Nguyễn Ðình Toàn
Huy Phương tên thật là Lê Nghiêm Kính. Ông tốt nghiệp sư phạm và trước 1875, dạy học. Ðộng viên khóa 16 Sĩ Quan Trừ Bị, tu nghiệp báo chí tại Hoa Kỳ rồi về làm việc tại Phòng Báo Chí và Ðài Phát Thanh Quân Ðội.
Ông bị tù cải tạo 7 năm và hiện cư ngụ tại California, Hoa Kỳ.
Huy Phương bắt đầu viết văn từ 1953. Ðã có hai tác phẩm được xuất bản xuất “Mắt Ðêm Dài” [Thơ] và “Mây Trắng Ðồn Xa” [Truyện ngắn].
“Nước Mỹ Lạnh Lùng” [Tạp ghi] là tác phẩm thứ ba của ông.
Tạp văn là một thể văn, mới được các nhà văn, nhà báo của chúng ta sử dụng nhiều trong thập niên 60-70.
Thường, đó là những đoản văn, người viết có thể bàn về bất cứ đề tài gì, văn chương, thời sự, ngẫu hứng, phê bình, chỉ trích, những truyện ngắn không cần có cốt truyện, vài ba câu thơ v.v..
Về phần Huy Phương, ông tự định nghĩa tạp ghi là “lối văn dùng để ghi nhận những vấn đề sát với cuộc đời thường chung quanh ta, giản dị, không đặt nặng phần văn chương hay hư cấu hay sáng tác”.
Nhà báo Vũ Ánh đưa ra nhận định “những nhà văn viết tạp ghi được kính trọng như những người sống thật với cuộc sống”.
Viết lời giới thiệu cho cuốn sách, nhà văn Bùi Bích Hà thêm rằng:
“Có thể nói, nhà văn viết tạp ghi không làm cái công việc tường thuật khô cứng của người phóng viên báo chí bên lề sự kiện, cũng không làm cái công việc sáng tác tỉnh táo của nhà đạo diễn phim kịch, đứng ngoài nhìn vào tác phẩm, dùng tài năng sắp xếp, biện luận, những cảnh ngộ họ mô tả, mà họ sống, thở, lăn lộn và vùng vẫy trong những cảnh ngộ ấy, mỗi con chữ là một mảnh thịt da bị thương tích, bầm rập, sưng tấy, bóc ra nóng hổi, rớm máu... Cho nên không lạ khi thấy độc giả ngày nay thích đọc tạp ghi hơn tiểu thuyết vì đây đó, chỗ này chỗ kia trong tạp ghi, người đọc tìm thấy chính họ, bạn bè, người quen và những tình huống, trong đó, mọi người phải đối mặt từng ngày”.
Huy Phương viết về nhiều đề tài: Giả Ơn Cái Cối Cái Chày, Tình Ðời Và Cái Xương Cụt, Câu Chuyện Cô Bé Quàng Khăn Ðỏ, Một Nơi Ðể Về, Nước Mỹ Lạnh Lùng.
Qua văn chương, người ta có thể hình dung ông là một người trầm tĩnh, hóm hỉnh. Ông có giọng kể chuyện, dù trong hoàn cảnh nào, không bao giờ tỏ ra sôi nổi hơn, hay chậm rãi hơn, đều đều, bình thường; nhưng đằng sau mỗi chữ, mỗi tiếng ông dùng đều có dấu một nụ cười, một giọt nước mắt. Và chính điều đó làm nên sự hấp dẫn trong các trang sách của Huy Phương.
Xin trích dẫn sau đây một đoạn trong đoản văn “Tình Ðời Và Cái Xương Cụt” của ông làm thí dụ:
“Bây giờ bạn đang ngồi xe hơi mỗi ngày một hai tiếng đến sở làm và về, bây giờ đang ngồi văn phòng ngày tám tiếng, bạn thuộc loại 'white collar', ngồi nhiều, đứng ít, thì cái xương cụt của bạn nó không dám thòi ra. Ðiều đó cũng dễ hiểu vì bạn mài cái đũng quần trên ghế quá nhiều, cái xương cụt không dám phát triển thêm một ly nào.
Tôi cũng vậy. Ngày rời trại tập trung cải tạo trở về nhà, lần đầu tiên ngồi trên cái xe đạp để đi thăm xem phố phường ra sao, tôi cảm thấy thốn đau ở đầu xương cụt. Thì ra trong bao nhiêu năm đi đày, ngồi ít, đứng nằm nhiều, cái xương cụt của tôi nó đã lẳng lặng dài ra lúc nào không hay. Có những điều bất chợt mình thấy nó, như khi chưa tàn cuộc chiến, tôi chưa bao giờ thấy những cái dốc của đường phố Sài Gòn. Sau khi xếp nhung y, đi trên chiếc xe đạp, vào những ngày đầu cộng sản chiếm Sài Gòn, tôi mới thực tế thấy những cái dốc của đường phố Sài Gòn quá cao, vượt qua nó chúng ta phải đổ mồ hôi. Những người sung sướng chưa bao giờ biết đường Sài Gòn có dốc, rất ít hiểu được nỗi khổ của những người khác”.
Trần Kiêm Ðoàn cho rằng, Huy Phương đã để cho ngòi bút của mình ‘chạy bao sân’. Mỗi đề tài viết ra là một mảnh của cuộc đời cụ thể, gần gũi và sinh động, thông qua cảm xúc khi buồn, khi vui, hay vui buồn lẫn lộn của tác giả. Từ chuyện nhỏ như điếu thuốc, bát cơm đến chuyện lớn của con người như quê hương, và thế giới, một khi tác giả đã ghé mắt vào thì tất cả đều hiện ra một dáng vẻ riêng thông qua lăng kính của người có kinh nghiệm sống và vốn kiến thức phong phú từ thực tế như nhận định của Andre Maurois: “Sống thực là nỗi bất hạnh của người tù, là nguồn hạnh phúc của những người đang yêu thương và pho kinh điển vô tận cho những người cầm bút”.
Sau đây là “Nước Mỹ Lạnh Lùng” qua cách nhìn và cảm nghĩ của Huy Phương:
“Ở đất Mỹ này, những chiều và tối trong những ngày weekdays mà được một cú điện thoại long distance của bạn bè, bà con hỏi thăm sức khỏe thì quả là chuyện hiếm có, lạ lùng. Nó chỉ có thể xẩy ra trong hai ngày đêm cuối tuần, vừa rảnh cho người gọi lẫn người nghe, vừa tiết kiệm được mấy cắc bạc. Gọi vớ vẩn không đúng lúc chỉ được máy nói [answering machine] chứ không nghe được tiếng người.
Riêng về mặt bills của Mỹ, không bao giờ xung phong lẻ tẻ, mà nó đánh biển người. Bill điện, bill gas, bill điện thoại, bill nhà, bill bảo hiểm, bill xe, bill credit card, bill nhà trả hàng tháng hoặc đồ mua trả góp. Dân Mỹ, kể cả những anh tạm trú như tôi, đều là những anh tù chung thân. Chưa bao giờ tiếng chung thân lại đúng và đầy ý nghĩa như vậy. Chết rồi mà nợ chưa trả hết thì con cháu lại phải nai lưng ra mà trả. Không trả thì nhà không phải là nhà của ta, xe không phải là xe của ta và cố nhiên vợ không phải là vợ ta. Còn con thì sau 18 năm nuôi dưỡng, chẳng còn là con của ta mà con của Ðảng Dân Chủ - Cộng Hòa... Nói hào hùng như kiểu Phạm Duy ‘đường ta ta cứ đi, nhà ta ta cứ xây, ruộng ta ta cứ cày’... là nói chuyện lâu rồi, chuyện tiền chiến ấy mà”.
Dĩ nhiên trong những điều Huy Phương viết ra đó, có phần cường điệu, thêm thắt, nhưng không phải không có phần sự thật.
Và tất cả những người Việt hiện sống trên đất Mỹ đang chia sẻ cái phần sự thật ấy.
Nguyễn Ðình Toàn