung hoành trong khói súng
Em chúc cho chàng lập chiến công oai hùng
Vang vang lời chiến thắng
Muôn thu danh chàng lừng lẫy núi sông
Bài “Ông Lái Ðò” là một trong những bài được coi là đánh dấu cho những sáng tác thời kháng chiến, còn dược gọi là nhạc lãng mạn cách mạng.
Về hình thức nó hoàn toàn mới lạ vì trước đó chưa có một ca khúc nào được viết như thế.
“Ông Lái Ðò” không hoàn toàn là một bài thơ phổ nhạc.
Nó được viết để trình diễn xen kẽ giữa “ngâm” (hoặc “kể”) và “hát”.
Nó thích hợp để biểu diễn ở các sân khấu bất chợt: một sân đình, một góc chợ, một trường học, một nơi nghỉ chân trên dọc đường hành quân chẳng hạn.
Nó như một truyện kể, một vở kịch nhỏ, có đủ những nút thắt mở.
Người trình diễn có thể mở đầu bằng cách ngâm hay đọc đoạn thơ này :
Tôi đã gặp một chiều trên bến nước
Ông lái đò ngồi đợi khách sang sông
Gió đưa nhẹ đôi hàng lau lả lướt
Ông lái buồn đưa mắt mỏi mòn trông
Nhạc dạo.
Hát :
Một dĩ vãng tự nghìn xưa chiếu dội
Mỗi chiều về sống lại giữa hồn ông
Ông chỉ muốn cuộc đời xưa đen tối
Xóa nhòa đi trong cùng tận đáy lòng
Mới ngày nào trên bến sông vắng lạnh
Ðời buồn tênh như lỡ một cung đàn
Thuyền đò ông mang nặng sầu cô quạnh
Lặng lờ đưa bao khách lạ sang sông
Khách qua đò ngày xưa hờ hững quá
Trả công ông để lại một vài xu
Họ với ông hai cảnh đời xa lạ
Sang sông rồi không tiếng phân ưu
Ngâm (hoặc đọc):
Và cứ thế dòng đời trôi lặng lẽ
Bến ngày xưa tưởng ngủ muôn đời
Ông lái đò trong tuổi già bóng xế
Còn mong gì thấy lại ánh hồng tươi
Nhưng một hôm ánh hồng lên rực rỡ
Non sông rền một điệu nhạc oai hùng
Dòng sông xưa chuyển mình lên hăm hở
Muôn hoa tươi căng thẳng nhựa sống hùng
Nhạc.
Hát:
Ông lái đò giờ đây già yếu lắm
Cũng thấy lòng sống lại tuổi đôi mươi
Hồn run mạnh trước cảnh đời tươi thắm
Nỗi mừng vui không thốt được nên lời
Từ hôm đó bến đò ông sống dậy
Bao nhiêu chiều đã đón khách sang sông
Những người khách không giống ngày xưa ấy
Họ về đây hồn nặng trĩu bên lòng
Ngâm [hoặc đọc] :
Họ về đây bụi vương mình trên nếp áo
Ðường xa xăm tóc lộng gió tơi bời
Họ đi rồi ông thấy buồn ảo não
Vì họ qua bến ấy một lần thôi
Nhạc.
Hát:
Và từ đó bên hàng lau lả lướt
Khách ngày xưa không trở lại sang sông
Nên mỗi chiều thả thuyền theo bến nước
Ông lái buồn đưa mắt mỏi mòn trông...
Có thể coi Hiếu Nghĩa, Võ Hòa Khanh, Nguyễn Mỹ Ca là những người chiến tranh đã mang tới cho âm nhạc Việt Nam rồi chiến tranh cũng mang họ đi mất.
Nguyễn Ðình Toàn